Маленькая Черепаха: Майами халқының батыры

Кіріспе

Майами халқының басшысы (шамамен 1747 – 14 шілде 1812)

Кішкентай Торба (1747 – 14 шілде 1812) – Майами халқының сагаморы (басшысы), ең танымал американдық туынды әскери қолбасшылардың бірі. Тарихшы Уайли Сворд оны «солтустік-батыс аймағындағы ең қабілетті үнді басшысы» деп атайды. Бірақ ол кейіннен бірнеше шарттарға қол қойып, жерді бергендіктен, 1812 жылғы соғысқа дейін болған шайқастарда басшылық мәртебесінен айырылды. 1790 жылдары Михшихинаахква туынды жауынгерлердің конфедерациясын жетектеп, Солтүстік-Батыс үнді соғыстарында АҚШ күштеріне қарсы бірнеше маңызды жеңіске жеткізді. Бұл шайқастар кейде «Кішкентай Торба соғысы» деп аталды, әсіресе 1791 жылғы Сент-Клэрдің жеңілісі, онда конфедерация генерал Артур Сент-Клэрді жеңіп, ол 900 сарбазды жоғалтты – бұл АҚШ армиясының туынды халықтарға қарсы ең ауыр жеңілісі болды.

Атауы

Кішкентай тасбақа – "михшихикинаахква" сөзінің ағылшын тіліне аудармасы, бұл оның Майами Иллинойс тіліндегі есімінің дыбысталу жазылуы. Тарихи жазбаларда оның туған есімі көптеген түрде кездеседі, олардың ішінде Мичикиникава, Мешекунногкво, Мичикинакуа, Мичикиниква, Ме Ше Кин Но Куа, Мешекуннакуан және Мишеканокуа бар. Бұл сөз террапиннің бір түрін білдіреді, шамасы Мидленд су тасбақасы. Бұл есімнің бастапқы Майами Иллинойс тілінде кішітеу түрі жоқ.

Ла Балмның жеңілісі

Кішкентай Тасбақа бұл атауға Америка Төңкеріс соғысы кезінде француз әскери авантюрисі Августин де Ла Балм бастаған, американдық патриоттармен одақтас француз күштеріне қарсы шайқаста қатысқанда ие болды. Винсенс қаласында, Индиана штатында және Каскаския-Кахокия жолы бойында қырық-елу адамнан тұратын күш жинағаннан кейін, 1780 жылғы қазанда Ла Балм Детройттағы британдықтарға шабуыл жасау науқанының бөлігі ретінде Кекионгадағы (қазіргі Форт-Уэйн) Майамитаунды тонады. Ла Балм Кішкентай Тасбақаның ауылынан оңтүстікке қарай үш шақырым жердегі Ил өзені бойында лагерь құрғанда, Кішкентай Тасбақаға шабуылға басшылық етуге рұқсат берілді. 1780 жылғы 5 қарашада Кішкентай Тасбақа Ла Балмға шабуыл жасап, Ла Балм мен оның қырық адамын өлтіріп, қалғандарын тұтқынға алды. Шабуыл толық жеңіліспен аяқталды, ал Кішкентай Тасбақаның әскері дерлік ешқандай шығынға ұшырамады. Көптеген француз сарбаздары тірідей бас терілері сыпырылғанда, құтылуды сұрап жалбарынып жатқандарын естіді. Бірнеше француз офицері тірідей ұсталды, олардың үшеуі тікелей өртеліп өлтірілді, біреуінің қолы мен аяғы кесіліп, содан кейін томагокпен бетіне соққы беріліп өлтірілді, ал төртеуі француздардың қалғандарына ескерту ретінде босатылды. Бұл оқиғалар қазіргі Индиана штатындағы Колумбия қаласының және Уитли округінің маңында болды. Бұл жеңіс науқанды аяқтады және Кішкентай Тасбақаның соғыс жетекшісі ретінде беделін қалыптастырды. 1780-ші жылдар бойы Кішкентай Тасбақа Кентуккидегі американдық отарларға қарсы шабуылдарды жалғастырды, британдықтар тарапында соғысты. Алайда, Майами тайпалары британдықтарды біркелкі қолдамады. Пианкашо Майами көтерілісші американдықтарды қолдады, ал Уиа Майами британдықтар мен американдықтардың арасында тартысты.

