Кіріспе

Америкалық генерал, инженер және геодезист (1824–1887) – 19 ғасырдағы американдық генерал және саяхатшы.

Чарльз Померой Стоун (30 қыркүйек 1824 – 24 қаңтар 1887) – АҚШ армиясының карьералық офицері, азаматтық инженер және геодезист. Ол мексика-американ соғысында көзге түсіп, соғыстағы көрсеткені үшін екі рет шен бойынша жоғарылатылды. Мексика үкіметі үшін зерттеу жұмыстарын жүргізгеннен кейін, ол АҚШ армиясына оралып, Америка Азамат соғысына қатысты. Стоун Одақ армиясына бірінші болып ерікті жазылған адам деп есептеледі, және соғыс кезінде ол 1861 жылғы қазан айындағы Боллс Блафф шайқасындағы қатысуымен көзге түскен генерал-лейтенант ретінде қызмет етті. Одақтың жеңілісіне жауапты деп танылған Стоун шамамен алты айға қамауға алынып, түрмеге отырды, көбінесе саяси себептермен. Ол ешқашан сотталған жоқ, босатылғаннан кейін соғыс кезінде маңызды лауазымды қызметке тағайындалмады. Кейін Стоун Египет армиясында генерал ретінде қайтадан көзге түсті, сондай-ақ ол Азаттық мүсінінің негізін салудағы рөлімен де белгілі.

Ерте өмір

Стоун Массачусетс штатының Гринфилд қаласында, қала дәрігері Альфеус Флетчер Стоун мен оның әйелі Фанни Кушингтің ұлы болып дүниеге келді. Ол пуритандық протестант отбасының он баласының бірі еді. 1841 жылы ол Вест-Пойнттағы АҚШ Әскери академиясына түсіп, төрт жылдан кейін 41 курсанттың арасында жетінші орынды иеленді. Академиядағы уақытын Азамат соғысы мен оған дейінгі кезеңде маңызды рөл атқарған басқа да жаңадан келгендермен бірге өткізді, олардың ішінде Уильям Логан Криттенден сияқты белсенді сепаратистер де болды. 1845 жылдың 1 шілдесінде ол қару-жарақ бойынша екінші лейтенант қызметіне тағайындалды. Ол және оның кіші әпкесі Фанни Кушинг Паркер (1827–1898) католик дініне ауысты.

Қару-жарақ офицері

Стоун Вест-Пойнтта қызметте болды, 1845 жылдың 28 тамызынан 1846 жылдың 13 қаңтарына дейін ассистент профессор болып жұмыс істеді және география, тарих, сондай-ақ этика пәндерін оқытты. Соңынан ол Нью-Йорктегі Уотервлиет арсеналына қару-жарақ офицерінің көмекшісі ретінде, ал 1846 жылы Вирджиния штатының Олд-Пойнт-Комфорттағы Монро бекінісіне тағайындалды. Сол жерде Стоун арсеналдың базасында жұмыс істеді және капитан Бенджамин Хугердің көмекшісі болды, ол Мексика соғысында оның бастығы болып қызмет ететін еді.

Мексика соғысы

Мексика-Америка соғысында генерал-майор Винфилд Скотттың армиясымен шайқасқан Стоун 1847 жылдың 3 наурызында екінші лейтенант болып жоғарылатылды. Ол алғаш рет наурыздың 9-29 аралығында Веракрустың қоршауында, содан кейін 14 мамырда Амазоке маңындағы шайқаста және тамыздың 19-20 күндерінде Контрерас шайқасындағы әрекеттерде көзге түсті. Содан кейін Стоун 8 қыркүйекте Молино-дель-Рей шайқасында ерекше көзге түсіп, осы шайқастағы "батылдығы мен лайықты қызметі" үшін сол күні бастап бірінші лейтенант қызметіне тағайындалды.

Неке

1853 жылы Стоун Эстер Филипсонның қызы Мария Луиза Клэриге және Джефферсон Дэвистің Вест-Пойнт курстасы, лейтенант Роберт Эммет Клэриге үйленді; Дэвис Эстердің 1829 жылғы 31 наурыздағы үйлену тойында куәгер болды.

