Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Usnea – көбінесе ақшыл сұрғылт жасыл түсті жемісшік тәрізді лишайлардың туысы. Олар қабық немесе бұтақтарға бекіген жапырақсыз кішкентай бұталар немесе маша тәрізді өседі. Бұл туыс Parmeliaceae тұқымдасына жатады. Ол бүкіл әлемде таралған. Бұл туыстағы лишайларды көбінесе "қарттың сақалы", "сақалды лишай" немесе "сақалды мох" деп атайды. Usnea испандық мохқа өте ұқсас, сондықтан соңғысының латынша аты одан шыққан (Tillandsia usneoides, 'Usnea-ға ұқсас Tillandsia').
Genus of lichens
Usnea is a genus of mostly pale grayish green fruticose lichens that grow like leafless mini shrubs or tassels anchored on bark or twigs. The genus is in the family Parmeliaceae. It grows all over the world. Members of the genus are commonly called old man's beard, beard lichen, or beard moss. Usnea looks very similar to the plant Spanish moss, so much so that the latter's Latin name is derived from it (Tillandsia usneoides, the 'Usnea like Tillandsia').
Таралуы және мекендейтін ортасы
Usnea лишайшалары Солтүстік және Оңтүстік жарты шарларда, қоңыржай және тропикалық аймақтарда кеңінен таралған. Олар ауаның ластану деңгейі төмен жерлерде өседі. Көбінесе ағаштар немесе бұтақтар жақында кесілген жерлерде, мысалы жеміс бақтарында (қырқудан кейін) және белсенді орман шаруашылығы аймақтарында кездеседі.
Usnea lichens are widely distributed in both the northern and southern hemisphere, in both temperate and tropical regions. They appear in areas with low levels of air pollution. They can often be found on the ground in areas with where trees or branches have recently been cut, such as orchards (after pruning) and active logging areas.
Экология
Usnea лишайшалары фрагментация арқылы вегетативтік жолмен, соредиялар арқылы жыныссыз жолмен немесе аскогоний және сперматогоний арқылы жыныстық жолмен көбейеді. Табиғатта лишайлардың өсу қарқыны баяу, бірақ зертхана жағдайында оны арттыруға болады. Басқа лишайлар сияқты, Usnea көбінесе ауру немесе өліп бара жатқан ағаштарда өседі, себебі бұл ағаштардың жапырақтары алдын ала түсіп қалғандықтан, лишайдың балдырмалары үшін фотосинтез процесіне қолайлы жағдай туады; осының салдарынан кейбір бағбандар ағаш жапырақтарының түсуіне және ауруына лишайды кінәлі деп жаңылысады. Usnea ауаның ластануына, әсіресе күкірт диоксидіне өте сезімтал. Ластану жоғары аймақтар сияқты нашар өсу жағдайларында, тірі қалса, олар бірнеше миллиметрден артық өспейді. Ауа таза болған жерлерде олардың ұзындығы 10–20 см-ге дейін жетеді. Ол кейде биоиндикатор ретінде қолданылуы мүмкін, өйткені ол тек таза және сапалы ауасы бар аймақтарда ғана өседі.
Usnea lichens reproduce via vegetative means through fragmentation, asexual means through soredia, or sexual means through ascogonium and spermatogonium. The growth rate of lichens in nature is slow, but can be increased in laboratory conditions. Like other lichens, Usnea often grows on sick or dying trees due to the pre existing loss of canopy leaves, allowing for greater photosynthesis by the lichen's algae; this leads some gardeners to mistakenly blame the lichen for the tree's leaf loss and illness. Usnea is very sensitive to air pollution, especially sulfur dioxide. Under poor growing conditions, such as areas high in pollution, they may grow no larger than a few millimetres, if they survive at all. Where the air is unpolluted, they can grow to 10–20 cm long. It can sometimes be used as a bioindicator, because it tends to only grow in those regions where the air is clean, and of high quality.
