Кіріспе

Оңтүстік Австралия саяси партиясы (1973–1976)

Либералды қозғалыс (ЛҚ) – 1973 жылдан 1976 жылға дейін болған Оңтүстік Австралия саяси партиясы. ЛҚ 1972 жылы бұрынғы премьер-министр Стил Холл тарапынан Либералды және Ауылдық лига (ЛАЛ) ішіндегі реформаға қарсылыққа жауап ретінде прогрессивті либералдық топ ретінде ұйымдастырылды. 1973 жылғы наурыздағы штаттық сайлаудан кейін ЛАЛ-дың консервативті қанаты мен ЛҚ арасындағы шиеленіс күшейгенде, мүшелердің бір бөлігі ЛАЛ-дан бөлініп, 1973 жылдың 2 сәуірінде жаңа партия құрды. ЛАЛ құрамында ЛҚ он бір штаттық парламентарийден тұрды. Тәуелсіз партия ретінде ол үш парламентарийге дейін азайды – Холл мен Робин Миллхаус төменгі палатада, ал Мартин Кэмерон жоғарғы палатада. 1974 жылғы федералды сайлауда Холл Сенатқа өтті, ал Дэвид Баунди ЛҚ үшін Оңтүстік Австралиядағы өкілдігін сақтап қалды. 1975 жылғы штаттық сайлауда Миллхаус пен Баунди өз орындарын сақтап, Джон Карни екінші орынды жеңіп алды, ал Кэмерон жоғарғы палатадағы өкілдігін сақтап, партияны бес парламентарийге жеткізді. Алайда, ЛАЛ мен ЛҚ партиялары 1975 жылғы штаттық сайлауда қолданыстағы Дунстан лейбористік үкіметін құлатуға тырысып, сәттілікке жете алмады. Бұл нәтиже және ішкі қиындықтар 1976 жылы ЛҚ-ның ЛАЛ-ға қайта қосылуына әкелді, ол сол кезде Австралия Либералдық партиясының Оңтүстік Австралия бөлімшесіне айналды. Либералдық партия 1977 жылғы штаттық сайлауда жеңіліске ұшырады, бірақ 1979 жылғы штаттық сайлауда үкіметтің құрамына кірді. Бұрынғы штаттық бас прокуроры Робин Миллхаус басқаратын ЛҚ сегменті либералдарға қайта қосылмады, керісінше, Жаңа ЛҚ деген жаңа партия құрды. Бұл партия, Дон Чипптің шақыруымен Австралия партиясымен бірігіп, үш онжылдық бойы федералды Сенатта және төрт штаттың жоғарғы палаталарында билік тепе-теңдігіне қол жеткізуді мақсат еткен Австралия демократтарының ядросын құрады. ЛҚ және оның ізбасарлары Австралияда «кіші либерализм» деп аталатын идеологияны қолдады.

Партиялық жүйе

19-шы ғасырдың соңында Австралия колонияларында партиялар құрылғанға дейін, отарлық парламенттердің барлық мүшелері тәуелсіз болды, кейде «либералды» немесе «консервативті» сияқты басқа терминдермен де аталатын. Еңбек партиясының пайда болуымен, бұл топтар Еңбекке қарсы партияларды құрды. «Либералды» термині Австралия контекстінде классикалық либерализмді білдіреді және АҚШ және басқа да кейбір елдерде алған қазіргі мағынасынан мүлдем өзгеше. Австралиядағы либерализм саяси спектрдің оң ортасын, ал Еңбек партиясы – сол ортасын көрсетеді. Оңтүстік Австралиядағы алғашқы Еңбек партиясы – 1891 жылы кәсіби одақтардың кандидаттарын ұсынып, қолдаған кәсіби одақтар бірлестігінен туған Біріккен Еңбек партиясы. Оған жауап ретінде екі жылдан кейін Ұлттық қорғаныс лигасы (NDL) құрылды. 1909 жылы НДЛ Либералды және Демократиялық Одақпен, сондай-ақ Фермерлер мен Өндірушілер Саяси Одағымен бірігіп, Либералды Одақты құрды, кейін ол Либералды Федерация деп аталды. ULP 1910 жылы Еңбек партиясына айналды және содан бері осы атпен танылды. Кейіннен ауылдық мүдделерді қорғайтын жеке Дала партиясы пайда болды, бірақ ол 1932 жылы Либералды және Дала лигасын (LCL) құру арқылы саясаттың консервативті бағытына қайта қосылды. Оңтүстік Австралияның партиялық жүйесі осы екі партиялық бөлінуден ешқашан ауытққан жоқ, және 20-шы ғасырдың соңында Австралия демократтары, ал 21-шы ғасырда Жасылдар және Отбасы бірінші партиясы сияқты кіші партиялар пайда болғанға дейін басқа партиялар мардымсыз өкілдікке немесе ықпалға ие болды.

