Кіріспе

Мойранг – Үндістанның Манипур штатындағы қала. Ең белгілісі – Кейбұл Ламжао консервациялық аймағы (KLCA), оның құрамында әлемдегі жалғыз жүзбелі ұлттық саябақ – Кейбұл Ламжао ұлттық паркі (KLNP), Локтак көлінің (140 шаршы км) және Пумлен Паттың (43 шаршы км) қоршау аймағы бар, бұл ЮНЕСКО әлемдік мұра тізіміне енгізілген нысандар. Бұл қала Мейтей мифологиясы мен фольклорындағы жеті эпикалық циклдің бірі – Хамба мен Тоиби туралы ежелгі эпикалық аңыздың туған жері ретінде танымал. Бүкіл елде ол INA соғыс мұражайымен де әйгілі, ол INA шейіттерінің ескерткіш кешенінде орналасқан. 1944 жылдың 14 сәуірінде Индия Ұлттық Армиясының полковнигі Шәукат Мәлік Үндістан жерінде алғаш рет үш түсті туды көтерген. Қала штат астанасы Имфалдан оңтүстікке қарай орналасқан. Оның ауданы 67 ауылда 62 187 адамға арналған. Бұл ауданда 12 паншаят бар.

Инкарнациялардың эпикалық циклдері және Камба Тоиби

Тарихи тұрғыдан алғанда, Мойранг қаласы Тханчинг (Тханцзин) құдайының ежелгі ғибадатханасымен және "Хамба Тоиби" аңыздық махаббат оқиғасымен танымал. Нганкхалейкай деген ауылда Хамба мен Нонгбан қолданған ескі киімдер әлі де сақталып тұр. "Хамба Тоиби" дастаны Вангон Нингтоу Чинкху Наха Телхейбаның қызы, әдемі ханшайым Тхойби мен Хуман Хамба есімді жетім баланың кездесуімен басталады. Хамбаның екеуі де өте кішкентай кезінде ата-анасы қайтыс болғандықтан, оны өз әпкесі тәрбиелеген. Ханну жас кезінде ауылды аралап, астық салып, басқалардың үй шаруасына көмектескен. Ал олар оған ризалық ретінде азық-түлік бергенде, ол ағасына соның аз бөлігінен тамақтандыратын.

Қуатты клан

Ежелгі заманда Мойранг патшасы Манипурдың жеті ру патшаларының арасында ең қуаттысы саналған. Хамба Тойби дәуірі аяқталғанға дейін Бірма патшасы Мойранг патшасына жыл сайын соғыс үшін төленетін ақы төлеп тұрды.

Екінші дүниежүзілік соғыс және ИНА

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Мойранг Үндістан ұлттық армиясының (INA) штабы болды. 1944 жылғы 14 сәуірде Үндістан ұлттық армиясының полковнигі Шаукат Малик, Шри Майрембам Койренг Сингх және басқа да ИНА мүшелері сияқты манипурилердің көмегімен алғаш рет Үндістан жерінде үш түсті туды көтерді. Мойрангтағы ИНА мұражайында соғыс кезіндегі жәдігерлер мен фотосуреттер сақталған. Нетажи Субхас Чандра Бос өзі 1943 жылғы 30 желтоқсанда Порт-Блэрдегі Джимхана клубында Үндістан тәуелсіздігінің үш түсті туын көтерген. Ол кезде Нетажи Субхас Чандра Бос ИНА-ның бас қолбасшысы және 18 ел мойындаған Үндістан үкіметінің құрметті президенті болды.

Мәдениет

Майдың ортасынан маусымға дейін бір айға созылатын Лай Хараоба фестивалі Моирангта пайда болған. Әдемі Ханба Тойби биі де осы Моирангта туған.

География

Мойранг орналасқан. Оның орташа биіктігі 766 метр (2513 фут) құрайды.

Туристік орындар

Ибудоу Танцзин ғибадатханасы: Мойранның ежелгі ғибадатханасы, ол Тханцзин құдайына арналған. Лай-Хараоба фестивалі осы жерде ең жоғары деңгейде тойланады. Үнді ұлттық армиясы (ИНА) кешені: ежелгі тәуелділік статусынан өзге, Мойранг бүгінде Үндістанның саяси тарихымен тығыз байланысты. 1944 жылдың 14 сәуірінде Үндістан Ұлттық Армиясының (ИНА) туы Мойрангтың (Манипурдың астанасы Имфалдан шамамен 45 км қашықтықта) Үндістан топырағында екінші рет көтерілді (алғашқы рет Үндістан тәуелсіздігінің үш түсті туы, ИНА Бас қолбасшысы және Үндістан Ұлттық Үкіметінің президенті Нетажи Субхас Чандра Боз Порт Блэрдегі Шахид Сварадж Двипте 1943 жылдың 30 желтоқсанында көтерілген). Мойрангтағы ИНА мұражайы Нетажи Субхас Чандра Боздың британ империализміне қарсы күресіне және Үндістанды азат етуге байланысты жәдігерлердің құнды жиынтығы. Локтак көлі: Манипурдың аңызға толы Локтак көлі Солтүстік-Шығыс аймағындағы ең ірі тұщы су көлі деп есептеледі. Шындығында, көлдің өзі балық және көл маңындағы жасыл шөптерден өсетін әртүрлі көкөністер сияқты табиғи өнімдер арқылы көл маңында тұратын қауымдастықтардың экономикасына зор әсер етеді. Сендра аралы: Көл суымен барлық жағынан қоршалған Сендра, кішкентай төбе болғанымен, құрлықпен жол арқылы байланысты. Төбеде заманауи ыңғайлылықтармен, соның ішінде кафетериймен жабдықталған туристік үй орналасқан. Кейбүл Ламжао ұлттық паркі: Локтак көлінде орналасқан әлемдегі жалғыз жүзбелі ұлттық парк – Манипурдың биелейтін бұғысы Сангайдың (Rucervus eldii eldii) соңғы табиғи мекені. Осы ерекше ылғалды жер экожүйесінде бұғыларды көру – кез келген жануарлар әлемін жақсы көретін адам үшін міндетті. Басқа да жануарлардың ішінде қарашадан наурызға дейін қасқыр, сусар және көптеген су құстары мен көшпенді құстарды да көруге болады. Манипурдың орман шаруашылығы департаменті паркте бақылау мұнараларын және екі демалыс үйін ұстап тұрады. Фубала: Бұл Мойранг пен Локтак көлімен тығыз байланысты тағы бір елді мекен, ол көлдің жағасында орналасқан. Фубалада қайықпен жүзу және басқа да су спорты түрлері енгізілуде. Фубала Ханубаның (Фубаланың қарт адамы) оқиғасы – Хамба-Тоиби дастаны аясындағы қызықты оқиға.

Көлік

Мойранг 150-ші тас жол арқылы Имфал және Чурачандпурмен жақсы байланысқа ие. Мойранг Кумби және Мойранг Танга – Мойранг қаласына қосылатын басқа да маңызды аудандық жолдар.

Демография

2001 жылғы Индия халық санағы бойынша Мойранның халқы 16 684 адамды құрады. Халықтың 51%-ын ерлер, ал 49%-ын әйелдер құрайды. Мойранның орташа сауаттылық деңгейі 64%, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (59,5%) жоғары: ерлердің сауаттылығы 71%, әйелдердің сауаттылығы 55%. Мойран халқының 13%-ы алты жасқа дейінгі балалар.

Саясат

Мойранг Ішкі Манипур (Лок Сабха округі) құрамына кіреді.