Кіріспе
Индонезиялық темекі түрі, оның ішінде қырыққабатты кретек (/k/r/ɛ/t/ɛ/k/) – индонезиялық тектес, сүзгісіз темекі, темекі, қырыққабат және басқа да хош иістендіргіштер қосылып жасалады. "Кретек" сөзі – қырыққабаттың жанғандағы сыңғырлаған дыбысын бейнелейтін дыбырлық сөз. Фильтрленген "ақ" темекіге қарағанда салық саясатының артықшылығы болғандықтан, кретектер Индонезияда темекі шегудің ең көп таралған түрі болып табылады, және темекі шегушілердің шамамен 90% осы темекіні таңдайды. Индонезияда жүздеген кретек өндіруші бар, олардың ішінде шағын жергілікті және ірі брендтер кездеседі. Сампорна, Бентоль, Минак Джинго, Джарум, Гуданг Гарам және Висмилак сияқты көптеген танымал халықаралық брендтер Индонезияда шыққан. АҚШ-тың Nat Sherman компаниясы "A Touch of Clove" ("Қырыққабаттың иісі") деп аталатын темекі шығарды, бірақ олар нағыз кретектер емес еді, себебі қырыққабаттың дәмі темекіге араластырылмаған, сүзгідегі кішкентай кристалдарға сіңдірілген. Кретэктер көбінесе индонезиялық шөптерден жасалған темекінің негізі болып табылады, оған қырыққабаттан басқа түрлі шөптер қосылады.
Kretek ('/k//r//ɛ//t//ɛ//k/) are unfiltered cigarettes of Indonesian origin, made with a blend of tobacco, cloves, and other flavors. The word "kretek" itself is an onomatopoetic term for the crackling sound of burning cloves. Partly due to favorable taxation compared to filtered "white" cigarettes, kreteks are by far the most widely smoked form of cigarettes in Indonesia, where they are preferred by about 90% of smokers. In Indonesia, there are hundreds of kretek manufacturers, including small local makers and major brands. Most of the widely known international brands, including Sampoerna, Bentoel, Minak Djinggo, Djarum, Gudang Garam, and Wismilak originate from Indonesia. Nat Sherman of the United States produced cigarettes branded as "A Touch of Clove" but they were not true kreteks, since there was clove flavoring infused into small crystals located inside the filter, rather than actual clove spice mixed with the tobacco. Kreteks often serve as a base for Indonesian herbal cigarettes, by adding various herbs in addition to clove spice.
Тарих
Кретэк темекісінің тарихы 1880 жылға дейін жетеді. Кретэктің авторы – Индонезияның Орталық Ява аймағындағы Кудус қаласының тумасы Хадж Джамхари. Көкірек ауруынан зардап шеккен Джамхари, ауруын басу үшін көкірегіне қырыққабат майын жағуға тырысқан. Дәрігерлік көмек табуға ұмтылған Джамхари, құрғақ қырыққабат гүлдерін және резеңке ағашының шырынын қосып, қолмен оралған темекі шекті. Әңгімеге сүйенсек, оның астмасы мен көкірек ауруы бірден жазылып кеткен. Джемхаридің өнімі туралы хабар көршілері арасында жылдам тарады, жақын арада ол «рокок ченгке» (қырыққабат темекісі) деген атпен дәріханаларда сатыла бастады. Алғашқыда емдік құрал ретінде танымал болған кретэктер тез арада кең танылды. Сол жылдары жергілікті халық кретэкті нақты бренд, қаптама немесе өндірісте қолданылатын ингредиенттерге шектеусіз, тапсырыс бойынша қолмен орап сатқан. Кудус тұрғыны Нитисемито сериялық өндірісті бастап, кретэкті жеке бренд астында сату идеясын ұсынды. Басқа өндірушілерден ерекшелене, Нитисемито 1906 жылы «Bal Tiga» брендін құрды және бұрын-соңды болмаған маркетингтік тәсілдерді – мысалы, рельефті қаптаманы пайдалану немесе тегін жарнамалық материалдар ұсыну арқылы үлкен жетістікке жетті. Кретэктердің коммерциялық өндірісі 1930 жылдарға дейін басталған жоқ. Сонымен қатар, ол жеткілікті қаржысы жоқ кәсіпкерлерге мүмкіндік беретін «абон» жүйесі деп аталатын өндіріс әдісін әзірледі. Бұл жүйеде «абон» деп аталатын адам дайын өнімді компанияға жеткізіп, еңбекақысын алады, ал компания «абонға» қажетті өндіріс материалдарын ұсынады. Көптеген өндірушілер сапа стандарттарын сақтау үшін жұмысшыларын өздерінің фабрикаларында жұмыс істеуге көшті. Бүгінде кретэк өндірушілердің тек бірнешесі ғана «абон» жүйесін пайдаланады. 1960-1970 жылдар аралығында және «Жаңа тәртіп» режимі кезінде кретэк «ақ темекіге» қарсы ұлттық символға айналды. 1980 жылдардың ортасында машинамен шығарылатын темекілердің саны қолмен оралғандардан асып түсті. Индонезияның ірі кіріс көздерінің бірі – кретэк өндірісі 500 ірі және шағын кәсіпорынды қамтиды, олар барлығы 10 миллионға жуық адамды жұмыспен қамтып отыр. 2009 жылдан бері АҚШ-та кретэктерді сатуға тыйым салынған. Бірақ, түпнұсқа кретэктерге ұқсас, сондай пішіні мен мөлшері бар, сүзгісі және темекі-қырыққабат қоспасы бар «сигарлар» сатылады, бірақ олар темекі қағазынан жасалған.
