Кіріспе

1811 жылы Текумсе соғысының шайқасы

Типпекано шайқасы (/t//ɪ//p//ə//k//ə/'/n//uː/ TIPə kəNOO') 1811 жылдың 7 қарашасында Индиана штатының Бэтл-Граунд қаласында, Индиана территориясының губернаторы Уильям Генри Харрисон бастаған американдық күштер мен шоуни көшбасшысы Текумсе және оның інісі Тенскватауамен (көбінесе «Пайғамбар» деп аталады) байланысты тайпалық күштер арасында өтті. Бұл тайпалар Еуропалық американдықтардың американдық шекараға қоныстануына қарсы болды. Қақтығыстар мен зорлық-зомбылық күшейгенде, губернатор Харрисон 1000-ге жуық сарбаздан тұратын әскермен Типпекано және Уабаш өзендерінің құсылысына жақын орналасқан Пайғамбарлар қаласына (Пророфтстаун) шабуыл жасады. Текумсе күш көрсетуге әлі дайын болмағандықтан, Харрисон әскері келген кезде одақтастар іздеуге кеткен еді. Тенскватауа рухани көшбасшы болған, бірақ әскери тәжірибесі болмағандықтан, басшылықты өзіне алды. Харрисон 6 қарашада Пайғамбарлар қаласына жақын орналасып, келесі күні Тенскватауамен кездесуді жоспарлады. Бірақ ертесі күні таңда Пайғамбарлар қаласынан келген жауынгерлер Харрисон әскеріне шабуыл жасады. Олар әскерді толықтай алаңдатып жіберді, бірақ Харрисон мен оның сарбаздары екі сағаттан астам уақыт бойы қарсы тұрды. Шайқас аяқталғаннан кейін Харрисонның әскері Пайғамбарлар қаласын толығымен өртеп, қысқа артылған азық-түлікті жойды. Сарбаздар содан кейін үйлеріне қайтып кетті. Харрисон Пайғамбарлар қаласын жою мақсатына жетті. Жеңіс шешуші болды және Харрисонға «Типпекано» деген лақап атын сыйлады. Ал бұл жеңіліс Текумсе конфедерациясына ауыр соққы болды, және олар қайтадан көтерілуге тырысқанмен, толыққанды қалпына келе алмады. Харрисонның лақап аты соншалықты танымал болды, соның салдарынан вигтер «Типпекано және Тайлер де!» деген ұранды Харрисон мен оның үміткер әріптесі Джон Тайлердің 1840 жылғы президенттік науқаны үшін танымал әнге айналдырды.

Өмірбаян

Уильям Генри Харрисон 1800 жылы жаңа құрылған Индиана территориясының губернаторы болып тағайындалды және ол осы аймаққа елді мекендер үшін құқық алуға тырысты. Ол Майами, Поттаватами, Ленапе және басқа тайпалармен жерді беру туралы келісімдер жасасты, нәтижесінде АҚШ Форт-Уэйн келісімінде 3 миллион акр (шамамен 12 000 км²) жерге ие болды, бұл 1803 жылғы алдыңғы келісімнен кейінгі екінші келісім болды. Шоуни тайпасының басшысы Текумсе 1809 жылғы Форт-Уэйн келісіміне қарсы шықты. Мохаук тайпасының бұрынғы басшысы Джозеф Брант осыған ұқсас философияны қолдап, тайпалардың бірігуін қадағалады. Текумсенің інісі Тенскватау, Пайғамбар атымен танылған, солтүстік-батыс тайпаларының рухани көшбасшысы болды және ата-бабаларының дәстүрлі өмір салтына қайта оралуды уағыздады. Текумсе 1809 жылғы келісімге қарсы болғанымен, АҚШ-пен тікелей қақтығысуға құлшынбады. Ол тайпалық жерлерді аралап, жауынгерлерді басшыларын тастап, оның күшіне қосылуға шақырды, келісім шарттарын сақтаған басшылар мен жауынгерлерді өлтіремін деп қорқытып, Пророчтаунда қарсылық қозғалысын ұйымдастырды.

