Уильям Фергюссон: Шотландиялық хирург және ғылымға қосқан үлесі

Кіріспе

Шотланд хирургы (1808–1877)

Сэр Уильям Фергюсон, 1-ші баронет FRCS FRS FRSE (20 наурыз 1808 – 10 ақпан 1877) – шотланд хирургы.

Өмірбаян

Уильям Фергюссон, Джеймс Фергюссонның ұлы, Лохмабен, Дүмфриссширде дүниеге келді, 20 наурыз 1808 жылы Шығыс Лотиандағы Престонпанс қаласында туған. Алдымен Лохмабенде, содан кейін Эдинбург орта мектебінде және университетінде білім алды. Он бес жасында өз тілегімен заңгер кеңсесіне орналасты, бірақ жұмыс оған қолайсыз болды, ал он жеті жасында әкесінің бастапқы тілегіне сәйкес заңды медицинаға ауыстырды. Ол доктор Роберт Нокс анатомия ғылымының жақын шәкірті болды, ол Фергюссон жасаған бір механизмді өте ұнатып, оны жиырма жасында төрт жүз оқушысы бар сыныпқа демонстратор етіп тағайындады. 1828 жылы Фергюссон лицензиат болды, ал 1829 жылы Эдинбург хирургтар колледжінің мүшесі атанды. Ол анатомияны зейін қойып оқыды, көбінесе күніне он екіден он алты сағатқа дейін дене кесу бөлмесінде өткізді. Оның екі дайындамасы, өте жақсы кесілген, әлі де Эдинбург хирургтар колледжінің мұражайында сақтаулы. Біліктілік алғаннан кейін көп ұзамай Фергюссон Нокспен бірлесіп жалпы анатомия бойынша лекциялардың бір бөлігін оқып, хирургиялық анатомияны көрсетті. 1831 жылы ол Эдинбург корольдік емханасының хирургы болып сайланды және сол жылы Шотландияда екі рет қана жасалған субклавиан артериясын байлады. 1833 жылдың 10 қазанында ол Пиблширдегі Шпиттлхоу қаласының Уильям Ранкеннің қызы және мұрагері Хеленге үйленді. Бұл неке оны жақсы жағдайға жеткізді, бірақ ол операциялық хирургияда жетістікке жеткеннен кейін тыйырмады, ал 1836 жылы ол Эдинбург корольдік емханасының хирургы және Эдинбург корольдік қоғамының мүшесі болып сайланғанда Джеймс Сайммен бірге Шотландиядағы ең жақсы хирургиялық тәжірибені бөлісті. 1840 жылы Фергюссон Лондон корольдік колледжінде хирургия профессоры лауазымын қабылдады, Лондон корольдік колледжінің ауруханасында хирург болды және 1847 жылы 16 Джордж көшесіне, қазіргі Санкт-Джордж көшесіне, Гановер скверіне көшіп келді. Ол 1840 жылы M.R.C.S. Engl. атағын алды, ал 1844 жылы – профессор атанды. Оның тәжірибесі тез өсті, оның операциялық шеберлігінің даңқы көптеген студенттер мен қонақтарды Лондон корольдік колледжінің ауруханасына әкелді. 1849 жылы ол принц-консорттың хирургы болып тағайындалды, ал 1855 жылы – ерекше хирург, ал 1867 жылы – патшайымның хирургы. Фергюссон көп жылдар бойы Лондонның жетекші хирургы болды. 1859 жылы Лондон патологиялық қоғамының президенті болып екі жылға сайланды. Ол 1861 жылы Хирургтар колледжінің кеңесіне сайланды, 1867 жылы емтиханшы болды және 1870 жылы колледждің президенті атанды. Адам анатомиясы және хирургиясының профессоры ретінде ол 1864 және 1865 жылдары Хирургтар колледжі алдында екі курс лекция оқыды, олар кейін жарияланды. Ол 1873 жылы Британ медицина қауымдастығының президенті болды. 1875 жылы ол Эдинбург университетінің құрметті докторлық дәрежесін алды. Ол 1870 жылы Лондон корольдік колледжіндегі хирургия профессоры лауазымынан кетті, бірақ қайтыс болғанға дейін хирургияның клиникалық профессоры және Лондон корольдік колледжінің ауруханасының аға хирургы болып қызмет етті. Ол сондай-ақ Корольдік қоғамның мүшесі болды. Ол 1866 жылдың 23 қаңтарында барондық атаққа ие болды, бұл құрмет оған үш жүз бұрынғы оқушысынан сыйлық алуға мүмкіндік берді, олар 400 фунт стерлинг тұратын күміс десерт жиынтығынан құралды, ол 1866 жылдың 21 маусымында Лондон корольдік колледжінің бұрынғы студенттерінің жылдық кешкі асында табыс етілді. Ол Лондон қаласында 1877 жылдың 10 ақпанында Брайт ауруынан шаршап қайтыс болды және әйелі 1860 жылы жерленген Пиблширдегі Вест-Линтон қаласында жерленді. Фергюссонның Леман салған портреті 1874 жылы Лондон хирургтар колледжіне сыйға тартылды, ал оның көшірмесі Эдинбург хирургтар колледжінде сақтаулы.

