Кіріспе

Форт Дирборн шайқасы (кейде Форт Дирборн қырғыны деп аталады) – 1812 жылғы 15 тамызда қазіргі Чикаго, Иллинойс штатында (сол кезде Иллинойс территориясының бір бөлігі болған) Форт Дирборн маңында АҚШ әскерлері мен Потаватоми үндістері арасында болған шайқас. 1812 жылғы соғыс кезінде өткен бұл шайқасқа дейін, Солтүстік-Батыс АҚШ армиясының қолбасшысы Уильям Халлдың бұйрығымен форт эвакуацияланды. Шайқас шамамен 15 минутқа созылып, үндістердің толық жеңісімен аяқталды. Шайқастан кейін Форт Дирборн өртенді. Кейін тұтқынға алынған сарбаздар мен қоныс аударушылардың бір бөлігі ақы төленіп босатылды. Осы шайқастан кейін, федералдық үкімет барлық үндістерді аумақтан және қоныстар маңынан шығарып тастау қажеттігіне көз жеткізді, себебі қоныс аударушылар аймаққа көшіп келуді жалғастырды. Форт 1816 жылы қайта салынды.

Өмірбаян

Дирборн форты 1803 жылы капитан Джон Уистлердің басшылығымен АҚШ әскерлерімен салынды. Ол Чикаго өзенінің негізгі арнасының оңтүстік жағалауында, қазіргі Чикаго қаласының орталық бөлігінде орналасқан. Сол кезде бұл аймақ дала деп есептелген. Кейінірек форт командирі болған Хелдтің пікірінше, ол жер "цивилизациядан тым алыс" еді. Форт сол кездегі АҚШ-тың соғыс министрі Генри Дирборнның құрметіне аталған. Ол 1785–1795 жылдардағы Солтүстік-Батыс үнді соғысынан кейін және 1795 жылғы 3 тамызда Гринвилл фортында (қазіргі Гринвилл, Огайо) Гринвилл шартына қол қойылғаннан кейін құрылысын бастауға рұхсат берілді. Шартының бір бөлігі ретінде Батыс Конфедерациясы деп аталатын үндістер мен шекарашылдардың одағы АҚШ-қа қазіргі Огайоның үлкен бөлігін және Чикаго өзенінің сағасына орналасқан 6 шаршы миль (16 км²) жерді қоса алғанда, басқа да жерлерді берді. 1783 жылы Париж шартында Британ империясы АҚШ-қа Солтүстік-Батыс аумағын – қазіргі Огайо, Индиана, Иллинойс, Мичиган, Висконсин және Миннесотаның бір бөлігін берген. Алайда, 1787 жылы Солтүстік-Батыс жарлығы қабылданғаннан бері бұл аймақ үнді тайпалары мен АҚШ арасындағы даудың нысаны болды. Шауни тайпасының пайғамбары Тенскватауа және оның інісі Текумсеге үндістер ерді. Тенскватауа американдық қоныс аударушыларды, "Жаман рухтың балаларын" қуу арқылы қоғамын тазартуды көздеді. Тенскватауа мен Текумсе американдық экспансияны тоқтату үшін көптеген тайпалардың конфедерациясын құрды. Британдықтар үнді тайпаларын құнды одақтастар және Канадалық колонияларына қорғаныс ретінде қарастырып, оларға қару-жарақ берді. Солтүстік-Батыста американдық қоныс аударушыларға жасалған шабуылдар Ұлыбритания мен АҚШ арасындағы шиеленісті одан әрі күшейтті. Конфедерацияның шабуылдары американдықтардың құнарлы жерлерге, кен орындарына және тері саудасына қол жеткізуіне кедергі келтірді. 1810 жылы ұзаққа созылған жанжалдың нәтижесінде капитан Уистлер және Дирборн фортындағы басқа да жоғары шенді офицерлер қызметтен алынды. Уистлердің орнына Индиана штатының Форт-Уэйн қаласында орналасқан капитан Натан Хелд келді. Жаңа орнына риза болмаған Хелд бірден Массачусетс штатында қыстау үшін демалысқа өтініш берді. Форт Дирборнға оралғанда ол Кентуккиге сапар шекті, онда Сэмюэлл Уэллстің қызы Ребека Уэллске үйленді және 1811 жылғы маусымда фортқа бірге келді. АҚШ пен Ұлыбритания соғысқа қадам басқанда, Форт Дирборн аймағындағы қоныс аударушылар мен үндістер арасындағы антагонизм күшейді. 1811 жылдың жазында британдық өкілдері аймақтағы үндістердің қолдауын алуға тырысты, британдықтар оларға американдық қоныс аударушыларға қарсы тұруға көмектеседіін айтты. 