1854-1949 жылдар аралығындағы Қытайдағы американдық мүдделерді қорғауға арналған теңіз операциясы

Кіріспе

Қытайдағы американдықтардың мүдделерін қорғауға арналған әскери-теңіз операциясы, 1854–1949 жылдар

Янцзы патрулі, сондай-ақ Янцзы өзенінің патрульдік күштері, Янцзы өзенінің патрулі, Янпат және КомЯнпат деп те аталады, 1854 жылдан 1949 жылға дейін Янцзы өзенінің келісім шарттары бойынша белгіленген порттарында американдық мүдделерді қорғау мақсатымен жүргізілген ұзақ мерзімді әскери-теңіз операциясы болды. Янцзы патрулі Қытайдың жағалау суларын да қарауылдап, АҚШ азаматтарын, олардың мүлігін және христиан миссионерлерін қорғады. Янцзы өзені Қытайдағы ең ұзын өзен болып табылады және маңызды коммерциялық роль атқарады, мұхитқа қатынайтын кемелер Ухань қаласына дейін өңгіштей жүзеді. Бұл эскадрилья деңгейіндегі бөлімше Шанхайдан Тынық мұхиты арқылы Қытайдың ішкі аймағына, Чонцинге дейін Янцзы суларында жүзіп өтті. Алғашқыда Янцзы патрулі АҚШ Әскери-теңіз күштерінің кемелерінен құрылып, Шығыс Үндістан эскадрильясына бекітілді. 1868 жылы патрульдік міндеттерді АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Азия эскадрильясы атқарды. Тең емес шарттарға сәйкес, АҚШ, Жапония және Еуропаның бірнеше державалары, әсіресе 1897 жылдан бері Янцзы өзенінде болған Ұлыбритания, Қытай өзендерінде жүзуге құқылы болды. 1902 жылы АҚШ-тың Азия флоты Янцзы патрулінің операцияларын өз бақылауына алды. 1922 жылы Янцзы патрулі Қытайдағы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ресми құрамы ретінде құрылды. 1942 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Янцзы патрулі Қытайдағы операцияларын тоқтатты, себебі АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ресурстары шектеулі болды және патруль экипаждары мен кемелері Тынық мұхитында жапон күштерімен күресу үшін басқа жерлерде қажет болды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Янцзы патрулі 1945 жылы өз міндеттерін қайта бастады, бірақ Қытай Азамат соғысы кезінде кемелер саны азайғандықтан, бұл шектеулі сипатта болды. 1949 жылы Қытай Коммунистік күштері Янцзы өзені аңғарын басып алғаннан кейін, АҚШ Әскери-теңіз күштері операцияларын тоқтатып, Янцзы патрулін таратып жіберді.

1854-1860 жылдар

Бірінші (1839-1842) және Екінші опиум соғыстарынан (1856-1860) кейін шетелдік державалар Қытайға таңған келісімдердің нәтижесінде Қытай "келісімдік порттар" деп аталатын бірқатар жерлерде шетелдік сауда үшін ашылды, онда шетелдіктер тұруға және кәсіпкерлікпен айналысуға рұқсат етілді. Бұдан бөлек, осы келісімдермен экстратерриториялық принцип құрылды, яғни Қытайда тұратын шетел азаматтары өз елдерінің заңдарына бағынатын жүйе орнатылды. Келісімдердегі ең жақсы ұлтқа қатысты тақырып басқа елдерге де осындай жеңілдіктер берілетініне кепілдік берді, сондықтан көп ұзамай көптеген елдер, АҚШ сияқты, Қытайдың су жолдарында сауда кемелері мен әскери-теңіз канонерлік кемелерін пайдалана бастады.