Либералды өкілдік

Саяси ғалымдар Нил Блеветт пен Дин Джейнш ЛКЛ-ді әртүрлі топтардың ерекше бірігісі ретінде сипаттады: "Аделаиданың "элитасы", иеліктері бар шаруалар (фермерлер мен аймақтық жұмысшылар) және Аделаиданың орта тап". Осы топтардың ішінде орта тап парламентте де, партияның өзінде де сайлаушылардың арасында ең әлсіз өкілдікке ие болды, себебі сайлау заңнамасында да, партия ұйымында да аймақтық аймақтарға қатысты 2:1 үлес болды. Элита партияға қаржылық қолдау көрсету арқылы ықпал етті, ал иеліктері бар шаруалар ең көп санды болды. Миллхаус өзінің кең сайлау округінің мүдделерін жақтады, ауылдық консерваторлар басымдық құрған партияда олардың мәселелерін көтерді. Ол "Сайлау реформасының либералдық негізі" деген мақала жазып, әділ сайлау жүйесін талап етті. Бірақ бұл ауылдық консерваторларды қызықтырмады, олар қазіргі жүйе арқылы билікті сақтап қалуға үміттенді, онда заң шығару кеңесі жер иелігіне негізделген сайлау құқығымен жұмыс істеді, нәтижесінде билеуші топ пен ауылдық жер иелері басымдыққа ие болды және 16–4 есебімен LCL көпшілігі құрылды. Миллхаустың мақаласы тез ұмытылды. Бір жарым жылдан кейін Плейфорд зейнеткерлікке шыққанда, оның орнына Стил Холл сайланды. Ауылдық сайлау округінен келген жас шаруа Холл ешқашан партиялық бағытқа қарсы болған емес және LCL-дің қазіргі принциптерін сақтауға міндетті болды. Алайда, 1968 жылы Холлдың басшылығымен LCL қайтадан билікке келгенде, бұл маллортионменттің (сайлау округтерінің тең емес бөлінуінің) көмегімен болды, Холл қысымға ұшырады. Еңбек партиясы LCL-ді бірінші дауыс бойынша 52,0%-қа қарсы 43,8% деп басып озды, бірақ "Плеймандер" салдарынан екеуі де 19 орынға ие болды, ал тәуелсіз кандидат LCL-ді қолдап, оларды билікке қайтарды. "Плеймандерге" қарсы үлкен наразылықтар болды және реформа талаптары күшейді. Бұл партияның кейбір консерваторларына қарсы келді, бағыттар белгілі бола бастады және топтар пайда бола бастады.