William Fergusson son of James Fergusson of Lochmaben, Dumfriesshire, was born at Prestonpans, East Lothian on 20 March 1808, and was educated first at Lochmaben and afterwards at the high school and University of Edinburgh. At the age of fifteen he was placed by his own desire in a lawyer's office, but the work proved uncongenial, and at seventeen he exchanged law for medicine, in accordance with his father's original wishes. He became an assiduous pupil of Dr. Robert Knox the anatomist, who was much pleased with a piece of mechanism which Fergusson constructed, and appointed him at the age of twenty demonstrator to his class of four hundred pupils. In 1828 Fergusson became a licentiate, and in 1829 a fellow of the Edinburgh College of Surgeons. He continued zealous in anatomy, often spending from twelve to sixteen hours a day in the dissecting room. Two of his preparations, admirably dissected, are still preserved in the museum of the Edinburgh College of Surgeons. Soon after qualifying Fergusson began to deliver a portion of the lectures on general anatomy, in association with Knox, and to demonstrate surgical anatomy. In 1831 he was elected surgeon to the Edinburgh Royal Dispensary, and in that year tied the subclavian artery, which had then been done in Scotland only twice. On 10 October 1833 he married Helen, daughter and heiress of William Ranken of Spittlehaugh, Peeblesshire. This marriage placed him in easy circumstances, but he did not relax his efforts after success in operative surgery, and by 1836, when he was elected surgeon to the Royal Infirmary of Edinburgh and fellow of the Royal Society of Edinburgh, he shared with James Syme the best surgical practice in Scotland. In 1840 Fergusson accepted the professorship of surgery at King's College London, with the surgeoncy to King's College Hospital, and established himself at Dover Street, Piccadilly, whence he removed in 1847 to 16 George Street, now St George's Street, Hanover Square. He became M. R. C. S. Engl. in 1840, and fellow in 1844. His practice grew rapidly, and the fame of his operative skill brought many students and visitors to King's College Hospital. In 1849 he was appointed surgeon in ordinary to the prince consort, and in 1855 surgeon extraordinary, and in 1867 sergeant surgeon to the queen. For many years Fergusson was the leading operator in London. He was elected as president for two years of the Pathological Society of London in 1859. He was elected to the council of the College of Surgeons in 1861, examiner in 1867, and was president of the college in 1870. As professor of human anatomy and surgery he delivered two courses of lectures before the College of Surgeons in 1864 and 1865, which were afterwards published. He was president of the British Medical Association in 1873. In 1875, he received the honorary degree of LL. D. from Edinburgh University. He resigned the professorship of surgery at King's College in 1870, but until his death was clinical professor of surgery and senior surgeon to King's College Hospital. He was also a fellow of the Royal Society. He was created a baronet on 23 January 1866, an honour which led to his receiving a presentation from three hundred old pupils, consisting of a silver dessert service worth £400, at the annual dinner of old King's College men on 21 June 1866. He died in London after an exhausting illness, of Bright's disease, on 10 February 1877, and was buried at West Linton, Peeblesshire, where his wife had been buried in 1860. A portrait of Fergusson by Lehmann, painted by subscription, was presented to the London College of Surgeons in 1874, and a replica is in the Edinburgh College of Surgeons.