1812 жылғы 6 сәуірде винебаголық үндістер тобы америкалық Либерти Уайт пен француз канадасы Джон Карденді Чикаго өзенінің оңтүстік саласында орналасқан Хардскрэбл фермасында өлтірді. Сол кездегі гарнизонның солдаты Джон Келсо және фермадан қашып құтылуға үлкерген кішкентай бала бұл жаңалықты Форт Дирборнға жеткізді. Оқиғадан кейін жақын маңдағы қоныс аударушылардың бір бөлігі фортқа көшті, ал қалғандары үндістермен келісім жасаған Чарльз Жуэтке тиесілі үйге бекінді. Капитан Хелд азаматтық тұрғындардан 15 адамды жасаққа біріктірді және оларды форттан қару-жарақпен жабдықтап, күзеттік міндеттерді тапсырды. 17 шілдеде британдықтар Мичиган көлінің солтүстік жағалауындағы Макинак фортын басып алды. 29 шілдеде генерал Уильям Халл Макинак фортының құлауы туралы хабар алды және Мичиган көлінің оңтүстік жағалауындағы Форт Дирборнды эвакуациялауға бұйрық берді, оны жабдықтау мүмкін болмайтынына қорқынышпен қарады. 9 тамызда Форт Дирборнға жеткен Хелдке жазған хатында, келесі күндері Форт-Уэйндегі үндістермен келісім жасаушы капитан Уильям Уэллс, Хелдтің әйелі Ребекканың ағасы, шамамен 30 Майами үндісінің тобын жинады. Уэллс, капрал Уолтер К. Джордан және Майамилер Форт Дирборнға эвакуацияланғандарға эскорт жасау үшін келді. Уэллс Форт Дирборнға 12 немесе 13 тамызда келді (көрсеткіштер әртүрлі), ал 14 тамызда Хелд Потаватоми басшыларымен кеңес өткізіп, фортты эвакуациялау ниеті туралы хабардар етті. 15 тамызда сағат 9:00-де Хелдтің есебіне сәйкес 54 американдық әскер, 12 жасақ, тоғыз әйел және 18 баладан тұратын гарнизон Форт Дирборннан Форт Уэйнге аттану үшін шықты. Уэллс Майамидің кейбір эскорттарымен топты бастап, қалған Майамилер артқы жақта орналасты. Форт Дирборннан оңтүстікке қарай шабуыл жасады. Хелд Потаватоми жауынгерлерінің форттан шығуға дайындалып жатқанын байқағанда, жасақ дөңгелектің үстіне шығып, атып, үндістерге шабуыл жасады. Бұл маневр кавалерияны вагоннан бөліп, үндістердің көптеген күштеріне аралыққа еніп, екі топты да қоршауға мүмкіндік берді. Соңғы шайқаста үндістер әйелдер мен балалар, сондай-ақ азық-түлік салынған вагонға шабуыл жасады. Вагонды жасақ, сондай-ақ лейтенант Ронан және форт дәрігері Ван Ворхис қорғады. Офицерлер мен жасақ, сондай-ақ екі әйел мен көптеген балалар қаза тапты. Осы кезде ол құлап түсті. Көзі куәгерлерінің айтуынша, ол көптеген үндістерге қарсы тұрып, қаза тапқан, ал үндістер тобы оның жүрегін алып, батырлығын сіңіру үшін жеген. Шабуыл шамамен 15 минутқа созылды, содан кейін Хелд және аман қалған әскерлер даланың биік жеріне шегінді. Олар үндістерге тәлімдік берді, олар оларды Форт Дирборнға жақын лагерьлеріне тұтқынға алды. Хелд оқиға туралы қысқаша есептерді күнделігіне жазды, ал Хелм оқиға туралы егжей-тегжейлі баяндама жазды, бірақ Хелдті сынағандықтан сотқа тартылудан қорқып, 1814 жылға дейін жариялауды кейінге шегерді. Джон Кинзи шайқас туралы естеліктерін тамыз айында 1820 жылы Генри Скулкрафт жазды. Шайқасқа қатысты егжей-тегжейлі есептер әртүрлі, әсіресе шайқасқа кім кінәлі екендігіне қатысты. Жюльетта Августа Магилл Кинзидің "Вау Бун: Солтүстік-Батыстағы ерте күндер", алғаш 1856 жылы жарияланған, шайқас туралы дәстүрлі есепті ұсынады. Алайда, ол отбасылық әңгімелерге негіделген және тарихи тұрғысынан дұрыс емес деп есептеледі. Дегенмен, оның танымалдылығы күшті болды. Форт Дирборн шайқасы американдықтардың қорғаныс жағынан "Форт Дирборн қырғыны" деп те аталды. Шабуылда көптеген американдықтар, соның ішінде әйелдер мен балалар қаза болғандықтан, ал Потаватомилердің шығыны салыстырмалы түрде аз болғандықтан, шайқас қырғын деп есептелді. Сонымен қатар, бұл шайқас Потаватомилердің өзін қорғау шарасы болды деген пікір де бар.