Сайлау реформасы

Бұрын 39 мүше сайланды: 13 – Аделаида қаласынан, 26 – елді мекендерден. Холлдың реформаға жасаған алғашқы әрекеті 45 орындық, елден 20 орындық жүйе болды; бұл ұсыныс Еңбек партиясы және ауылдық кеңесшілер тарапынан сынға ұшырады, бұрынғылары оны жеткіліксіз деп, ал соңғылары тым радикалды деп есептеді. Холл саяси жағдайды шешілмейтін мәселе деп қарады және LCL-дің жасанды жағдайды жою үшін реформаға мұқтаж екенін түсінді. Парламенттегі дауыс берудің артында Холл мен Рен ДеГаристің жеке қарым-қатынастағы антагонизмі тұрды. Екеуінің арасындағы жанжал саяси шеңберден асып, жеке деңгейге жетті, бұл LCL ішіндегі пікірлердің қарама-қайшылығына себеп болды және сайлау реформасы мәселесінде келісімге келуді қиындатты. 1970 жылы LCL үкіметтен айырылды, бұл негізінен сайлау реформасының нәтижесі болды. Холл қайтадан партия басшысы болып сайланды. Ол партия мүшелерінің көпшілігін реформаның қажеттігіне көндірді және партияның Заң шығарушы кеңестегі өкілдерінің ықпалын азайтуға тырысты. Дунстан үкіметі кеңеске жалпыға бірдей сайлау құқығын енгізу туралы заң жобасын ұсынғанда, Холл Ассамблеядағы 20 мүшесінің 7-сінің қолдауын алды, бірақ Заңнамалық кеңестегі LCL-дің 16 мүшесінің тек 2-і ғана заң жобасын қолдады. Партиялық конференцияларда сайлау реформасына қарсы күшті оппозиция болды. Консерваторлар Холлға қарсы шығып, партияның парламенттік басшысының ықпалын азайтуға бағытталған ұсыныстар жасады. Австралиядағы либералдық партиялар ұзақ жылдар бойы палаталардың бөлінуі, мүшелердің тәуелсіздігі және парламенттік басшының өзінің кабинетін құру құқығы қағидаларын ұстанып келді. Ауылдық кеңесшілер өздерінің билігін сақтап қалуға тырысты және кабинеттік лауазымдарды басшы емес, парламенттік партияның барлық мүшелері сайлағанын талап етті. Сөйлемінің соңында ол: «Соңғы үш жылда мен үнемі адалсыздыққа ұшырадым. Бүгін үкіметке сенімсіздік білдіру туралы ұсыныс енгіземін деп үміттендім, бірақ партияның өзіне сенімсіздік білдіргенін білдім» деді. Холл өзін «арқадан шабуылдаған» деп мәлімдеді және консерваторлардың әрекеттерін «Заңнамалық кеңестің ағаш жылқылары Ассамблея мүшелерінің қатарына қаншалықты терең сіңіп кеткенінің айқын мысалы» деп сипаттады. LCL президенті Иан МакЛахлан «Мырза Холлдың партиямен жеке мәселелері болды, бірақ бұл айырмашылықтар партияны бөліп тастамайды» деп мәлімдеді, бірақ келесі күні ол ұсыныстың Холлдың беделін бағалау мақсатымен жасалғанын мойындады.

Сайлаулар мен қолдау

Либералды қозғалыс (және 1977 жылғы жаңа LM) сайлау нәтижелері Оңтүстік Австралияда Сайлау% LCL/LIB/CP% LM LM орындары LH орындары LM UH орындары1974 (федералды) 40.71% 8.2% 0 11975 (штаттық) 34.3% 18.27% 2 21975 (федералды) 49.29% 6.20% 0 11977 (штаттық) 44.25% 3.48% 1 n/a Дереккөз: Австралия үкіметі және саясат дерекқоры.