18601900 жыл

1860-1870 жылдары американдық сауда кемелері Янцзы өзенінің төменгі ағысында, Ханкоу терең су портына дейін, ішке қарай 1094 км (680 миль) қашықтыққа дейін жұмыс істеді. Құқық бұзушылыққа қарсы патрульдер міндеті АҚШ теңіз және теңіз десанттарының америкалық мүдделерді қорғау үшін бірнеше рет жағаға түсуін қажет етті. 1874 жылы АҚШ канонерлік қайығы "Ашуэлот" Янгцзы шатқалының басына, теңізден 1569 км (975 миль) қашықтықтағы Ичангқа жетті. Осы кезеңде көптеген американдықтар Янцзыдағы қызметті оқиғасыз деп есептеді, себебі ірі американдық кеме компаниясы өз мүдделерін қытай фирмасына сатқаннан кейін патрульде қорғауға аз нәрсе қалды. Дегенмен, 1890 жылдан кейін Қытайдың тұрақтылығы төмендеген кезде Янцзы бойында АҚШ теңіз күштерінің саны арта бастады.

1900-1920 жылдар

1901 жылы американдық сауда кемелері Янцзы өзеніне қайта оралды, себебі Standard Oil компаниясы төменгі ағыста бумен жүретін танкерді пайдалануға берді. Он жыл ішінде бірнеше шағын моторлық кемелер Қытайда осы компания үшін негізгі мұнай өнімі – керосин тасымалдауды бастады. Сонымен қатар, АҚШ Әскери-теңіз күштері испан-американ соғысы кезінде Филиппинде тартып алған төрт испан кемесін (Elcano, Quiros, Villalobos және Callao) иеленді. Бұл кемелер 20 ғасырдың алғашқы он екі жылында Янцзы өзеніндегі күзеттің ядросын құрады, бірақ олардың Ичаннан асып, өзеннің қиын учаскелеріне жетуге жеткілікті қуаты болмады. Палос және Монокаси – Янцзы өзенінде қызмет ету үшін арнайы салынған алғашқы американдық канонерлік қайықтар. Калифорния штатындағы Вальехо қаласындағы Маре Айленд кеме құрылысшылық зауыты оларды 1913 жылы салды. Содан кейін АҚШ Әскери-теңіз күштері оларды бөлшектеп, «Монголия» атты американдық пароходпен Қытайға жіберді. 1914 жылы Шанхай қаласындағы Цзяннань кеме құрылысшылық зауытында қайта құрастырылып, пайдалануға берілді. 1914 жылы екі кеме де өзеннің жоғарғы ағысындағы тасымалдарды жеңе алатынын көрсетті, теңізден 2092 км қашықтықтағы Чунцинге жетіп, одан әрі Мин өзеніндегі Цзядинге барды. 1917 жылы АҚШ Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысты. АҚШ Қытайдың бейтараптығын сақтау үшін Палос және Монокасидің қаруларын қолдануға жарамсыз етті. Қытай одақтастар тарапынан соғысқа қатысқаннан кейін, АҚШ Әскери-теңіз күштері қаруларын қайта іске қосты. 1917 жылы бірінші Standard Oil танкері Чунцинге жетті, соның нәтижесінде өзендегі американдық сауданың белгілі бір үлгісі қалыптаса бастады. 1918 жылдың 17 қаңтарында қарулы қытайлықтар Монокасиге шабуыл жасады, нәтижесінде кеме өз 6 фунттық зеңбірегімен жауап беруге мәжбүр болды. Америкалық кемелермен жолаушылар мен жүк тасымалы 1920 жылы Роберт Доллар Лайн және Американ Вест Чайна компаниясымен басталды. 1923 жылы Янцзы өзенінің бу кемелер компаниясы оларға қосылды және басқа американдық жолаушылар мен жүк кемелері кеткеннен кейін 1935 жылға дейін өзенде қалды.