Әскери қызметтен кейінгі мансап

1856 жылдың 17 қарашасында ол АҚШ армиясындағы лауазымынан қанағаттанбағандықтан, отбасы үшін жалақының жеткіліксіз екенін айтып, кетіп қалды. Бұл қызметтегі ең маңызды ісінің бірі – Оңтүстік штаттарының милициясы мен «Алтын шеңбердің рыцарлары» деп аталатын құпия қоғамның Линкольн әкімшілігіне қарсы төңкеріс жасау әрекетін тоқтату болды. Стоун Балтимор және айналасындағы милиция топтарының Вашингтон қаласына кіріп, Линкольннің инаугурациясы кезінде күшпен қаланы басып алуды жоспарлап отырғанын естіді. Ол екі милиция офицерімен (сепаратистер екенін білген) дереу айналысты: Біріншісі, Стоун «Ұлттық еріктілер компаниясының» командирін (дәрігер Б) өзінің 300 адамдық жасағының 100 адамының тізімін қару-жарақ алу үшін беруге көндірді; Стоун тізімді қабылдап, оны үстелдің шумағына салып қойды және командирге жақсы таң қалды; командир өз кезегінде Конфедерацияға қызмет ету үшін Вашингтондағы үйінен кетіп, ұйымы тарап кетті; екінші офицер («Ұлттық мылтықтар» компаниясының капитаны Шаффер) Стоунның талабымен екі гаубицаны, сондай-ақ саблялар мен револьверлерді қару-жарақ қоймасына тапсырды, себебі мұндай қару-жарақ мылтық компаниясына тиесілі емес еді. Стоун оған майор шені де ұсынды. Ол қызметке ант беруден бас тарды, содан кейін ант қағазын қоса бермегендіктен капитандық шенінен де айырылғанын білді. Шаффер және сепаратистер «Ұлттық мылтықтар» компаниясынан кетіп, Стоун оны лейтенант (сайланған капитан) Смид басқаратын одаққа адал компанияға айналдырды. Стоунның шапшаң әрекеттері инаугурацияға қарсы қастандық жоспарын жоққа шығарды. 14 мамыр күні Стоун 14-ші АҚШ жаяу әскер полкінің полковнигі болып тағайындалды, ал тамыз айында Одақ армиясының бригадалық генералы болды, шені 17 мамырдан күшіне енді. Ол маусым және шілде айларында генерал-майор Роберт Паттерсонның Шенандоа армиясындағы Бірінші Булл-Ран шайқасы кезінде бригадаға қолбасшылық етті. Содан кейін Стоунға Потомак өзенінің жоғарғы ағысындағы броды күзетуге арналған «Бақылау корпусы» деп аталатын дивизияның басшылығы тапсырылды. Оны оқығаннан кейін әскери тарихшы Брюс Каттон мынадай қорытынды жасады: «Бұл полк қазір АҚШ қызметінде, губернатордың тәртіпке араласуға құқығы жоқ, жас лейтенант пен полковник өздеріне тапсырылғанды дұрыс орындады және ешқандай губернатортың сөгісіне ұшырамайды, болашақта губернатор қолын ұстамаса жақсы болар еді». Бұл жағдайды одан әрі шиеленістірді. Стоунның осы екі адаммен араласуы оның жақын арада трагедиялық салдарға әкеледі. Макклеллан штабынан келген хабарламада жағдай сипатталған және Стоунға берілген бұйрықтар келтірілген: «Генерал Макколл кеше Дрансвиллді басып алды және әлі де сол жерде. Бүгін барлық бағыттағы күшті барлаушылар жіберіледі. Генерал сізден Лизбургті жақсылап бақылап отыруды сұрайды, бұл қозғалыс оларды қуып кетуіне әсер ете ме деп. Мүмкін, сіздің шағын демонстрацияңыз оларды қозғауға себеп болар. Осы бұйрықтан Стоун қажет болған жағдайда Макколлдан жақын қолдау күтетініне сенді; бірақ ол Макклелланның 21 қазанда Макколлды Лэнглидегі бұрынғы орнына қайтаруға бұйрық бергенін білмеді, бұл Стоунға көмек беруді одан әрі қиындатты. Осы хабарламаға жауап ретінде Стоун Конфедерация күштерінің шындығында Лизбургтен кетіп бара жатыр деп ойлады және одан әрі тексеруді шешті. Ол өз командасының бір бөлігін кешкі сағат 5-те Эдвардс-Ферриден тікелей өткелге жібергенде, Стоун полковник Чарльз Девенске және оның 15-ші Массачусетс полкінің 300 адамына сол түнде Болл Блаффқа өтуді бұйырды. Стоунның нұсқауы: «Түннің жамылуымен үнсіз түрде лагерь орнына жетіп, таңертең шабуыл жасап, жойып, аралға тез оралу» болды. Девенс Стоунның бұйрығын орындап, үш кішкентай 10 адамдық қайықпен қиын жолды кесіп өтті, оған төрт сағат кетті. Стоун сонымен қатар Девенске шабуылдан кейін не істеу керектігін шешуге еркіндік берді; Лизбургті ұстап тұру немесе Харрисон аралына қайту. Стоун 15-ші Массачусетс полкінің қалған бөлігін осы күш-жігерге қосып, полковник Уильям Р. Ли басқаратын 20-шы Массачусетс пехотасын да қосты және полковник және АҚШ сенаторы Эдвард Д. Бейкерге жалпы басшылықты тапсырды. Девенс лагерь таба алмады, себебі бұрынғы патруль кешкі көлеңкедегі жүгері шоқтарын шатырлар деп жаңылыстырған; ол тоқтап, Стоуннан нұсқау сұрады, ол Лизбургке жақындауға бұйырды. Девенс күшейтуді бірнеше сағат күтіп, сол жерде тұруға бел буды, бірақ Бейкер келгенге дейін таңғы сағат 7-де шайқас басталды. Стоун Болл Блафф шайқасында 1000-ға жуық адамын жоғалтты, олар өлтірілді, жараланды, тұтқындалды немесе суға батты, ал Конфедерация 160-тан аз жоғалтты. Одақтың құрамында Бейкер болды, ол шайқаста қаза тапқан жалғыз АҚШ сенаторы, «төрт оқ оған тиіп, жерге түсіп өлді». Бейкердің өлімі мен Болл Блафф шайқасы Стоун үшін ауыр салдарға әкеледі, сонымен қатар Американдық Азамат соғысының қалай жүргізілетініне де әсер етеді. 24 қазан күнігі ресми есепте Макклеллан Стоунды жеңіліске жеке жауапты деп санамады, «Апатқа тікелей командир жасаған қателер себеп болды, емес генерал Стоун» деді.