1974 жылғы федералды сайлау

LM ұлттық деңгейде танылуын арттыру үшін Холл 1974 жылғы федералды сайлауда Австралия Сенатына кандидат болуға шешім қабылдады. Тағы бір мақсат – Миллхаус пен Кэмеронның штаттық деңгейде көрінеу болуына жағдай жасау және LM партиясы Холлдың партиясы деген қалыптасқан пікірді жою еді. Бұл қадам тәуекелді болды, себебі сәтсіздік жағдайында LM-нің басты тартымдылығы екі жылға жуық уақытқа дейін штаттық сайлауға дейін толығымен назардан тыс қалуы мүмкін еді, бірақ Холл партия ұлттық деңгейде бедел алмайынша болашағы жоқ екенін айтты. Тағы бір мәселе – Холл Сенатқа өтіп-өтпесіне қарамастан, бұқаралық ақпарат құралдары LM-ге штаттық деңгейде қызығушылық танытпауы мүмкін еді. Дегенмен, бұл сирек мүмкіндік болды, өйткені сайлау екі мәрте таратылды (1951 жылдан бері алғаш рет), яғни Сенаттың барлық орындары сайлауға ұсынылды. Сондықтан кандидатқа орын жеңіп алу үшін басымдық дауыс беруден кейін 9,1% дауыс қажет болды, бұл қарапайым Сенат сайлауындағы 16,7%-бен салыстырғанда азайды. LCL мен LM арасындағы күрес ұлттық науқанның маңызды бөлігі деп есептелмеді, себебі Оңтүстік Австралия елдің шағын бөлігі ғана еді және нәтижелі орындардың көпшілігі басқа штаттарда орналасқан. Холл мен LM үшін жақсы жаңалық – Сенат сайлауының нәтижесінде Еңбекші партия мен Либералды-Ауылдық партия коалициясы 29 орыннан ие болды, ал Холл үстемдік құратын екі депутаттың бірі болды. Бұқаралық ақпарат құралдары Холлдың федералды деңгейдегі ықпалды тұлға ретіндегі орнына көп мән берді, ал либералдар оған жауап ретінде жаулық танытты. Холл оларды ескірген деп сынап, сайлау реформасы мәселесінде оларды үнемі шабуылдады. Холл Сенатқа кандидат болу үшін Йорк түбегіндегі Гойдер округінен бас тартты, ал 1974 жылғы Гойдердегі штаттық сайлауда LM өзінің танымал депутатының көмегінсіз және қалалық базасынан тыс жерде дауыс берудің нәтижесіне алаңдады, себебі LCL бұл округті әрқашан оңай жеңіп алған. Науқан қызу өтті, бұрынғыда қауіпсіз округ болған жерде қарсы тараптар бір-біріне күшті айыптаулар жасады, сайлауға қарсайы дайындық жүргізілді. Басымдық дауыс LM-ге көп бөлігі ағып келгеніне қарамастан, Ауылдық партия LM-ді екіжүзділікпен айыптады, себебі олар ауылдық округте сайлауға қатысты, бірақ Еңбекші партияға қарсы күштерді қалалық және ауылдық бөлімдерге бөлуді талап етті. LM-нің жеңісі LCL-ді ұялтып, Эстик кейіннен Хайни Беккердің басшылыққа таласуынан аман қалды. Келесі жыл ішінде LM партиялық құрылысты нығайтуға баса назар аударды. LM ұраны: «LM-ге дауыс беріңіз – дұрыс екенін білесіз». Холл қазір федералды сенатор болғанына қарамастан, штаттық деңгейде LM-мен байланысты болды және партияның жарнамалық науқанында маңызды рөл атқарды. Либералдар келісім білдірді, бірақ бірлескен кандидаттың Унли округінде сайлауға түсуін қалады, бірақ келісімге қол жеткізілмеді. Миллхаус, қазір LM-нің штаттық парламенттік басшысы, 2 шілдеде Аделаида қалалық залында 1975 жылғы штаттық сайлауға қатысты LM саясатын жариялады. Ол LM-нің экономикалық жаңғыру жоспарларын атап өтті: міндетті кәсіби одақ мүшелігін тоқтату, бюджет пен салықты қысқарту, инфляцияның және өмір сүру құнының өсуін тежеу шаралары. Әлеуметтік саясатта көпмәдениеттіліктің алғашқы формаларына, «мәдени әртүрлілікке» және екі тілділікке қолдау көрсету қарастырылды. Энергетикалық саясат жаңа буын экологиялық белсенділеріне тартымды болды және энергияны сақтау мен күн энергиясын қолдауды ұсынды. Ол жоспарланған Монарто қаласын «социалистік ақымақтықтың ескерткіші» деп атады. Төменгі палатада LM екі орынды сақтап қалды (Миллхаус және Баунди), бірақ жаңа орын жеңіп алмады. 47 орынның 45-і үшін күрескен LM төменгі палатада дауыс берудің шамамен бестен бір бөлігін (18,2%) алды, ал еңбекші емес күштер екі партияның басымдылығының 50,8 пайызын алды. LM қалалық округтерде тиімдірек болды, қаладағы дауыс берудің 20,2%-ын және ауылдық жерлерде 13,4%-ын алды. Партия бірнеше бұрынғыда қауіпсіз либералды округтерді күмәндіге айналдырды (оның ішінде оның басшысы Эстиктің Лайт ауылдық округінде 20,3% дауыс алды). LM либералдардың Миллхаусты Митчемнен ығыстыруға жасаған күш-жігеріне төтеп беріп, Гойдерді сақтап қалды. Олар LM мүшелері бөліну кезінде жарып кетпеген және LCL-де қалған орындарда да күшті болды. Алайда, басымдық дауыс еңбекші емес партиялар қалағандай ағып кетпеді, LM-нің екінші басымдық дауысының 20%-ға дейін Еңбекші партияға ағып кетті, либералдар мен Ауылдық партияға емес. Жоғарғы палатада LM екі орын жеңіп алды. Осылайша олар бір орынға ие болды, Кэмеронға Джон Карни қосылды. Сайлау реформасынан кейін Заң шығару кеңесінде жаңа пропорционалды жүйемен LM дауыс берудің 18,8%-ын алып, 11 орынның 2-сін жеңіп алды. Бұл Еңбекші партия мен LM-ге консервативті либералды оппозицияны жоғалып кетуге мүмкіндік берді. Либералдар метрополитендегі бастапқы дауыс беруде 12% төмендеп, ең төмен нәтижені көрсетті, содан кейін Эстикті, парламентте өте әсерлі емес және LM-мен қайта интеграцияға кедерілгі келтіретін басшылықтан шұғыл түрде шеттетуге мәжбүр болды. Тонкин жаңа басшы болды, метрополитендік округтен шыққан алғашқы либералдық басшы. Алайда, олар сайлау науқанына қаржыландыру үшін қарызға да батты.