Кіріспе

1810 жылы Текумсех пен губернатор Харрисон Граузеландта (Харрисонның Винсенс үйі) кездесті. Текумсе келісімнің күшін жоюды және жерлерді тайпаларға қайтаруды талап етті. Харрисон әр тайпаның Америка Құрама Штаттарымен жеке және бөлек келісімдері бар екенін айтып, жердің ортақ иелігі туралы идеяны келемеждеді. Текумсе өз ұстанымын нақты білдірді: егер жерлер қайтарылса, ол американдықтарға адал қызмет етеді; әйтпесе, ол британдықтармен одақтасуға тырысады. 1810 жылы британдық агенттер Текумсемен одақтасуға тырысты, бірақ Текумсе олармен одақтасуға асықпады, себебі олар тайпаларды шекарадағы соғыстарда күресу үшін пайдаланғанын білді. Келесі жылы Харрисон шоунилерді шекарада бірнеше адамды өлтіргені және тұзбен толтырылған қайық ұрлағаны үшін айыптады, бірақ одан да маңыздысы, оларға қарсы әрекет етуге рұқсат сұрап Вашингтонға хаттар жіберді. Ол: «үндістер соғысында тек шабуылдық шаралар ғана қауіпсіздік береді» деп жазды. Текумсе Харрисонға мұскоги және чокто тайпалары арасында жауынгерлер жинауға бара жатқанын хабарлады және даулы жерлерге қоныстануды бастау үшін оның қайтуын күтуді сұрады. Ол өзінің жоқтығында «ешқандай жамандық болмауын» тіледі, бұл өтінішті Харрисон мен Тенскватауаға жолдады. Соғыс кезінде оның шамамен 500 жауынгері болды, бірақ бағалаулар 350-ден 1000-ға дейін ауыспайды. Менгоатова басқарған кикапу, Ваубонси басқарған потаватоми және Вавеапакуоса басқарған виннебаго 125 адамнан тұратын үлкен бөлімдерге ұйымдастырылды, ал шоуни, вайандот және басқа да тайпалардың кішігірім бөлімдері Раундхед басшылығымен ұйымдастырылды. Харрисон Текумсехтің жауынгерлерін «дүниедегі ең жақсы жеңіл жаяу әскерлері» деп есептеді және кейіннен Чарльз Скоттқа конфедерацияның өз күшінің көп бөлігіне қарағанда жақсы қаруланғанын жазды. Харрисон әскер жинауға кірісті. Индианадан 400-ге жуық милиция және Кентуккиден 120 ерікті атты әскер келді, оларды Кентуккидің аудандық прокуроры Джозеф Гамильтон Дейвис басқарды. 300 армия сарбазы полковник Джон Паркер Бойдтың басшылығымен және қосымша үнді барлаушыларымен болды. Барлығы шамамен 1000 сарбазы болды. Харрисон Винсенстің солтүстігіндегі Форт-Нокста шашыраған милиция бөлімдерін жинады. Олар Индиана штатының Терре-Хоуте қаласына жетіп, онда лагерь құрып, Форт-Харрисонды салды. Қазан айы қамал салуға, әскерді жабдықтауға және оқытуға жұмсалды. Шоунилер Харрисонға келіссөзшілер ретінде әрекет етуді сұраған Делавэр басшыларының тобын, саяхаттап бара жатқанда тұтқындады; босатылғаннан кейін олар қазан айының соңында түрлі агрессивті әрекеттер туралы есептермен келді. Форттың сыртында күзетші атып өлтірілгенде, Харрисон оны агрессивті әрекет деп санайды және Пропесттаунға қарсы әскери жаза қолдануға себеп деп есептеді. Ол Юстиске былай деп жазды: «Қазір оны [Тенскватауаны] жазалаудан басқа ештеңе қалмайды, ол міндетті түрде жазасын алады».

