Кіріспе

Usnea – көбінесе ақшыл сұрғылт жасыл түсті жемісшік тәрізді лишайлардың туысы. Олар қабық немесе бұтақтарға бекіген жапырақсыз кішкентай бұталар немесе маша тәрізді өседі. Бұл туыс Parmeliaceae тұқымдасына жатады. Ол бүкіл әлемде таралған. Бұл туыстағы лишайларды көбінесе "қарттың сақалы", "сақалды лишай" немесе "сақалды мох" деп атайды. Usnea испандық мохқа өте ұқсас, сондықтан соңғысының латынша аты одан шыққан (Tillandsia usneoides, 'Usnea-ға ұқсас Tillandsia').

Таралуы және мекендейтін ортасы

Usnea лишайшалары Солтүстік және Оңтүстік жарты шарларда, қоңыржай және тропикалық аймақтарда кеңінен таралған. Олар ауаның ластану деңгейі төмен жерлерде өседі. Көбінесе ағаштар немесе бұтақтар жақында кесілген жерлерде, мысалы жеміс бақтарында (қырқудан кейін) және белсенді орман шаруашылығы аймақтарында кездеседі.

Экология

Usnea лишайшалары фрагментация арқылы вегетативтік жолмен, соредиялар арқылы жыныссыз жолмен немесе аскогоний және сперматогоний арқылы жыныстық жолмен көбейеді. Табиғатта лишайлардың өсу қарқыны баяу, бірақ зертхана жағдайында оны арттыруға болады. Басқа лишайлар сияқты, Usnea көбінесе ауру немесе өліп бара жатқан ағаштарда өседі, себебі бұл ағаштардың жапырақтары алдын ала түсіп қалғандықтан, лишайдың балдырмалары үшін фотосинтез процесіне қолайлы жағдай туады; осының салдарынан кейбір бағбандар ағаш жапырақтарының түсуіне және ауруына лишайды кінәлі деп жаңылысады. Usnea ауаның ластануына, әсіресе күкірт диоксидіне өте сезімтал. Ластану жоғары аймақтар сияқты нашар өсу жағдайларында, тірі қалса, олар бірнеше миллиметрден артық өспейді. Ауа таза болған жерлерде олардың ұзындығы 10–20 см-ге дейін жетеді. Ол кейде биоиндикатор ретінде қолданылуы мүмкін, өйткені ол тек таза және сапалы ауасы бар аймақтарда ғана өседі.

Дәстүрлі дәрілер

Пауль Бергнердің айтуынша, "уснея құрамындағы усникалық қышқыл стрептококк және стафилококк сияқты грам-оң бактерияларға қарсы тиімді, сондықтан уснея тамақ аурулары мен тері инфекцияларына арналған дәрілік құралымдарға құнды қосымша болып табылады. Сонымен қатар, ол пневмонияны тудыратын бактерияға да тиімді". Боливиялық дәстүрлі емшілер, Каллавайя, өкпе ауруларын емдеу үшін Кака-сункадан жасалған қайнатпа қолданады. Лишайникті спиртте мацерациялап, "нервтік шаршаңқылық" сезімінен зардап шегетін адамдардың денесіне уқалайды. Ұлттық токсикологиялық бағдарлама бұл мәселені зерттеп, үш ай бойы әртүрлі концентрациядағы уснея лишайниктерімен құтырылған еркек және әйел тышқандар мен егешқұйрықтарды тамақтандыруға қатысты зерттеулер жүргізді. Тышқандарда бауырдың айқын зақымдануымен қатар, түрлі концентрацияларда ауыр улану байқалды, ал егешқұйрықтарда жоғары дозаларда бауырдың улануы, жұмыртқалықтардың атрофиясы және репродуктивті циклдардағы өзгерістер анықталды. Бұған қоса, екі түрдің де салмағы жоғары концентрацияда төмендеді, ал егешқұйрықтар екі аптадан кейін жоғары концентрацияда генетикалық зақымдану белгілерін көрсетті. Қауіпсіз деңгей 60 миллионнан аспауы тиіс деп белгіленді, одан төмен концентрацияда қолайсыз әсерлер байқалған жоқ.

Түстер

Уснея түрлері матаға сары, қызғылт сары, жасыл, көк және қызғылт түсті бояулар жасау үшін қолданылған. Химиялық құрамы түр, орналасқан жері және жеке мысалдың ерекшеліктеріне байланысты өзгеретіндіктен, осы бояулардың кең спектріне қол жеткізуге болады. Атап айтқанда, Уснея тамонол, сквамат, барбатик, салазиний және алекториол қышқылдарын қамтиды, олардың барлығы бояу түсіне әсер етеді.

Өрт сөндіргіштер

Құрғақ кезде Usnea лишайлары өте тез тұтанады және оларды от жағу үшін пайдалануға болады.

Тағам

Кейбір Usnea түрлері азық-түлік тапшылығы кезінде тамақ ретінде қолданылған. Мысалы, Босния және Герцеговина халқы Босния соғысы кезінде, әсіресе қыс айларында, басқа өсімдіктер қол жетімді болмағандықтан Usnea barbata жеген. Олар оны ұнға салып нан жасаған немесе қою тамақ ретінде ішкен.

Басқа организмдер

Солтүстік Америкада көбейтін, Жаңа Дүниелік қарғалар тұқымдасының бір түрі – солтүстік парула, өзінің таралған аймағының кейбір бөліктерінде ұя салу үшін Usnea лишайларын пайдаланады. Бұл лишайлардың ауаның ластануы салдарынан азаюымен бірге, құс та көбейтін түр ретінде сол аймақтан жоғалып кетті.