1975 жылғы федералды сайлау

1975 жылы желтоқсанда екінші рет екі мәжілісті таратуға байланысты өткен федералды сайлау генерал-губернатор Джон Керрдің Уитлэм үкіметін қызметтен босатуы және одан кейін федералды либерал партиясының жетекшісі Малкольм Фрейзерді уақытша премьер-министр етіп тағайындауы себебінен болды. Бұған дейін Либерал партия Австралия Сенатындағы көпшілігін пайдаланып, қаржыландыру туралы заң жобаларын қабылдамауға бөгет қойған еді. Холл қаржыландыру заңдарының қабылдануына дауыс берді және федералды либералдардың әрекеттеріне қарсы шықты. Холл осы мәселедегі тұрымы үшін мақталып, бірақ либералдар оған шабуыл жасап, оны "күлгін түсті еңбекші" деп айыптады және Фрейзерге "қарсы отырып, шешім қабылдауды қиындатпайтын, мойынсұнатын сенат қажет" деді. Келесі күні сенаторлық тізімдегі алтыншы мүше Дж. Хендерсон "мен партияның қуыршағы болғым келмейді" деп, қызметтен кетті. Немесе екі партиялық бағалау бойынша 7 пайыз. Уитлэм басқаруына наразылық туындағандықтан Лейбористерге қарсы үлкен серпіліс болды, бірақ ол көбінесе тікелей Либерал партиясына көшті. Дегенмен, Холл LM-нің болашағы дербес ұйым ретінде болатынына толық сенімді болды: "LM Австралия бойынша партия ретінде жалғастырады. Біз Либерал партиясының бізге тағы да ұсыныс жасауының жағымсыз процесінен өтуіміз керек. Оларға қазірден айтқым келеді, олардың тынысы зор жұмысқа жұмсалады."