Құрылымы мен ингредиенттері
Темекінің сапасы мен әртүрлілігі кретек өндірісінде маңызды рөл атқарады. Бір кретек брендінің құрамында 30-дан астам темекі түрі болуы мүмкін. Темекі қоспасының шамамен 1/3 салмағын құрайтын кептірілген, ұсақталған гвоздика гүлдері қосылады. Кейде машинамен жасалған немесе қолмен оралған кретектердің соңғы кезеңі – цигареттің ұшына тәттілендіргіш шашыру болып табылады.
Денсаулыққа әсері
Еуропа, Оңтүстік Африка және Оңтүстік Америка елдерінде сатылатын Djarum Black темекілерінде 10–12 мг шайыр және 1 мг никотин бар, бұл қаптамада көрсетілген. Бұл шайыр және никотин деңгейі нарықтағы көптеген басқа да әдеттегі немесе "толық дәмі бар" темекілермен салыстыруға болады. Индонезияда тұтынуға арналған Djarum Black темекілерінде шайырдың мөлшері 25 мг, никотин мөлшері 1,6 мг құрайды. Канадада Djarum Black темекілерінде 44,2–86 мг шайыр және 1,73–3,24 мг никотин бар, бұл көптеген басқа темекілерге қарағанда едәуір жоғары көрсеткіш. 10 темекі шегушінің веналық плазмасындағы никотин және көміртек моноксиді деңгейі кретектерді шегуден кейін тексерілді және олар Marlboro сияқты қызыл гүлсіз темекілерге ұқсас болды. Зерттеу барысында егеуқұйрықтарға дәл бірдей мөлшерде дәстүрлі темекі мен кретектер берілді. Кретектерді жұтқан егеуқұйрықтардың денсаулығы дәстүрлі темекі жұтқандарға қарағанда нашарламаған. Зерттеу 14 күн бойы қайталанды, және кретектер дәстүрлі темекіге қарағанда денсаулыққа нашар әсер етпеді. Гвоздика түтініндегі эвгенол жұтқыншақты уыстады, бұл пайдаланушылардағы құсу рефлексін әлсіретеді, сондықтан зерттеушілер тыныс алу жолдарының инфекциясы бар адамдарға сақ болуды ұсынады. Сонымен қатар, тыныс алу жолдары қалыпты адамдарда аспирациялық пневмонияның бірнеше жағдайлары тіркелді, бұл құсу рефлексінің әлсіреуіне байланысты болуы мүмкін.