Шайқас

6 қарашада Харрисонның әскерлері Пророфтстаунға жақындады. Ол келесі күні Тенскватаумен кездесуі керек еді, бірақ келіссөздердің нәтижесіз болатынына сенді. Олар Бёрнетс-Крикке (Батлегронд, Индиана) орналасты; Харрисонның лагерьдегі Бартоломейдің кеңесі бойынша әскерлер толық киініп, қаруланып, демалды. Олар шайқас шебі бойынша күзетке орналасты, жаңбыр астында от жағып, лагерьті жарықтандырды. Харрисон бекініс салуға бұйрық бермеді. Лагерьдің периметрін екі күзетші ротасы қорғады, олар лагерьдің оңтүстік жағында орналасқан. Қалған милиция лагерьді қоршап тұрған жардың жиегінде тіктөртбұрышты формада орналасты. Жозеф Бартоломей майдан шебіндегі барлық жаяу әскерлеріне басшылық етті. Тұлғалар мен драгундар негізгі желінің артында резервте қалдырылды, оларға майор Флойд пен майор Дейвис басшылық етті. Тенскватау 1816 жылы Мичиган губернаторы Льюис Касске өзінің жауынгерлеріне Харрисонға шабуыл жасауға бұйрық бермегенін айтты және шабуылды бастағаны үшін лагеріндегі Хо-Чанк (Виннебаго) жауынгерлерін кінәлады. Шайқас аяқталғаннан кейін көп ұзамай Кикапулардың басшысы британдық үнді агенті Мэтью Эллиотқа екі Виннебаго жауынгерін күзетшілердің атып өлтіруі "индейлердің ашуын тудырды, олар кек алуға бел буды және соған сәйкес шабуылға кірісті" деді. Тенскватаудың ізбасарлары жақын маңдағы әскерден қорқып, жақын шабуылдан қауіптенді. Олар қаланы нығайта бастаған, бірақ қорғанысын аяқтамады. Ол жауынгерлерге зиян келтірмеу үшін және Харрисонның әскерін шатастырып, қарсылық танытпауы үшін сиқырлы әрекеттер жасайтынына сендірді. Жауынгерлер Харрисонның әскерін қоршап, лагерьге жасырын кірудің жолын іздеді. Шайқастың қалай басталғаны туралы мәліметтер нақты емес, бірақ Харрисонның күзетшілері 7 қарашаның таңертеңгісінде шабуылға шыққан жауынгерлерге тап болды. Сол күні Жозеф Бартоломей лейтенант-полковник әскерге қаруларын дайындап ұйықтауға бұйрық берді. Сағат 4:30 шамасында сарбаздар атыс дауысынан оянып, Тенскватаудың әскерлерімен қоршалғандарын байқады. Алдымен периметрдің сол жақ қанатында, содан кейін лагерьдің алдында, оң жақ қанатында және артқы жағында байланыс орнатылды. Капитан Роберт Бартонның тұрақты әскерлері мен капитан Фредерик Гейгердің Кентукки милициясы бірден қатты шабуылға ұшырады және өздерінің позицияларын ұстай алмады. Харрисон оларды лейтенант Петерс басқарған Индиана милициясымен алмастырды, олардың командирі Вентворт алғашқы шабуылда қаза тапты. Харрисон майдан шебіндегі ағаштардың арасында мылтықпен қаруланған жауынгерлердің қысымын сезінді. Американдықтар шабуылдар жалғасып жатқанда өздерінің позицияларын ұстады, тұрақты әскерлер желінің маңызды бөлігін күшейтті. Ақ шаян мен Тас жегіш – Тенскватаудың соғыс басшылары еді. Пайғамбар шайқасқа қарап тұрған кішкентай төбеде орналасқан. Шайқас басталғанда күтпеген жағдайдың әсері жоғалды, жауынгерлер көптеген шабуылдармен ұйымдастырылмаған және үйлесімсіз түрде шабуыл жасауға мәжбүр болды. Олар қайта ұйымдасып, Харрисонның әскерлері оларды кері шегіндірген кезде шабуылға шықты. Сонымен қатар, мылтық ұстаған жауынгерлер ормандардан майданға қарай жүніп келді. Лагерьдің солтүстік жағында майор Дейвис драгундарды қарсы шабуылға бастап шықты. Дейвис компаниясының көп бөлігі шабуылдан кейін Харрисонның негізгі желісіне қайта шегінді, бірақ Дейвис қаза тапты. Харрисон капитан Робб басқаратын екі резервтік ротаны Спенсердің жалғыз тірі офицері, прапорщик Джон Типтонға қосып, желідегі жарықты жапты. Келесі сағат ішінде Харрисонның әскерлері тағы бірнеше шабуылға қарсы тұрды. Жауынгерлердің оқ-дәрісі азая бастады, күннің көтерілуі Тенскватаудың әскерлерінің саны азайғанын көрсетті, олар тез арада орманға тарап кетті. Харрисонның әскерлері оларды қуды. Олар орманнан 36 жауынгердің денесін тапты және олардың бас сүйектерін алып тастады. Шайқас шамамен екі сағатқа созылды, Харрисон 188 адамнан зардап шекті: 37-сі шайқаста қаза тапты, 25-і жан сақтап қалуға тырысты. Тағы 126 адам жеңіл жарақат алды. Қызыл жакеттер шайқаста ең көп шығынға ұшырады, бір офицерден басқа барлығы қаза тапты. Түпкілікті американдықтардың қаза тапқандарының саны әлі де даулы, бірақ ол американдық күштерге қарағанда әлдеқайда аз болды. Тарихшылардың бағалауынша, 50-ге дейін адам қаза тапты және 70-тен 80-ге дейін адам жарақат алды. Харрисонның әскерлері аймақтан кеткеннен кейін ауыл тұрғындары қайтып келді, көптеген американдық мәйіттерді қазып шығарды және кек ретінде денелерін шашыратып жіберді.