Құлдырау

LM-ден тәуелсіз LCL өзгерістерді бастады. Ақырында ол Дон Дунстанның сайлау реформаларына, Ассамблея мен Заң шығарушы кеңеске де қолдау көрсетті, ал ішкі құрылымы қайта ұйымдастырылып, жаңартылды, әсіресе оның алғашқы қалалық жетекшісі Тонкиннің келуімен. LCL өзін федералдық әріптесімен үйлестіру үшін Австралия Либералдық партиясының Оңтүстік Австралия бөлімшесі деп атады. Осылайша, LM-нің бөлінуіне себеп болған көптеген мәселелер мәнсіз болды. Жаңалық жарияланғаннан кейін Миллхаус толық қарсылығын білдірді: «Мен Либералдық партияға қайта қосылмаймын. Бұрын айтқан сөздеріме берікмін және Либералдық партияның ұстанымында өзгеріс байқамаймын, ол менің көзқарасымды өзгерте алмас». Ол мұның ар-ұяты мен өзіне деген құрметтің жоғалуына әкелетінін айтты және LM-ді ұлттағы жалғыз «нағыз либералдық партия» деп сипаттап, оның бағдарламасы қоғамда басым болатынын болжады. Алайда Холл еңбекші емес күштерді біріктіргісі келді және «LM сайлау округтерінің сақталуының мүмкіндігі жоқ. Біздің баламамыз – сәл мақтаныштан бас тартып, еңбекшілерге қарсы бірігу» деді. Либералдардың кейбір мүшелері екі топ арасындағы ұзақ жылдар бойғы жаман қарым-қатынас пен LM-нің оларға тағы айтқан сынаптарына байланысты бірігуге күдікпен қарады. Оның орынбасары Де Коркоран жаңа құрылымның ұзаққа соқпайтынын болжады. Бұқаралық ақпарат құралдары Миллхаус қарсылығының бұзушылық тудыратынын сынады. Ол Ассамблеяның белгілі мүшесі болды және либералдарға үнемі кедергі келтіріп, олармен жиі дауласты. Дон Чипп федералдық Либералдық партиядан кетіп, Австралия саясатында орталық және прогрессивті «үшінші күш» құру ниетін білдіргенде, Миллхаус жаңа LM жауап берді. Чипптың Австралиялық демократтар партиясы құрылды және екі партияның бірігуі туралы келіссөздер басталды. 1977 жылғы штаттық сайлауда жаңа LM кандидаттары бірлескен «Жаңа LM – Австралиялық демократтар» тізімі бойынша өтті, 12 сайлау округінде дауыстардың 12,3 пайызын алып, Миллхаус Митчам төменгі палатасындағы либералдық кандидатты жеңіп, 1982 жылы парламенттен кеткенге дейін осы мандатты сақтап қалды. Бірігу 1977 жылдың 3 қазанында аяқталды және жаңа LM Демократтар партиясына қосылды. Ал, LM-нің мемлекетаралық филиалдары, бар болғаны алты ай жұмыс істеген, 1976 жылы таратылды немесе ақырында Демократтардың штаттық құрамдас бөліктеріне біріктірілді. LM-нің Батыс Австралия бөлімшесі ең күшті мемлекетаралық филиал болды және Демократтардың штаттық филиалы болғанға дейін өзін «Орталық сызық» партиясы деп атады. Ол партия ішіндегі жараларды жазып, еңбекші емес күштерді қайта құруға және тиімді оппозиция құруға жедел әрекет етті. 1977 жылғы штаттық сайлауда либералдық қолдау төмендеді, бірақ партия Премьер-министр Дунстанның отставкасынан кейін көп ұзамай билікке келді, 1979 жылғы штаттық сайлауда дауыстардың 11 пайызына ие болып, екі партияның арасындағы дауысқа қатысудың 55 пайызын алды, бірақ 1982 жылғы штаттық сайлауда бір мерзімнен кейін биліктен айырылды. Демократтардың алғашқы Мәжіліс депутаты да 1979 жылы бірінші басымдық дауысының 6,5 пайызымен сайланды. Демократтар қолдауын жалғастырды және 1979 жылғы штаттық сайлаудан бастап 1997 жылғы штаттық сайлаудан кейінге дейін Заң шығарушы кеңесте билік тепе-теңдігін сақтап тұрды.