Құқықтық мәртебе АҚШ-та
АҚШ-та темекіге қатысты заңдық шектеулер мен саяси пікірталастар болды, соның ішінде 2009 жылы АҚШ Сенатының ұсынған заң жобасы, онда темекі мен ментолдан басқа ингредиенттердің «ерекше дәмі» болуына тыйым салынған еді. АҚШ Ауруларды бақылау орталығының зерттеуі бойынша, кретектердің ересек еместер арасында темекі шегу көрсеткіші салыстырмалы түрде төмен және олардың қолданылуы орта мектеп оқушылары арасында азайып барады. Заң жобасын сынағандар, оны тек дәстүрлі және ментолды темекі шығаратын ірі АҚШ темекі компаниясы Philip Morris қолдағаны, компанияны бәсекелестіктен қорғауға бағытталған әрекет екенін көрсетті. АҚШ-тың бірқатар штаттары, оның ішінде Юта, Нью-Мексико және Мэриленд штаттары кретектерді сатуға тыйым салатын заңдар қабылдады. 2005 жылдың 14 наурызында Philip Morris International индонезиялық темекі компаниясы PT HM Sampoerna-ны сатып алғанын хабарлады, бұл Sampoerna-ның негізгі акционерлерінен 40% үлесін сатып алудан кейін болды. 2009 жылы АҚШ Конгресінде «Отбасылық темекі тартуды болдырмау және темекіге бақылау туралы» заң қабылданды және президент Барак Обама оған қол қойды, бұл FDA-ға темекіге қатысты реттеуші билікті күшейтті. Заңның бір тармағында ментолдан басқа темекіде дәмдерді пайдалануға тыйым салынды. Бұл тыйым кретектерге де қатысты. 2009 жылдың 22 қыркүйегінен бастап АҚШ-та кретектерді сатуға немесе таратуға рұқсат жоқ, ал шетелден әкелінген темекілер АҚШ кеденімен тәркіленіп алынады. USPS арқылы сыйлық ретінде темекі алуға рұқсат беріледі, бірақ белгілі бір талаптар орындалуы тиіс. Бұл ереже шетелден темекі өнімдерін сатып алуға мүмкіндік бермейді, бірақ отандық және халықаралық тұлғалардан сыйлықтар алуға рұқсат береді. Алайда, Djarum брендінің импортері Kretek International Inc. бұршақ пен темекі өнімдерін кішкентай сигара ретінде сатуын жалғастырды, олар сигареттерге қарағанда салықтары төмен (кейбір АҚШ штаттарында) және шектеулер де аз. 2010 жылдың 12 сәуірінде Индонезия Дүниежүзілік сауда ұйымына (ДСҰ) ресми шағым түсіріп, Америкадағы кретектерге тыйым салуды кемсітушілік деп бағалады, себебі ментолды темекілер жаңа ережеден босатылған. Сауда министрлігінің халықаралық сауда жөніндегі бас директоры Гусмарди Бустами Индонезия үкіметі ДСҰ-дан АҚШ-тың сауда ережелерін, соның ішінде 1994 жылғы Тарифтер мен сауда туралы жалпы келісімді (ГАТТ), Саудадағы техникалық кедергілер (ТТБ) және Санитарлық және фитосанитарлық (СФС) келісімдерін қарауды сұрағанын мәлімдеді. ТТБ келісімі ерекше маңызды, себебі ол қырыққабатты және ментолды темекілерді «бір-біріне ұқсас өнімдер» деп анықтайды. Кемсітушілік туралы мәлімдемелерді күшейту үшін, кретектердің 99% АҚШ-тан басқа елдерден (көбінесе Индонезиядан) әкелінгенін, ал ментолды темекілерді толығымен американдық темекі өндірушілері шығаратынын атап өтуге болады. Индонезияның жағдайы Америкадағы жас кретек шегушілердің санын ментолды темекі шегушілердің санымен салыстыру арқылы нығайтылады. АҚШ денсаулық сақтау ведомствосының мәліметтері бойынша, жас темекі шегушілердің 43% ментолды темекі шегеді, бұл АҚШ-тағы жалпы темекі тұтынудың шамамен 25% құрайды. Алайда, кретекке дағдыланған жас темекі шегушілер АҚШ-тағы темекі тұтынудың 1% азын құрайды және АҚШ-та сатылатын барлық темекілердің 1% азын құрайды. 2012 жылдың 4 сәуірінде ДСҰ Индонезияның талабын қанағаттандырды, бірақ бұл АҚШ заңнамасына қалай әсер ететіні әлі белгісіз.
Халықаралық сату
Кретэк темекісі Австралия, Бразилия сияқты елдерде сатылады. Еуропада ЕО белгілеген никотин мен шайырдың максималды мөлшеріне сәйкес келу үшін тек кішкентай қаптамалар мен жұқа темекілер ғана сатылды. 2022 жылдан бастап ЕО-да кретэк темекісін сатуға тыйым салынды, бірақ кретэк сигариллолары бұл тыйымға кірмейді. Оңтүстік Африкада олар 10-12 мг шайыр және 1,2 мг никотин бар 10 даналық кішкентай қаптамаларда сатылады. Индонезия – әлемдегі шұбатыр темекінің ең ірі өндірушісі, және жылына 500 миллион АҚШ долларына дейін өнім экспорттайды.