Кішкентай тасбақа соғысы

Париж келісімінің (1783) шарттары бойынша, американдық төңкеріс соғысын аяқтаған британдықтар өздерінің туған жердегі одақтастарын тастап, Аппалачи таулары мен Миссисипи өзені арасындағы жерді АҚШ үкіметіне өткізді. (АҚШ бұл аймақты жаулап алу құқығымен өздерінікі деп есептеді.) 1784 жылғы Жер туралы Ереже және 1787 жылғы Солтүстік-Батыс Ережесі арқылы АҚШ үкіметі 1787 жылы Солтүстік-Батыс аумағын құрды. Аумақта тұратын үндістер американдық қоныс салушылардың енуіне қарсылық көрсетті және аймақта зорлық-зомбылық күшейді. Үнді тайпалары Охайо өзенін үнді жерлері мен АҚШ арасындағы шекара ретінде сақтап қалу мақсатымен Солтүстік-Батыс Конфедерациясын құрды. Кішкентай Тасбақа конфедерацияның соғыс басшыларының бірі ретінде көзге түсті, оған Көк Жакет басқаратын шауни және Баконгахелас басқаратын делавер тайпалары да қосылды. Америкамен болған соғыс Солтүстік-Батыс Үнді соғысы деп аталды, сондай-ақ "Кішкентай Тасбақа соғысы" деп те аталады. Кішкентай Тасбақа 1790 жылдың соңында генерал Жосия Хармар басқаратын федералдық күштерге қарсы үндістерді жетектеуге көмектесті. (АҚШ американдық төңкерістен кейін әскерін көбінесе таратып жібергендіктен, соғысқа жіберуге кәсіби сарбаздары аз болды, осы әлсіздікті Кішкентай Тасбақа және басқа да үнді басшылары толыққанды пайдаланды.) 1790 жылдың қазан айында Кішкентай Тасбақа мен Көк Жакет Хармардың әскеріне қарсы екі жеңіске жетті. Бұл табыстар одан әрі қарсылықты ынталандырды. Сонымен қатар, Оттава және Вайандот тайпаларының бұрын тартынған басшылары конфедерацияға қосылды. 1791 жылдың тамызында Кішкентай Тасбақаның қызы Джеймс Уилкинсон басқарған шабуыл кезінде Иль өзені бойындағы майами ауылынан тұтқындалған әйелдер мен балалардың арасында болды. 1791 жылдың қыркүйегінде Артур Сент-Клэр басқаратын 1400-ге жуық 2000 американдық сарбаз Форт-Вашингтоннан (қазіргі Цинциннати, Огайо) солтүстікке қарай Мауми-Уабаш порты бағытында жол тартты.