In 1901, American flagged merchant vessels returned to the Yangtze when Standard Oil Company placed a steam powered tanker in service on the lower river. Within the decade, several small motorships began hauling kerosene, the principal petroleum product used in China for that company. At the same time, the United States Navy acquired four Spanish vessels (the gunboats Elcano, Quiros, Villalobos, and Callao), which it had seized in the Philippines during the Spanish–American War. These vessels became the core of the Yangtze River patrol for the first dozen years of the 20th century, but they lacked the power to go beyond Yichang onto the more difficult stretches of the river. Palos and Monocacy were the first American gunboats built specifically for service on the Yangtze River. The Mare Island Naval Shipyard in Vallejo, California built them in 1913. The U. S. Navy then had them disassembled and shipped to China aboard the American steamer Mongolia. The Jiangnan Shipyard in Shanghai reassembled them and put them into service in 1914. Later in 1914, both vessels demonstrated their ability to handle the rapids of the upper river when they reached Chongqing, which was more than 1300 mile (2092 km) from the sea, and then went further to Jiading on the Min River. In 1917, the U. S. entered World War I. The U. S. rendered the guns of Palos and Monocacy inoperable to protect Chinese neutrality. After China entered the war on the side of the Allies, the U. S. Navy reactivated the guns. In 1917, the first Standard Oil tanker reached Chongqing, and a pattern of American commerce on the river began to emerge. On 17 January 1918, armed Chinese men attacked Monocacy and she was forced to return fire with her 6 pounder gun. Passenger and cargo service by American flag ships began in 1920 with the Robert Dollar Line and the American West China Company. They were followed in 1923 by the Yangtze River Steamship Company, which stayed on the river until 1935, long after the other American passenger cargo ships were gone.

1920-1930 жылдар

1920 жылдардың басында патруль әскербасылар мен қарақшылармен күресті. Өзендегі жауапкершіліктің артуына байланысты, АҚШ Әскери-теңіз күштері 1926–1927 жылдары Шанхайда алты жаңа канонерлік қайық салып, оларды 1927–1928 жылдары контр-адмирал Йетс Стирлингтің басшылығымен, 1903 жылдан бері патрульдеуге шығып келген, Испания-Америка соғысы кезінде Испаниядан тартып алынған төрт кемені алмастыру үшін пайдалануға берді. Олардың барлығы жоғары су деңгейінде және жыл бойы Чунцинге жетуге қабілетті болды. АҚШ баспасөзінде «жаңа алты» деп аталған бұл кемелердің ішінде Лусон мен Минданао ең ірілері, Оаху мен Панай олардан кіші, ал Гуам мен Тутуила ең кішкентайлары болды. Бұл кемелер Әскери-теңіз күштеріне, қажеттіліктер тез өсіп келе жатқан кезде, қажетті мүмкіндіктерді ұсынды. 1920 жылдардың соңында Чан Кайши мен Солтүстік жорығы Янцзы өзені бойындағы патруль үшін жағдайды тұрақсыз етіп жасады.

1930-1942 жылдар

Жапондықтар 1930 жылдары Янцзының орта және төменгі ағысын бақылауға алғаннан кейін, американдық өзендік канонерлік кемелер белсенділігінен тоқталып, әлсіздікке ұшырады. 1930 жылдардың басында Ұлттық революциялық армия Янцзының орта ағысының солтүстік жағалауының көп бөлігін бақылауына алды. Жаулықтардың қызығушылығы 1937 жылы Нанкиннің тонаумен және жапондықтардың «Панай» кемесін батыруымен жетеді. «USS Panay» оқиғасы – бұл жақын арада Екінші дүниежүзілік соғысқа айналатын қақтығыста АҚШ Әскери-теңіз күштерінің кемесінің алғашқы жоғалуы болды. Перл-Харборға шабуылға дейін Янцзы өзеніндегі патрульдегі кемелердің көп бөлігі Қытайдан шығарылды, тек ең кішкентай канонерлік кемелер – «Уэйк» (бұрынғы «Гуам») және «Тутуила» қалды. «Уэйк» кейіннен Шанхайда жапондықтар тарапынан басып алынды. «Тутуила» Чунцинде қытайлықтарға тапсырылды. Басқа канонерлік кемелер Манилаға жеткеннен кейін, Янцзы өзеніндегі патруль ресми түрде таратылды, өйткені 1941 жылдың 5 желтоқсанында контр-адмирал Глассфорд «COMYANGPAT таратылды» деген бұйрық жіберді. Содан кейін, эвакуацияланған кемелердің барлығы Коррегидордың 1942 жылдың ортасында жапондықтарға түсуінен кейін, суға батырылды немесе экипаждарымен бірге жапондықтар тарапынан тұтқынға алынды. Кейіннен «Лусон» кемесі жапондықтар тарапынан құтқарылып, пайдаланылды. «Ашевилл» 1942 жылдың 3 наурызында шайқаста батып, «Минданао» 2 мамырда суға батырылды; «Оаху» 1942 жылдың 5 мамырында шайқаста батып кетті. Патрульде болған Әскери-теңіз күштері мен теңіз жаяу әскерлерінің қызметкерлері әртүрлі кезеңдерде Янцзы қызметі медаліне немесе Қытай қызметі медаліне ие болуға құқылы болды.

