Кіріспе
Индонезиядағы вулкандық арал доғасы
Сунда доғасы – Суматра, Нуса-Тенгера, Ява, Сунда бұғазы және Кіші Сунда аралдарының жер бедерінің негізін құрайтын жанартауларды жасаған вулкандық доға. Сунда доғасы Суматрадан басталып Флорес аралында аяқталады және Банда доғасына жақын орналасқан. Сунда доғасы Индо-Австралиялық плитаның Сунда және Бирма плиталарының астына жылдамдығы секундына 63-70 миллиметр болатын жылжуы нәтижесінде пайда болған.
Құрылысы мен геологиялық жағдайы
Геодинамикалық зерттеулерге сәйкес, орта мұхиттық қырқа базальттары (MORB) Сунданың оңтүстігіндегі мұхит алабының басым бөлігін құрайды. Бұл плиталар ерте миоценде конвергенциялана бастады. Жава астындағы плитаның субдукциясы төменгі мантияға дейін үздірілмей жалғасады. Дегенмен, Суматра аралының астында плитаның сынуы байқалады. Жер сілкінісі тереңдігінің мәліметтері Суматрада терең сейсмикалық белсенділік жоқ екенін көрсетеді, бұл субдукцияланатын кешеннің жасына байланысты болуы мүмкін. Сунда доғасы бойында субдукцияның екі түрі анықталды: 1) Ява бойындағы тік субдукция және 2) Суматра жағындағы көлбеу субдукция. Бұл субдукциялар Сунда бұғазымен бөлінген.
Елеулі сейсмикалық оқиғалар
Ағымдағы магмалық белсенділік және субдукция аймағының ерекшеліктері Сунда аркасының тарихы бойында маңызды сейсмикалық оқиғаларға ұшырауына себеп болды. Бұл оқиғалар адам өміріне қатерлі зиян келтіріп, жағалау аймақтарында кең ауқымды қиратуларға әкелді. Міне, тіркелген ірі сейсмикалық оқиғалардың кейбіреуі.
2004 жылғы желтоқсандағы Үнді мұхитындағы цунами
2004 жылы Суматра аралының жанында 9,15 магнитудалы жер сілкінісі Үнді мұхитында цунамиды тудырды. Банда Ачех аймағында цунамидің биіктігі 35 метрге дейін жетті, бұл осыған дейін тіркелген көрсеткіштен асып кетті.
2006 жылғы шілдедегі цунами, Батыс Жава және Орталық Жава, Индонезия
2006 жылдың 17 шілдесінде Батыс Жава мен Орталық Жавада жер сілкінісі мен цунами болды, осының салдарынан кең ауқымда қираушылықтар орын алды. Момент магнитудасы 7.7 болған жер сілкінісінен туындаған цунами 250 км-ден астам жағалау бойын қамтыды және 600-дан астам адамның қаза болуына себеп болды. Цунами толқынының шамамен биіктігі 4-6 метрді құрады.
Тарихи атылулар және аркалық вулканизм
Сунда аркасы әлемдегі ең қауіпті және жарылғыш жанартауларға мекен. 1815 жылы Самбавадағы Тамбора тауының және 1257 жылы Ломбоктағы Самалас тауының шығуы соңғы екі мыңжылдықтағы ең ірі жарылыстардың қатарына жатты, олар VEI шкаласы бойынша 7-орынды иеленді. Сунда аркасының субдукциялық аймағы сонымен қатар Кенозой дәуіріндегі ең үлкен жарылыстардың бірі болған Суматрадағы VEI 8 Тоба супержарылысына куә болды, ол шамамен 2800 км³ магманы шығарды, б.з.д. 74 000 жыл бұрын. Нәтижесінде пайда болған кальдера Тоба көліне айналды. Тарихқа жазылған ең қатты дауыс 1883 жылы Кракатау жанартауының жарылысы кезінде болды және алыс жерлерде естілді. Осы жарылыстардың және Папандаян, Галунггун, Мерапи, Келуд, Синабунг және Агунг сияқты басқа да жанартаулардың белсенділігінің салдарынан жүздеген мың адам қаза тапты.
Негізгі доғалық вулканизм
Сунда бойындағы негізгі доғалық вулканизм негізінен Индо-Австралиялық плита мен Еуразиялық плита арасындағы өзара әрекеттесу нәтижесінде пайда болады. Магма субдукцияланатын плитадан шығатын сұйықтықтардың әсерінен мантия клинінің ішінара балқуынан туындайды. Бұған қоса, квартерлік кезеңдегі жанартаулық тау жыныстары, үшінші дәуірдегі тау жыныстарына қарағанда сілтілік элементтерге қатысты байығандығын көрсетеді.