Сент-Клэрдің жеңілуі

Кішкентай тасбақаға әдетте 1791 жылғы 4 қарашада Уабаш өзенінің бастауында АҚШ әскерін күйретіп жіберген, шамамен 1000 жауынгерден тұратын коалициялық күштің жетекшісі деп есептейді. Бұл шайқас АҚШ армиясының американдық үндістерден көрген ең ауыр жеңілісі болып қалады, нәтижесінде 623 федералды әскер қаза тапты, ал тағы 258 жараланды. Үндістер конфедерациясы шамамен 100 адамын жоғалтты. Кішкентай тасбақа мен Көк жейде екеуі де жеңісте біріккен үнді тайпаларының жалпы басшылығын өздеріне алғандықтан, Конфедерация ішінде шиеленіс туды. 1792 жылғы қарашада Ауглайз өзенінің сағасында тайпа басшыларының кеңесі шешім қабылдағаннан кейін Кішкентай тасбақа 200 майами және шауни жауынгерін АҚШ-тың Форт Джефферсон және Форт Сент-Клэр бекіністерінен асып өтіп, 3 қарашада Форт-Гамильтонға жетті. Жауынгерлер Сент-Клэр жеңілісінің жылдығында АҚШ елді мекендеріне шабуыл жасауды жоспарлады. Олар екі тұтқынды ұстап, жүк таситын шамамен 100 жылқыдан тұратын керуеннің Форт-Джефферсонға кеткенін және бірнеше күн ішінде аймаққа қайтып оралатынын білді. Кішкентай тасбақа солтүстіске қарай жылжып, Форт-Сент-Клэрдің сыртында майор Джон Адейрдің басқаруымен 100 жылқы мен 100 Кентукки ополченешінің орналасқан жерін анықтады. Кішкентай тасбақа мен оның жауынгерлері 4 қараша таңында Адейр күзетшілерін шақырып алғанда шабуыл жасады. Ополченешілер бекініске қашып кірді, алты адам қаза тауып, төрт адам жоғалып кетті, тағы бесі жараланды. Кішкентай тасбақаның күштері екі жауынгерін жоғалтты, бірақ Адейрдің лагерін және оның жабдықтарын басып алды. Барлық жылқылар өлтірілді, жараланды немесе айдалып кетті, кейіннен олардың 23-і ғана табылды. Адейр бұл шайқасты Кішкентай тасбақаның «жеңісі» деп бағалады, ал сол кезде Форт-Вашингтондағы АҚШ армиясының қолбасшысы подполковник Джеймс Уилкинсон жылқының жоғалуы осы бекіністерді қорғау мүмкін емес етеді деп сенді. 1792 және 1794 жылдар аралығында генерал Энтони Уэйн Солтүстік-Батыс аймағындағы үндістер конфедерациясына қарсы үшінші жорықта АҚШ легионына басшылық етті. Тағы бір жеңіліске ұшырамас үшін Уэйн 3500 американдық әскерді қатаң түрде даярлап, жорығын мұқият жоспарлады. Кейін Кішкентай тасбақа тайпаластарына шайқаста жеңілуден гөрі келіссөздер жүргізуге және бейбітшілік орнатуға кеңес берді, сонымен қатар Уэйннің «ешқашан ұйықтамайтын басшы» екенін айтты. Кішкентай тасбақа тайпалық конфедерация басшыларын бейбітшілік туралы келіссөздерге көндіре алмағандықтан, ол тайпааралық соғыс басшысы лауазымынан бас тартты. Кішкентай тасбақаның күйеу баласы Уильям Уэллс, Кентуккиде туған ақ адам, 1784 жылы тұтқындалғаннан кейін Майами тайпасының арасында сегіз жыл өмір сүрді, сонымен қатар үндістер одағының жеңіліске ұшырағанын сезініп, адалдығын американдықтарға ауыстырды. Уэллс генерал Уэйннің әскерлері үшін барлаушы, кейін АҚШ үкіметі үшін үндістер жөніндегі агент болып қызмет етті.

