Кіріспе

Cardinalidae құс туысы (кейде "кардиналдық шоқмүңктер" немесе жай ғана "кардиналдар" деп аталады) – Жаңа дүниеге тән, өтетін құстардың туысы, оған кардиналдар, шоқмүңктер және бұнттар кіреді. Сондай-ақ, Piranga сияқты танагерлер мен Granatellus сияқты сойқыларға ұқсас бірнеше басқа туыстар да кіреді. Бұл туысқа жататындығын бір немесе тіпті физикалық ерекшеліктер жиынтығы емес, молекулалық зерттеулер анықтайды. Әнші құстардың арасында олардың дене мөлшері орташадан салыстырмалы түрде іріге дейін жетеді, дене бітімі мықты, кейбір түрлерінің үлкен, ауыр тұмсығы болады. Бұл топтың өкілдері көбінесе жарқын қызыл, сары немесе көк түсті қауырсындарымен танымал, оларды осы туыстағы көбелекке шығу кезеңіндегі көптеген еркектерде кездестіруге болады. Көптеген түрлер моногамды және ашық шоқша тәрізді ұяларда көбейеді, ата-аналар ұяны кезекпен күтіп, балапандарына қарайды. Көпшілігі ағаштарда мекендейді, бірақ дикциссель – далалық құс. Қорғау тұрғысынан қарағанда, бұл туыстың көптеген өкілдері IUCN Қызыл тізімінде алаңдаушылық тудырмайды, бірақ Carrizal тұқымжемісі сияқты кейбір құстар жойылу қаупі төніп тұрған түрлерге жатады.

Даланың ерекшеліктері

Гросбиктер, тұқымжемістер және кардиналдар үлкен мүңктерге ие, ал Гранателл мен бунтингтер кішкентай мүңктерге ие. Кардиналид танагерлердің қалың, иілісқан мүңктері бар, ал Пиранганың кейбір түрлерінің жоғарғы мүңктерінің жиегінде тік тілімдер кездеседі. 2007 жылы Кликка, Бернс және Спелманның митохондриялық ДНК зерттеуі, жоғарыда аталған барлық туыстарды және барлығы 42 түрдің 34-ін қамти отырып, Паркертраустес, Салтатор және Порфироспиза туыстарының кардинал туыстығына жатпайтынын, оның орнына танагер туыстығында (Thraupidae) кездесетінін анықтады. Қызығы, сол кезде траупидтер деп жіктелген Пиранга, Хабия, Хлоротраупис және Амауроспиза туыстары кардиналид сәулеленуінің бөлігі болып табылғанын көрсетті. Сонымен қатар, бастапқыда парулид сойқышы ретінде жіктелген Гранателл туысы да Cardinalidae құрамына кіретіні анықталды. Зерттеу нәтижесінде, осы жаңа қатынасқа сүйене отырып, Cardinalidae бес кіші топқа жіктелуі мүмкін екендігі анықталды, бұл кейінгі зерттеулермен расталды. Бес субклад Habia туыстығынан (Habia және Chlorothraupis), «жасырын» туыстығынан (Piranga, Caryothraustes, Periporphyrus, Rhodothraupis және Cardinalis), Гранателл туыстығынан, «көк» туыстығынан (Cyanocompsa, Amaurospiza, Cyanoloxia, Passerina және Spiza) және Pheucticus туыстығынан тұрады. Гуалар және авторлардың 2021 жылғы мақаласы кардиналидтердің алдын ала түлеу үлгісіне сүйене отырып, бұл топтың ата-тегі орманды мекендейтін құс болған, ол ашық ортаға бірнеше рет тараған деген болжамды ұсынады. Кардиналидтер Америкаға тән әнші құстардың үлкен тобының, Emberizoidea-ның бір бөлігі болып табылады, оған жоғарыда аталған траупидтер мен парулидтер, сондай-ақ иктеридтер (Жаңа әлемнің қара құстары), пассирелидтер (Жаңа әлемнің тараншылары) және бірнеше туысы кіреді. Бірнеше зерттеулер кардиналидтерді Thraupidae, Mitrospingidae (бұрын туыстары траупидтер деп жіктелген шағын отбасы) немесе траупидтер мен митроспингидтерден тұратын кладтың туысы ретінде орналастырды.