Салдары

Соғыстан кейінгі күні американдық жараланғандар арбаларға тиеліп, Винсенске жеткізілді. Олар алты күннен кейін Форт-Харрисонға жетті. Өзен арқылы Винсенске қайта оралу үшін олар қайыққа отырды және 18 қарашада келді, сол кезде милиция үйге жіберілді. Харрисон Юстиске Типпекано өзені маңында болған шайқас туралы егжей-тегжейлі мәлімет берді. Юстис Харрисонның лагерін нығайтуда жеткілікті сақтық шараларын қабылдамағаны үшін себебін білуді талап ететін хатпен жауап берді. Харрисон бұл позицияны бекініссіз де мықты деп есептегенін айтты. Бастапқыда газеттер шайқас туралы аз ақпарат жариялады, себебі олар Еуропадағы Наполеон соғыстарының маңызды жаңалықтарына назар аударды. Огайо газеті Кентуккиден келген хабарламалардың көшірмесін жариялады және шайқасты АҚШ үшін жеңіліс деп сипаттады. Белгілі және жақсы көрілетін Дейвистің қазасына қатты қайғырған Кентукки газеттері Харрисонды сынады, ал бірі Дейвіс үшін бетке жазған аза тұтты. Жаңалық шығысқа жеткенде Харрисонды сынады, Лонг-Айленд Стар газеті: «Губернатор Харрисонның үндістермен болған қарым-қатынасы, жалпы алғанда, аса қанағаттандырмайды» деп жазды. Харрисон шешуші жеңіске жеткенін мәлімдеді, бірақ кейбір қазіргі тарихшылар оған күмән келтіреді. Альфред Кейвтің сөзіне сүйенсек, «Типпекано шайқасынан кейін үнді агенттерінің, саудагерлердің және мемлекеттік қызметкерлердің [сол кездегі] ешбір есебі Харрисонның шешуші жеңіске жеткенін растамайды». Бұл жеңіліс Текумсе конфедерациясы үшін соққы болды, бірақ олар Пророқ қаласын қайта салды және шайқастан кейін шекарадағы үндістердің зорлық-зомбылығы күшейді. Адам Йортнер бұл шайқастың екі тарап үшін де апат болғанын айтты, бірақ тек Тенскватаудың діни қозғалысын күшейтті. Олар американдық қоныс аударушыларға және Индиана және Иллинойс аймағындағы оқшауланған бекіністерге шабуылдарын күшейтті, нәтижесінде көптеген бейбіт азаматтар қаза тапты. Текумсе шекарадағы әскери операцияларда маңызды рөл атқара берді. АҚШ 1812 жылғы соғыста Ұлыбританияға соғыс жариялаған кезде Текумсе конфедерациясы АҚШ-қа қарсы соғыс бастауға дайын болды – бұл жолы британдықтармен ашық одақта. Шоунилер келесі жылы Пророқ қаласын ішінара қайта салды. Текумсе шекарадағы әскери операцияларда маңызды рөл атқара берді.

Ескерткіш

Ұрысқа қатысқан ақ түстілер Конгрестің алғысын алды. Резолюция бастапқыда Уильям Генри Харрисонның атын атады, бірақ қабылданғанға дейін оның аты алынып тасталды. Харрисон мұны өте қорлаушылық деп есептеді, Конгресс оны науқанда марапатқа лайық емес жалғыз адам деп есептегенін ойлады, және ол оны жамандап, құрметсіздікке ұшыратқандықтарын айтты. Типпекано шайқасынан кейін Бойдтың ашық сыны айқай-шу тудырды. Ол, егер тұрақты әскерлер болмағанда, милиция жеңіліп қалуы мүмкін екенін айтты, сондай-ақ Харрисонның командир ретінде лайықтылығына күмән келтірді. Дегенмен, Харрисон 1818 жылы Темза шайқасындағы жеңісі үшін Конгрестің алғысын және Конгресс алтын медалін алды. Индиана штатындағы бірнеше округтер шайқастағы американдық сарбаздардың құрметіне аталды: Бартоломей, Дэвис, Спенсер, Типтон және Уоррик. Харрисон 1835 жылы өзінің алғашқы президенттік науқаны барысында сөз сөйлеу үшін шайқас алаңына оралды және шайқас орнын сақтау үшін ескерткіш құруды ұсынды. Джон Типтон кейіннен оны сақтау үшін жерді сатып алып, 1836 жылдың 7 қарашасында, шайқасқа 25 жыл толуына орай, штатқа тапсырды. 1908 жылы Индиана штатының Бас Ассамблеясы шайқас алаңында 85 фут (26 метр) биіктіктегі обелиск ескерткішін орнатуға бұйрық берді. 1960 жылдың 9 қазанында Типпекано шайқасы ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды. 1961 жылы шайқас басталғанына 150 жыл толуына шамамен 10 000 адам қатысты.