Салдары

Соғыстан кейін, жергілікті американдықтар тұтқындарын Форт Дирборнға жақын лагеріне алып кетті, ал форт толығымен өртеніп кетті. Кейбір тұтқындар қамауда қайтыс болды, ал қалғандары кейін құтқарылды. Дегенмен, форт 1816 жылы қайта салынды. Шайқаста болмаған генерал Уильям Генри Гаррисон, кейіннен Майами американдықтарға қарсы күрескенін мәлімдеді және Форт Дирборн шайқасын Майами ауылдарына шабуыл жасау үшін желеу ретінде пайдаланды. Майами басшысы Паканн мен оның жүрегі туысы Жан Батист Ричардвилл 1812 жылғы соғыстағы бейтараптығын тоқтатып, британдықтармен одақтасты.

Тарихи көзқарас

1812 жылғы соғыс және оған себеп болған Ұлыбритания мен Франция арасындағы үлкен қақтығыстың тұрғысынан қарағанда, бұл өте шағын және қысқа шайқас болды, бірақ ол аймақта үлкен салдарға әкелді. Бұл, әсіресе, Американың түпкілікті халықтары үшін «шайқасты жеңіп, соғысты жоғалту» мысалы болды, себебі АҚШ кейіннен аймақтан тайпаларды күштеп шығару саясатын жүргізді. Нәтижесінде 1833 жылғы Чикаго шарты жасалды, ал оның шешімі 1835 жылы жаңа қаладағы соңғы үлкен түпкілікті халықтардың соғыс биімен белгіленді. Одан кейін потаватоми және басқа тайпалар батысқа қарай жылжытылды. Хилдтің ресми баяндамасында шайқас бекіністің оңтүстігінде болғаны айтылған, ал ағаш шайқас кезінде жас түпкілер болған тоғайдың соңғы қалдығы болуы керек еді.

Ескерткіштер

1893 жылы Джордж Пуллман Карл Роль Смиттен тапсырыс берген мүсіні үйінің жанына орнатты. Ол Чикаго тұрғыны Джон Кинзидің келіншегі, лейтенант Линай Талиаферро Хелмнің әйелі Маргарет Хелмді Потаватоми басшысы Блэк Партриджтің құтқаруын бейнелейді. Ол оны және басқа бірнеше адамды Мичиган көліне алып барып, қайықпен қашып кетуіне көмектескен. 1931 жылы ескерткіш Чикаго тарихи қоғамының вестибюліне көшірілді. Бірақ 1970 жылдары американдық индейлер тобы ескерткіштің қойылғанына қарсылық білдірді, соның салдарынан ол алынып тасталды. 1990 жылдары мүсін 18-ші көше мен Прери даңғылының жанына, бастапқы орнына жақын қайта орнатылды, Прари даңғылының тарихи ауданы қайта жаңғырылған кезде. Ескерткішті қайта орнатуға әрекеттер жасалып жатыр, бірақ Чикагодағы американдық индейлер орталығы қарсылық танытып отыр. Бұл солтүстік-оңтүстікке созылған көше және Чикагоның 1830 жылғы түпкілікті 58 блок жоспарының бір бөлігі, ал Нейтан Хилдтің есімі Хилд алаңына берілген. Қаланың солтүстік жағындағы Ронан паркі, шайқаста қаза болған алғашқы Вест-Пойнт түлегі, энсин Джордж Ронанның құрметіне аталған.