Кіріспе

Карел Гинэк Маханың «Май» өлеңі (чех тілінде мамыр айы;; көбінесе květen деп аталады) – Карел Гинэк Маханың төрт бөлімнен тұратын романтикалық өлеңі. Алғаш жарияланғанда күшті сынға ұшыраған, бірақ содан бері чех әдебиетінің ең маңызды туындыларының бірі саналады. Чехияда бұл өлең студенттердің міндетті оқу тізіміне енгізіледі және 250-ден астам басылыммен ең көп тараған түпнұсқа чех кітабы болып табылады.

Драматис персонаи

Драмалық өлең ретінде (байрондық мағынада), өлеңде кейіпкерлер бар: Вилем, Жармилаға ғашық бандит; Жармила, Вилемді сүйетін, бірақ Вилемнің әкесі ар-намысын түсірген қыз; және Хинек, повествователь.

Сюжет

Жас қыз Ярмила бір ер адамның азғыруына ұшырайды, ал ол ер адам өз ұлы Вилемнің қолынан қаза табады. Вилем – "орманның қорқынышты әміршісі" деп белгілі бір қарақшы. 1 мамыр күні кешке көл жағасындағы төбеде отырып, ол Вилемнің келуін күтеді, бірақ оның орнына Вилемнің серіктерінің бірі оның жары көлдің арғы жағындағы қамалға қамалып, кісі өлтіргені үшін жазаланатынын хабарлайды. Ол күтіп отырғанда, табиғаттың әсемдігі мен жас өмірі туралы ойға келеді. Ертесі күні оны төбеге алып шығып, бас аттырып, дене мүшелерін бағанаға байланған дөңгелекке іліп, басын бағананың үстіне қояды. Жеті жыл өткен соң, 31 желтоқсанда Хайнек есімді саяхатшы Вилемнің сарғайған бас сүйегін табады, ал ертесі күні қонақүй иесі оған осы оқиғаны айтып береді. Бірнеше жылдан кейін, 1 мамыр күні кешке ол қайта оралып, өзінің өмірін мамыр айымен салыстырады.

Құрылымы

Поэма төрт канто мен екі интермезодан тұрады.

Бірінші ән

Поэма 1 мамыр күні кешке көл мен түнгі аспанды сипаттаумен басталады; бәрі махаббат туралы айтады – 1, 3 және 4-шы әндерді аяқтаған көгершін, үнсіз мүк және жайнақ. Жармила сүйіктісін емен ағашының астында асыға күтеді, бірақ оның орнына ол білетін және Вилемнің қарақшылар тобының мүшесі болған қайықшы кездеседі, ол оған сүйіктісінің өлім жазасына кесілгенін айтады және оның өліміне себеп болғандығы үшін оны қарғыйды. Ән аяқталып, көгершін "Жармила! Жармила!! Жармила!!!" деп айқайлайды.

Екінші ән

Сол түні көлдің екінші жағы бейнеленеді, енді өліп бара жатқан жұлдыздар мен айдың сұрғылт беті басым. Көлге қарап тұрған мұнараға тігілген Вилем тас үстелге байланған күйде, тағдырына ашуланып зар жылайды. Жастығын еске түсіріп, әкесі оны сол қуанышты орыннан "қарақшылардың арасында еркелеп өсуі" үшін қалай қуғандарын есіне алады; ол олардың бандасының жетекшісі болды және оны "қатыгез орман билеушісі" деп атады. Ол "солып қалған раушанға" ғашық болып, оны аздырушыны өлтіреді, бірақ ол оның әкесі екенін білмейді. Шағымдану барысында, кінәнің өзінде емес, әкесінің қарғысында екенін айтады. Шыңғырлаған тізбектер түрме күзетшілерін оятып, олар камераға келгенде Вилемді үстел басында қозғалмай, есінен айырылған күйде табады. Вилем күзетшінің құлағына оқиғаны шертіп айтады, ал көз жасымен толған күзетші бұл әңгімені ешқашан қайталай қоймайды, және "оның сұр бетінен ешкім қайта ешқашан күлкіні көрген емес".