Little Turtle is generally credited with leading a coalition force of about 1,000 warriors that routed the U. S. forces near the headwaters of the Wabash River on November 4, 1791. The battle remains the U. S. Army's worst defeat by American Indians, with 623 federal soldiers killed and another 258 wounded. The Indian confederacy lost an estimated 100 men. Both Little Turtle and Blue Jacket claimed overall command of the combined native forces in the victory, causing tension within the Confederacy. In November 1792, following the decision of a grand council of tribal leaders at the mouth of the Auglaize River, Little Turtle led a force of 200 Miami and Shawnee past the U. S. outposts of Fort Jefferson and Fort St. Clair, reaching Fort Hamilton on November 3. The warriors intended to make an attack near the U. S. settlements on the anniversary of St. Clair's Defeat. The warriors captured two prisoners and learned that a large convoy of packhorses had left for Fort Jefferson and was due back in the area within a matter of days. Little Turtle moved north and found the convoy of nearly 100 horses and 100 Kentucky militia under the command of Major John Adair encamped outside Fort St. Clair. Little Turtle and his warriors attacked at dawn on November 4, just as Adair recalled his sentries. The militia fled into the fort, suffering six killed and four missing, while another five were wounded. Little Turtle's force lost two warriors, but captured Adair's camp and its provisions. All the horses were killed, wounded, or driven off; only 23 were later recovered. Adair considered the battle to be a "triumph" for Little Turtle; James Wilkinson, at that time a lieutenant colonel in command of the U. S. Army at Fort Washington, believed that the loss of the horses made these advanced forts indefensible. Between 1792 and 1794, General Anthony Wayne commanded the Legion of the United States in a third expedition in the Northwest Territory against the Indian confederacy. To avoid another defeat Wayne rigorously trained 3,500 U. S. troops and carefully planned his campaign. Afterwards, Little Turtle counseled his tribesmen to pursue negotiations and peace rather than suffering a defeat in battle, remarking that Wayne was " the chief that never sleeps." When Little Turtle was unable to persuade the leaders of the tribal confederacy to negotiate peace, he stepped down as the intertribal war chief. Little Turtle's son in law, William Wells, a white man who was born in Kentucky and lived among the Miami for eight years after his capture in 1784, also sensed the defeat of the Indian alliance and switched his alliance to the Americans. Wells served as a scout for General Wayne's troops, and later as an Indian Agent for the U. S government.