Тұрғылықты ортасы, таралуы және көші-қоны

Кардиналидтер Канададан солтүстік Аргентина мен Уругвайға дейін таралған, ал Орталық Америкада түрлердің ең көп шоғырланған саны байқалады. Түрлер Орталық АҚШ және Шығыс АҚШ-та, сондай-ақ неоторпикалық аймақтарда жыл бойы кездеседі. Батыс Индиядағы кардиналидтер көшпенді, көбеймейді, ал АҚШ пен Канаданың батысындағылары көшпенді, көбейеді. Солтүстік кардинал, пиррулоксия және қарабас гросбектің де ән салау қабілеті бар. Жылы белдеулерде көбею маусымы жыл сайын, ал тропиктік аймақтарда – жыл бойы жалғасады. Көбею маусымы жәндіктердің мол болуымен байланысты. Көптеген түрлер шөптер мен бұтақтардан жасалған ашық тостаған тәрізді ұялар салады. Бұл ұялар көбінесе ағаштардың биік сағасында орналасқан. Ұя салу жұмысын екі серігі де, немесе тек аналығы ғана жасайды. Аталық және аналық ұяны кезекпен күтеді, көбінесе аталық аналыққа тамақтандырады. Кардиналидтер маусым ішінде бірден үшке дейін балапан шығарады. Басқа дауысты құстар сияқты, жас құстар да бір-екі апта ішінде ұядан шығады. Көптеген түрлердің қауіпсіздік деңгейі «ең аз алаңдату» деп саналғанымен, климаттық дағдарыстың түрлердің таралуы мен көші-қонына қалай әсер ететініне қатысты алаңдаушылық күшейіп келеді. 2020 жылдың шілде айында доктор Брук Л. Бейтмен басқарган зерттеу Солтүстік Америка құстарына климаттың өзгеруінен туындайтын қауіптерді және оларды қорғау үшін қажетті шараларды қарастырды. АҚШ-тағы 604 түрді зерттеген алғашқы зерттеуде планетаның температурасы 3,0 градусқа көтерілсе, көптеген түрлер, әсіресе арктикалық құстар, су құстары, солтүстік және батыс орман құстары климаттың өзгеруіне өте осал болады және болашақта оларды қорғау жөніндегі жұмыстарды күшейту қажеттігі анықталды. Зерттелген түрлердің арасында Солтүстік Американың Пиранга және Феуктикус түрлері кардиналидтердің климатқа ең осал түрлері болып табылды. Бұл түрлер өздерінің ареалдарының бір бөлігін жоғалтады немесе мекендеу орындарындағы күрт өзгерістерден қашу үшін солтүстікке қарай көшеді. Жойылып кеткен болуы мүмкін түрлердің бірі – даулы Таунсенд балисы, ол дикцисселмен байланысты құпия түр деп саналады. Таунсенд балисы тек Джон Кирк Таунсенд пен Джон Джеймс Одубон 1834 жылы Пенсильвания штатының Честер округінен жинаған бір дана ғана белгілі. Бұл үлгі Ұлттық табиғи тарих мұражайында сақталады. Бұл құстың генетикалық зерттеулері жүргізілмеген, бірақ қауырсынының сыртқы түрі зерттелген. Дау авторлардың құстың жойылып кеткен түр екендігіне, дикцисселдің сирек түс вариациясына немесе дикцисселдің аналығы мен көк гросбектің аталығының буданына байланысты күмәнділігінен туындайды. Егер құс шындығында дикциссел болса, онда ол өмірдің барлық кезеңдерінде және жыныстарында кездесетін белгілі сипаттамаларынан мүлдем айырылған.