Бірінші интермедзо

Ауылда түн ортасы. Жаңадан өлген жанның келуін арбақтар тобы күтеді, әсіресе зираттың "қорғаушысы": автор түсіндірмесінде айтқандай, соңғы жерленген адам жаңадан жерленген адам оның орнын баса алмайынша түнде қабірлерді күзетіп тұрады. Өлеңдегі бейнеленген элементтер, мысалы көл үстіндегі боран, дөңгелекті тірек, түн және ай, олар қабірге қалай көмектесетінін айтады. Мысалы, жер астындағы тышқан өз қабірін қазып береді. Бұл таң атқанға дейін жалғасады.

Үшінші ән

2 мамыр күні таңертең Вилем түрмеден өлім жазасы орындалатын жерге әкелінеді. Көктемдей әдемі көрініс – құлпыратын таңғы жел, «тірі жанның бәрі жас мамырды тойлап жатыр». Көптеген адамдар Вилемді қазық пен дөңгелек орнатылған төбеге дейін сүйемелдейді, көптегендер оның үшін дұға етеді. Сотталған адам айналадағы табиғаттың сұлулығына қарап, енді оның молшылығын көре алмайтынына қайғырып, бұлттарға тіл білдіріп, жерді шақырып, оны «менің бесігім және қабірім, анам, жалғыз Отаным» деп атайды. Көп ұзамай қазагердің қылышы жарқырайды, өлген адамның басы «бірнеше рет секіріп түседі», ал оның басы мен мүшелері қазық пен дөңгелекке ілінеді. Ырғақ соңында көгершін «Вилем! Вилем! Вилем!» деп жылайды.

Екінші интермедзо

Орманда, емен ағаштарының астында, Вилемнің тобы түн ортасында үнсіз шеңберге отырған. Барлық табиғат "Біздің жетекшіміз қайтыс болды" деп сыбырлайды, ал алыстағы ормандар дірілдеп, "Біздің билеушіміз қайтыс болды!" деп зарланады.

Төртінші ән

Жылдың соңғы күні, осы оқиғалардан жеті жыл өткен соң, саяхатшы Вилемнің сүйектері мен бас сүйегін әлі де көрсетіп тұрған тірек пен дөңгелек орналасқан төбеге тоқтайды. Қалаға қашып, ертесіне ол сүйек туралы сұрайды, ал мейманхана иесі оған оқиғаны айтады. Көп жылдардан кейін, 1 мамырда ол қайтадан төбеге оралып отырады; табиғат тағы да оянған, түнқұйрық ән салады, ал жел бос бас сүйек арқылы үрлейді. Ол қараңғы түскенше дейін Вилемнің және өз өмірі туралы ойланып, "адамзаттың жоғалған жұмағы, менің сүйкімді балалық шағым" деп ағынады. Өлең көгершіннің сөздерімен аяқталады, ол "сүйіспеншілікке шақырып": / "Хайнек! Вилем! Жармила!!!" дейді.

Рифм және метрі

Негізгі метрикалық бірлік – ямб, ол кездегі чех поэзиясына тән емес, және, мүмкін, ағылшын романтизмінен, әсіресе Джордж Гордон Байроннан шабыттанған. Чех ортағасырлық және халық поэзиясы прозодияның бір элементі ретінде сөздік екпінді пайдаланбаған, ал олардың Ренессанс поэзиясы көбінесе дактильдік болған. Көптеген ақындар сияқты, ғалымдар үшін Маханың өзі мен оның поэзиялық туындылары арасындағы байланыс ерекше қызығушылық тудырады, ол "өте жеке, тіпті сырлы". Мысалы, Роман Якобсон "Co je poesie?" атты мақаласында Маха мен оның "Май" поэмасына назар аударды, онда ол "Маханың махаббат поэмасындағы құлшынышпен құрметтеу мен ақынның күнделігіндегі оның кейіпкеріне қатысты цинизмге толы тілдесудің қарама-қайшылығына назар салады". Бұл мәселе әдеби жанрдың талаптарымен "шешіледі": "Махаббат поэзиясының формулалары ақынды құлшыну және ғибадат ету үнімен сөйлеуге итермеледі, тіпті талап етті".

Фильм нұсқасы

1966 жылы Жири Голд пен Владимир Скальскийдің Чехияда түсірген "Видишь ли путнику" қысқаметражды фильмі – Маж поэмасын, ақынның күнделігі мен оның сын-пікірлерін пайдаланған тәжірибелік фильм. 2008 жылы чех режиссері Ф. А. Брабек поэма негізінде "Маж" атты фильм түсірді.