Құлаған ағаштардың шайқасы

1000-ге жуық жауынгерден тұратын үндістер конфедерациясы 1794 жылғы тамызда Мауми өзенінің жанындағы Құлаған ағаштар шайқасында жеңілді. Шайқастан кейін майамилер Кекионганы тастап, Ил, Миссиссинева және Уабаш өзендері бойындағы басқа ауылдарға қоныс аударды. Үндістер конфедерациясының Құлаған ағаштардағы жеңілісінен кейін олардың басшылары Гринвилл шартына (1795) қол қойды, бұл американдық кеңеюге қарсы олардың қарсылығындағы шешуші кезең болды. Кішкентай тасбақа әйелімен бірге Гринвиллге сапар шегіп, шартына қол қойған алдында сөз сөйледі. Ол өз халқын "американдық әдеттерді қабылдауға" шақырды және шарты американдықтар мен үндістер арасындағы қарым-қатынасты жақсартады деп үміттенді. Ертесі күні оның әйелі лагерде қайтыс болды. Оның қоштасу рәсімі мен жерлеуіне американдық әскерлер мәйітті көтеріп әкелді, американдық музыка ойнатылды және үш рет салют берілді. Кішкентай тасбақаны АҚШ Көк жакеттен гөрі жоғары бағалады. Ол президент Джордж Вашингтонға генерал Джеймс Уилкинсон ұсынды. Осы сапарда ол граф де Вольнимен де кездесті. Сапар туралы бір мәліметте, президентпен кездесу үшін Филадельфияға, Пенсильванияға бара жатқанда, Кішкентай тасбақа генерал Тадеуш Костюшкомен кездесіп, оған бір-біріне сай келетін екі пистолет сыйлады. 1797-98 жылдары екінші шығыс сапарында Кішкентай тасбақа президент Джон Адамспен кездесті. Бірақ, Уайт-Ривер аймағындағы үндістерге егіншілік әдістерін үйреткен Моравиялық миссионерлер және Балтимор, Мэрилендтен келген шығыс жағалаудағы квакерлер қоғамы Форт-Уэйндегі тайпалармен бірге үлгілі шаруашылық құру үшін Филипп Деннисті жіберді. Кішкентай тасбақа 1801-02 және 1809-09 жылдары президент Джефферсонмен кездесу үшін Вашингтонға екі рет сапар жасады. Кішкентай тасбақа және басқа басшылардың өтініші бойынша Джефферсон майами және потаватоми тайпаларын егіншілікке көшуге ынталандыру үшін ауыл шаруашылығы құралдарымен және малмен қамтамасыз етті. Джефферсон мен Конгресс мүшелері Кішкентай тасбақаның аргументтеріне таң қалды және 1802 жылдың 30 наурызында қайта қарастырылған Үндістермен қатынассыздық туралы заңды қабылдады. Бұл және үндістерге алкоголь сатуды шектеуге бағытталған басқа да федералды заңдар 1953 жылға дейін күшінде болды. 1809 жылы Кішкентай тасбақа Индиана территориясының губернаторы Уильям Генри Харрисон келісім шарттарын қайта келісу үшін Форт-Уэйнге келгенде басқа майами басшыларымен келіспеушілікке ұшырады. Кішкентай тасбақа және оның күйеу баласы Уильям Уэллспен бірлесіп жұмыс істеген Харрисон Форт-Уэйн келісімін (1809) қол жеткізді, ол потаватоми өкілдерінен және басқа да тайпалардан федералды үкіметке жерді қамтамасыз етті. Кішкентай тасбақаға қарсы шыққан басқа тайпа басшылары, соның ішінде Паканн, Жан Батист Ричардвилл (Паканннің інісі), Оул және Метоцина АҚШ үкіметіне одан әрі жер беруден бас тартты. Харрисон Миссиссинева басшыларын майамилердің нағыз өкілдері деп мойндауға мәжбүр болды, Кішкентай тасбақа емес, және Кішкентай тасбақа майами емес екенін жариялады. Кішкентай тасбақа Форт-Уэйн келісімін қол қойғандардың бірі болғанымен, кейіннен ол "майами істерінен күштеп шеттетілді". Шоуни әскери басшысы Текумсех және оның інісі Тенскватау (Пайғамбар) келісімді айыптады және британдықтармен одақ құру туралы келіссөздер бастады. Бұл одаққа 1811 жылы Типпекано шайқасында АҚШ шабуыл жасады, онда Уильям Уэллстің ағасы АҚШ үшін, ал Кішкентай тасбақаның тағы бір күйеу баласы Уайт Лун Текумсехтің конфедерациясы үшін шайқасты. Кішкентай тасбақа Индиана штатының Форт-Уэйн қаласынан солтүстік-шығысқа қарай жиырма миль қашықтықтағы майами ауылына зейнеткерлікке шықты. 1812 жылғы соғыс кезінде Форт-Уэйн қоршауынан кейін генерал Харрисон Форт-Уэйннен екі күндік сапар шегімдікке дейінгі барлық майами ауылдарын қиратуға бұйрық берді, бұл бұйрық 1809 жылғы келіссөздерге кек қайтару үшін берілген болуы мүмкін. Харрисонның әскерлері Кішкентай тасбақа тұрған ауылды да қиратты, бірақ АҚШ үкіметі оның пайдалануы үшін салған Кішкентай тасбақаның үйін сақтап қалды. Ол Форт-Уэйнде әскери салт бойынша әскери құрметпен жерленді. Кішкентай тасбақа Шпион-Ранның жанындағы ата-бабаларының жерлеу орнына жерленді. Уэллс бір айдан кейін Форт Дирборн шайқасында қаза тапты. 1912 жылы Кішкентай тасбақаның қабірі кездейсоқ бұзылып, оның сүйектері Форт-Уэйндегі Лоутон-Плейстегі үйдің жертөлесін қазу кезінде табылды. Үйдің жоспарлары өзгертіліп, Кішкентай тасбақаның сүйектері қайта жерленді және коллекционерлерге таратылды, кейіннен қоғамдық көрнекілікке ұсынылды және ақырында Форт-Уэйннің ескі қалалық әкімшілік ғимаратында қойылды. Кішкентай тасбақаның мұрасы бастапқы қарсылық пен ынтымақтастықтан тұрды, оның халықтарының өмірін және болашағын сақтауға бағытталған.