Арқалық аркалық вулканизм
Артық қабаттағы магмалық белсенділік негізгі қабат материалдарымен байланысты болуы немесе болмауы мүмкін. Магма мен лава Сунда аркасының басқа бөліктерімен салыстырғанда жоғары K2O/Na2O қатынасына ие болғандықтан, мантиенің тереңірек бөлігіндегі балқыған материалдардан пайда болған сияқты. Оның мұхиттық қабығының қалыңдығы шамамен 20-25 километрді құрайды. Жавадағы қазіргі заманғы жанартаулар үшінші кезеңде андезиттік құрамның әдеттегі өнімдерімен қалыптасқан, ал төртінші кезеңде сілтілі құрамы біртіндеп артады. Жава аралында электр энергиясын өндіруді қоса, одан әрі пайдалануға болатын шамамен 62 геотермальдық алаң бар. Ява сонымен қатар алтын мен мыс өндірілінетін маңызды орталық болып табылады, мұнда осы аз сульфидтелген (LS) эпитермальдық кен орындарының пайда болуы магмалық доғаның белсенділігімен байланысты болуы мүмкін.
Шығыс Ява
Шығыс Явадағы жанартаулық белсенділіктің басым бөлігі Плиний типіне жатады, ол өте жарылғыш және ыстық жанартау күл-қоқысының тік жолдарды (бағаналарын) шығарады. Әдеттегі аралдық доға магмасынан өзгешеленетін адиакиттік магма, порфир кен орындарымен байланысты. Шығыс Явадағы маңызды жанартаулардың бірі – Бромо тауы.
Орталық Ява
Орталық Явада екі негізгі доға бар: Оңтүстік тау доғасы (SMA) және жиі жанартаулық белсенділікті тудыратын Қазіргі заманғы жанартаулық доға (MVA). Бұл доғалар Еоценнің соңында МВА пайда болуына себеп болған субдукция нәтижесінде қалыптасқан. Көміртегі изотоптарының көрсеткіштеріне сүйенсек, бұл аймақта шамамен 2000 жылдан бері үздірілмейтін жанартаулық белсенділік байқалады. Ең ерте атылу шамамен 40 000 жыл бұрын болған. Соңғы маңызды атылулар 1994, 2006 және 2010 жылдары тіркелді. Мерапи тауы – Орталық Ява аралында орналасқан, тік беткейлі стратовулкан. Оның сейсмикалық және жанартаулық белсенділігі айналасындағы көптеген адамдар мен инфрақұрылымдарға қауіп төндіреді. Соңғы жанартаулық белсенділік лава күмбезінің құлауымен байланысты, бұл андезиттік материалдардың күшті жарылысына әкеліп соқтырады.
Батыс Ява
Бұл аймақтағы жанартаулық белсенділік шамамен соңғы креда немесе плейстоцен дәуірінен бастау алған. Екі маңызды жанартау аймағы бар: вулкандық фронт (VF) және артқы доға (RA), олардың химиялық іздері әртүрлі. Батыс Яваның солтүстік аймағының жанартаулық дамуы соңғы креда кезеңінде ертерек басталса, оңтүстік аймақтың жанартаулық дамуы миоцен дәуірінде кейінірек жүрді. Лаваның макро және микроэлементтері мен изотоптық сипаттамаларын геохимиялық зерттеулер шамамен 10 миллион жылдан бері тұрақты субдукция және магманың үнемі толықтырылуын растады. Аймақтағы соңғы ірі жарылыс 1982 жылы болған Галунггун жанартауының атқылауы, оның VEI көрсеткіші 4-ке тең.
Кракатау
Анак-Кракатау аралы 1950 жылдан бері аптасына 13 см-ге өсіп келеді. 1994 жылдан бері бірнеше күндік тыныш кезеңдер мен үздіксіз Strombolian жарылыстары кезектесіп отырады. 1883 жылы Кракатау вулканының жарылуынан 41 метрлік цунами туды. Зақымның ауқымы ошақтан шамамен 19 300 км қашықтықта орналасқан Панамаға дейін жетті. Суматраның негізгі сейсмикалық аймағы – Суматралық жарылым жүйесі (СЖЖ), ол солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай бағытталған. Суматрада табылған негізгі минерализация – Au, Ag, Zn, Pb және басқа металдардың эпитермальды тамырлары, бұл кен денелері доғалық вулканизм және субвулканизмдік интрузиялық денелермен байланысты. Синабунг тауы – Солтүстік Суматраның Каро платосындағы андезит пен дациттен тұратын стратовулкан, ол Тоба супервулканынан 40 шақырым қашықтықта орналасқан. Ол 2013 жылдан бері үздіксіз активті.
Нұса-Тенгера
Нуса-Тенгера Сунда аркасының шығыс бөлігінде жатыр. Жава аралына қарағанда осы арал туралы мәліметтер мен зерттеулер аз, себебі оған бару қиын.