Дәстүрлі дәрілер
Пауль Бергнердің айтуынша, "уснея құрамындағы усникалық қышқыл стрептококк және стафилококк сияқты грам-оң бактерияларға қарсы тиімді, сондықтан уснея тамақ аурулары мен тері инфекцияларына арналған дәрілік құралымдарға құнды қосымша болып табылады. Сонымен қатар, ол пневмонияны тудыратын бактерияға да тиімді". Боливиялық дәстүрлі емшілер, Каллавайя, өкпе ауруларын емдеу үшін Кака-сункадан жасалған қайнатпа қолданады. Лишайникті спиртте мацерациялап, "нервтік шаршаңқылық" сезімінен зардап шегетін адамдардың денесіне уқалайды. Ұлттық токсикологиялық бағдарлама бұл мәселені зерттеп, үш ай бойы әртүрлі концентрациядағы уснея лишайниктерімен құтырылған еркек және әйел тышқандар мен егешқұйрықтарды тамақтандыруға қатысты зерттеулер жүргізді. Тышқандарда бауырдың айқын зақымдануымен қатар, түрлі концентрацияларда ауыр улану байқалды, ал егешқұйрықтарда жоғары дозаларда бауырдың улануы, жұмыртқалықтардың атрофиясы және репродуктивті циклдардағы өзгерістер анықталды. Бұған қоса, екі түрдің де салмағы жоғары концентрацияда төмендеді, ал егешқұйрықтар екі аптадан кейін жоғары концентрацияда генетикалық зақымдану белгілерін көрсетті. Қауіпсіз деңгей 60 миллионнан аспауы тиіс деп белгіленді, одан төмен концентрацияда қолайсыз әсерлер байқалған жоқ.
According to Paul Bergner, Author of Medical Herbalism, "the usnic acid in Usnea is effective against gram positive bacteria such as Streptococcus and Staphylococcus, making Usnea a valuable addition to herbal formulas for sore throats and skin infections. It is also effective against a bacterium that commonly causes pneumonia." Bolivian traditional healers called the Kallawaya use Kaka sunka in decoction to cure lung problems. The lichen is macerated in alcohol and rubbed onto the body of those suffering from "nervous fragility". The National Toxicology Program evaluated the issue, undertaking research involved feeding male and female rats and mice ground Usnea lichens containing usnic acid for three months at various concentrations. Rats suffered severe toxicity, with significant liver damage observed at various concentrations, while mice experienced liver toxicity, ovarian atrophy, and changes in reproductive cycles at higher doses. Additionally, both species showed weight loss at elevated exposure levels, and mice exhibited potential genetic damage after two weeks at high concentrations. A safe exposure level was established at 60 parts per million, below which no adverse effects were observed.
Түстер
Уснея түрлері матаға сары, қызғылт сары, жасыл, көк және қызғылт түсті бояулар жасау үшін қолданылған. Химиялық құрамы түр, орналасқан жері және жеке мысалдың ерекшеліктеріне байланысты өзгеретіндіктен, осы бояулардың кең спектріне қол жеткізуге болады. Атап айтқанда, Уснея тамонол, сквамат, барбатик, салазиний және алекториол қышқылдарын қамтиды, олардың барлығы бояу түсіне әсер етеді.
Usnea species have been used to create yellow, orange, green, blue, and purple dyes for textiles. This wide variety of possible colors can be achieved due to variations in chemical composition depending on the species, locality, and race of a particular specimen. Specifically, Usnea can contain thamnolic, squamatic, barbatic, salazinic, and alectorialic acids, all of which can affect dye color.
Өрт сөндіргіштер
Құрғақ кезде Usnea лишайлары өте тез тұтанады және оларды от жағу үшін пайдалануға болады.
When dry, Usnea lichens are flammable and can be used as a fire starter.
Тағам
Кейбір Usnea түрлері азық-түлік тапшылығы кезінде тамақ ретінде қолданылған. Мысалы, Босния және Герцеговина халқы Босния соғысы кезінде, әсіресе қыс айларында, басқа өсімдіктер қол жетімді болмағандықтан Usnea barbata жеген. Олар оны ұнға салып нан жасаған немесе қою тамақ ретінде ішкен.
Some Usnea species have been used as food sources during times of scarcity. For example, people in Bosnia and Herzegovina ate Usnea barbata during the Bosnian War, particularly in the winter, when other plant material was not readily available. They ground it into powdery "flour" to make bread or ate it as mush.
Басқа организмдер
Солтүстік Америкада көбейтін, Жаңа Дүниелік қарғалар тұқымдасының бір түрі – солтүстік парула, өзінің таралған аймағының кейбір бөліктерінде ұя салу үшін Usnea лишайларын пайдаланады. Бұл лишайлардың ауаның ластануы салдарынан азаюымен бірге, құс та көбейтін түр ретінде сол аймақтан жоғалып кетті.
The northern parula, a species of New World warbler which breeds in North America, uses Usnea lichens in the construction of its nest in some parts of its range. Where these lichens have declined due to air pollution, the bird has also vanished as a breeding species.