Бағалау

Фергюссонның беделі – дарынды хирург және көрнекті «консервативті» хирург. 1852 жылы Фергюссон алғаш рет қолданған консервативті хирургия термині, дененің құрбандыққа шалынатын бөліктерін сақтауға арналған операцияларды білдіреді. Бұл термин оның бастаған немесе жетілдірген операцияларын ғана емес, сонымен қатар Джеймс Саймның осы бағыттағы сәтті тәжірибесін де қамтиды. Алайда Фергюссон осы қағиданы шынтақ буынын кесу операциясынан бастап көптеген басқа операцияларға да қолданды. Ол пайдалы сақтауға болатын дененің ең кішкентай бөлігін де құтқаруға тырысты. Оның есімі ерекше айтылатын операциялардың қатарында қоянжақ пен қақ жарығын жою, жақ сүйектеріне жасалатын операциялар, буындарды (әсіресе жамбас, тізе және шынтақ), литотомия мен литотрития, сондай-ақ аяқ-қолдарды ампутациялау операциялары бар. Оның дисекциядағы шеберлігі және кесуге тура келген бұлшықеттердің қызметін мұқият зерттеуі оның табысының кілті болды. Хирургтар колледжіндегі лекцияларында ол қоянжаққа жасаған үш жүзден астам сәтті операциялары туралы айтты. Қақ жарығын жою операциясы оның қайта қолға алуына дейін көбінесе тоқтатылған еді. Оның манипуляциялық және механикалық шеберлігі операция жасау әдістерінде де, оның өзі жасаған жаңа құралдарда да көрінді. Бұлдог қысқышы, қақ жарығына арналған ауыз кеңейткіші және түрлі иілген пышақтар оның тапқырлығын көрсетеді. Оның қабілетінің тағы бір белгісі – операцияның әр детальын алдын ала жоспарлауы, кез келген төтенше жағдайға дайын болуы. Сондықтан операция басталғаннан кейін ол ерекше жылдамдықпен және үнсіздікпен соңына дейін жеткізіп, барлық бинттерді және гипстің өзі жапсырып, операциядан мүмкіндігінше із қалдырмайтын еді. Оның көптеген операциялары соншалықты үнсіз жүргізілгендіктен, ол көбінесе көмекшілерімен жаман қарым-қатынаста деп есептелді. Оның уақтылылығы және уақытты зейінсіз жұмсауға қарсылығы айқын байқалды. Операциялық бөлмеден тыс лекция оқуда Фергюссон тартымды болмады, себебі ол жабық мінезді және абстрактілі пәндерді толық меңгермегенімен, тәжірибелік мәселелер бойынша өте жақсы оқытты. Операциялық бөлмеде ол қарап отырған жағдайлар туралы айтқан сөздері құнды және пайдалы болды. Ол студенттерге өте мейірімді және жомарт болды. Ол, әсіресе Саймнан көп қарсылық көрді, бірақ қарсыласының пікір таластыру әдісін еліктемеді. Егер ол бірде-бір сөзімен немесе ісімен басқа біреудің сезімін жаралағандай болса, ол оны бір жолмен өтемақылауға тырысты. Фергюссон шебер қолөнершілерге тең келе алатын керемет ағаш шебері еді. Студент кезінде ол өзіне мыспен бекітілген дисекциялық қорап жасады, ал 1834 жылы жаңа механизммен жабдықталған литотрит жасады, оны өмір бойы қолданды. Ол жақсы скрипкашы, шебер балық аулаушы және театрды жақсы көретін. Оның төзімділігі ерекше болды, ол ешқашан шаршағандай көрінбеді және Брайт сырқатымен ауырғанша, бір күндік ауруға да шалдыққан емес. Ол бойы ұзын, қадірлі, сұлу келбетті, жылы және өткір көзқарасты, әзілге құмар және қонақжай адам еді. Ол көптеген дін қызметкерлеріне, актерлерге, жазушыларға және үй шаруашылығын жүргізушілерге тегін көмек көрсетті. Ол көптеген шәкірттеріне өмірге қадам басуға көмектесті, олардың көпшілігі хирург ретінде танымал болды. Ол ешқашан шәкірттерінің бет-әлпетін ұмытқан емес. Кейбір пікірлерінде Фергюссон, әсіресе физиология мен гигиена саласындағы білімі жеткіліксіз болған мәселелерде, дұрыс кеңес бермеді. Оның вивисекция жөніндегі корольдік комиссия алдындағы куәлігі және гомеопатиялық дәрігерлермен қарым-қатынасы, оны өзгертуге мәжбүр етті. Бірақ оның қателіктері менсінбеушілік немесе сынға төзбеушілік емес, жанашырлықтан туындаған.