1945-1949 жылдар

Жапонияның капитуляциясынан кейін, өзендегі кейбір қарауылдық миссиялар 1945 жылдың қыркүйегінде қайта жандандырылды. Жапонияның капитуляциясына бірнеше күннен кейін, АҚШ-тың 7-ші флотының қолбасшысы адмирал Томас К. Кинкейд, "Рокки-Маунт" кемесімен 73-ші жедел топпен кездесу үшін оңтүстікке беттеді, содан кейін Шанхайға жол тартты. Бірақ, үлкен тайфун мен өзендегі миналардың іздеу-жою жұмыстары салдарынан олардың жолы кешікті. Олар өзенмен жоғары қарай өтіп, 1945 жылдың 19 қыркүйегінде Шанхайға келді, үш жылдан астам уақыттан кейін алғашқы одақтас кемелері болып табылды. Американдық эскадрильяға басқару кемесі ("USS Rocky Mount"), екі жеңіл крейсер, төрт эсминец, он екі эсминецке сүйемелдеуші кеме, көптеген PT катерлері мен мина іздеушілер, сондай-ақ үш жеңіл крейсер, алты эсминец, алты эсминецке сүйемелдеуші кеме және бірнеше мина іздеушілерден тұратын британдық теңіз контингенті кірді. Қараша айында жаңа ауыр крейсер "Сент-Пол" бөлімге қосылды. 1949 жылы Қытайдағы азаматтық соғыс Янцзы аңғарына жеткенде, АҚШ теңіз күштері Янцзы өзеніндегі операцияларын тоқтатты және Янцзы патрулін ресми түрде таратып жіберді.

Танымал мәдениет

1926 жылы Рихард МакКеннаның 1962 жылы жарық көрген "Жемұздық тас" романындағы ойдан шығарылған USS San Pablo, Янцзы патрульдік канонерлік қайығы, 1898 жылғы испан-американ соғысы кезінде Испаниядан алынған 31 жылдық тарихы бар Виллалобос кемесінің үлгісімен жасалған. Ол көп жағынан кейінірек, 1928 жылғы канонерлік қайықтардың құрылымдық ерекшеліктерін еске түсірді. МакКенна романының оқиғасынан он жыл кейін мұндай жаңа өзен канонерлік қайықтарының бірінде қызмет еткен. 1966 жылғы "Жемұздық тас" фильмі осы роман негізінде түсірілген. 1958 жылғы "Жыртқыш американдық" романының авторы Уильям Ледерер, МакКеннамен шамамен бір уақытта USS Tutuila канонерлік қайығында қызмет өткерді. 1930 жылдары USS Tutuila канонерлік қайығының бас офицері болған Кемп Толли, патрульдің тарихын баяндайтын және жақсы қабылданған "Янцзы патрулі" атты еңбекті жазды. Актер Джек Уорден 1930 жылдардың соңында, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Янцзы патруліндегі теңізшілер қатарында қызмет еткен.