The Indian confederacy, numbering around 1,000 warriors, was defeated at the Battle of Fallen Timbers in August 1794 near the Maumee River. After the battle the Miamis abandoned Kekionga and relocated to other villages along the Eel, Mississinewa, and Wabash Rivers. Following the Indian confederacy's defeat at Fallen Timbers, their leaders signed the Treaty of Greenville (1795), a turning point in their resistance to American expansion. Little Turtle travelled with his wife to Greenville and gave a speech before signing the treaty. He encouraged his people "to adopt American ways" and was hopeful that the treaty would begin to improve relations between the Americans and Native Americans. His wife died in camp the next day. Her funeral and burial included American soldiers as pallbearers, American music, and a three gun salute. Little Turtle was more highly regarded by the United States than Blue Jacket. He was recommended to President George Washington by General James Wilkinson, On this trip he also met Comte de Volney. One account of the trip states that on his way to Philadelphia, Pennsylvania, to meet the president, Little Turtle met General Tadeusz Kościuszko, who presented him with a matching pair of pistols In 1797–98, during a second trip east, Little Turtle met with President John Adams. although it was Moravian missionaries who demonstrate farming methods to native tribes in the White River area and an East Coast Quaker society from Baltimore, Maryland, who sent Philip Dennis to work with tribes in Fort Wayne to establish a model farm. Little Turtle also made two trips to Washington, D. C., in 1801–02 and 1809–09 to meet with President Jefferson. At the request of Little Turtle and other chiefs, Jefferson provided agricultural equipment and livestock to the Miamis and Potawatomis in an effort to encourage the tribes to adopt farming.</blockquote>

Jefferson and members of Congress were impressed with Little Turtle's arguments, and on 30 March 1802, Congress passed the revised Indian Nonintercourse Act. This and other federal laws restricting the sale of alcohol to Native Americans remained in effect until 1953. In 1809, Little Turtle suffered a break with other Miami leaders when William Henry Harrison, governor of the Indiana Territory, came to Fort Wayne to renegotiate treaty terms. Working with Little Turtle and his son in law, William Wells, Harrison succeeded in obtaining the Treaty of Fort Wayne (1809), which secured of land for the federal government from the Potawatomi representatives and other tribes who cooperated. Other tribal leaders who opposed Little Turtle, including Pacanne, Jean Baptiste Richardville (Pacanne's nephew), Owl, and Metocina refused to relinquish any more land to the U. S. government. Harrison was forced to recognize the Mississinewa chiefs as the true representatives of the Miamis, not Little Turtle, and to declare that Little Turtle was not a Miami. Although Little Turtle was among the signers of the Treaty of Fort Wayne, afterwards he was "forcibly retired from Miami affairs." Shawnee war chief Tecumseh and his brother, Tenskwatawa (The Prophet), condemned the treaty and began talks with the British about forming an alliance. That alliance was attacked by the United States at the 1811 Battle of Tippecanoe, in which William Well's brother fought for the United States while another of Little Turtle's sons in law, White Loon, fought for Tecumseh's Confederacy. Little Turtle retired to a Miami village twenty miles northeast of Fort Wayne, Indiana. Following the Siege of Fort Wayne during the War of 1812, General Harrison ordered the destruction of all Miami villages within a two day march of Fort Wayne, an order that may have been in retaliation for the negotiations in 1809. Harrison's forces also destroyed the village where Little Turtle resided, but spared Little Turtle's home, which the U. S. government had built for his use. He was honored with a military style funeral with full military honors at Fort Wayne. Little Turtle was buried in his ancestral burial ground near Spy Run. Wells was killed one month later at the Battle of Fort Dearborn. In 1912 Little Turtle's grave was accidentally disturbed and his remains were disinterred when the burial site was discovered by workmen during a cellar excavation for a home on Lawton Place in Fort Wayne. Although the plans for the house were altered and Little Turtle's remains were reinterred were distributed to collectors and later gathered for public display. and were eventually displayed at the Fort Wayne Old City Hall Building. Little Turtle's legacy was one of initial resistance and cooperation to preserve the lives and future of his people.

Огайодағы Кішкентай Торғайдың есімімен аталған жерлер

Колумбуста жеке гольф алаңы бар аудан. Росс қалашығындағы "Кішкентай тасбақа алаңы" деп аталатын көше. Литтл-Тюртл, Огайо штаты, 1968 жылы Роджер Липпман құрған қала. Turtle Creek, Turtlecreek Township, Warren округі.

Басқа жерлер

Эри көлінің Тортулл аралы Мичиган және Огайо штатының шекарасында орналасқан. Огайо штатының Дефианс қаласындағы Дефианс колледжі Кішкентай Торғай басшысының құрметіне Қажылар кітапханасының сыртында мүсін орнатқан.