Fergusson's reputation is that of a brilliant operator and a great "conservative" surgeon. The term conservative surgery, first applied by Fergusson in 1852 to operations for the preservation of parts of the body which would otherwise have been sacrificed, does not denote merely operations which he originated or improved, for James Syme had already been very successful in this line of procedure. But Fergusson extended the principle from the operation of excision of the elbow joint to many others. No portion of the body which could be usefully preserved was too small for him to make efforts to save. Among operations with which his name is specially identified are those for harelip and cleft palate, and operations on the jaws, the excision of joints, notably the hip, knee, and elbow, lithotomy and lithotrity, and amputations of limbs. His skill in dissection, and his careful study of the actions of the muscles which he had to cut through, were of essential importance to his success. In his lectures at the College of Surgeons he was able to speak of three hundred successful operations of his own for harelip. The operation for cleft palate had been largely abandoned till he took it up anew. His manipulative and mechanical skill was shown both in his modes of operating, and in the new instruments he devised. The bulldog forceps, the mouth gag for cleft palate, and various bent knives attest his ingenuity. A still higher mark of his ability consisted in his perfect planning of every detail of an operation beforehand; no emergency was unprovided for. Thus, when an operation had begun, he proceeded with remarkable speed and silence till the end, himself applying every bandage and plaster, and leaving, as far as possible, no traces of his operation. So silently were most of his operations conducted, that he was often imagined to be on bad terms with his assistants. His punctuality and his hatred of unnecessary waste of time were very marked. As a lecturer, out of the operating theatre, Fergusson did not shine, owing to his reticence and his imperfect command of abstract subjects; although on points of practice he gave excellent instruction. In the operating theatre his remarks on the cases before him were valuable and instructive. To students he was most kind and generous. He had to sustain much opposition, especially from Syme, but he did not imitate his opponent's mode of controversy; and if on any occasion he imagined he had said or done something to hurt another's feelings, he never rested till he had made reparation in some form. Fergusson was an excellent carpenter, rivalling skilled artisans. When a student he made himself a brass bound dissecting case, and in 1834 completed a lithotrite, with a novel rack and pinion, which he used throughout life. He was a good violinist, an expert fly fisher, and very fond of the drama. His endurance was remarkable; he never seemed tired, and scarcely had a day's illness till attacked by Bright's disease. He was tall, dignified, and of good presence, of genial though keen expression, fond of a joke, and very hospitable. He rendered gratuitous aid to large numbers of clergymen, actors, authors, and governesses. He helped many of his pupils in starting in life, a large number of whom attained eminence as surgeons. He never forgot the face of a pupil. In some expressions of opinion Fergusson was ill advised, especially in matters requiring more knowledge of physiology and hygiene than he possessed. His evidence before the royal commission on vivisection, and his relations with homeopathic practitioners, which he was led to modify, are instances of this. But his faults were faults of sympathy, not of self conceit or intolerance of criticism.

Отбасы

1833 жылы 10 қазанда Фергюсон Пиблширдегі Шпиттлхьюде Уильям Ранкеннің қызы және мұрагері Хелен Гамильтон Ранкенге үйленді. Олардың екі ұлы болды: сэр Джеймс Ранкен Фергюссон (ұлдарының ең үлкені және мұрагері) және Чарльз Гамильтон (кейін әскерде майор шеніне жетті), сондай-ақ үш қызы болды.