Тұтқындау және қамауға алу

Стоун көпшілік тарапынан қатты сынға ұшырады; Бейкердің конгресс мақтаулары мен жеңіліске деген ашудан кейін АҚШ Конгресінің Соғыс жүргізу жөніндегі бірлескен комитеті құрылды. Бұл жеті адамнан тұратын топ Стоунды Балл Блафтың ісі бойынша алғашқы куәгерлердің бірі ретінде шақырды, ал оның және тағы 38 адамның берген куәліктерінің бәрі құпия сақталды. 1861 жылдың қазан айының соңына дейін Стоунның Балл Блаф туралы ресми есебі «Нью-Йорк Трибьюн» газетінде жарияланды. Онда Стоун Бейкердің батылдығын жоғары бағалады, бірақ оның далалық қолбасшы ретіндегі кемшіліктерін анық көрсетті. Бейкердің конгресс одақтастары, губернатор Эндрю мен сенатор Самнер сияқтылар, бұл есепті ашық түрде айыптады және Бейкерді емес, Стоунды кінәлі деп көрсетуге тырысты. Стоунның Одаққа деген адалдығы және құлдыққа қатысты ұстанымы оның әскери қабілеттері мен шешімдерінен гөрі күмәнді болды. Комитет оны Конфедерациямен тиісті емес және жиі байланыс жасағаны, Бейкерге көмек көрсетпегені, Мэриленд штатындағы құл иелерінің мүлігін қорғау үшін адамын пайдаланғаны және қашқан құлдарды иелеріне қайтарғаны үшін айыптады – соңғы екеуі Мэриленд және Федералды заңға сәйкес болды. Стоунның өзін қорғаудағы тағы бір қиындығы – Макклелланның «Макклелланның жоспарлары, әскерлердің қозғалысы туралы бұйрықтары немесе әскерлердің орналасуы туралы» куәлік беруге тыйым салған бұйрығы болды. Бұл Стоунға комитетке өз қозғалыстарын түсіндіруге мүмкіндік бермеді, бірақ Макклелланды тергеуден тыс қалдырды. Дұрыс емес және сатқындыққа күдікпен қаралатын Стоун 1862 жылдың 8 ақпанында, түнгі жарықта, 28 қаңтардағы соғыс министрі Эдвин М. Стентонтың бұйрығымен әрекет еткен генерал-майор Макклелланның бұйрығымен тұтқындалды. Вашингтондағы үйінің жанында Стоунды бригада қолбасшысы генерал Джордж Сайкс басқаратын 18 сарбаз күтіп тұрды. Стоун жақындағанда Сайкс: «Менің алдымда ең жағымсыз міндет тұр – сені тұтқындау» деді. Стоун ашуланып себебін сұрағанда, Сайкс: «Білмеймін. Армияның бас қолбасшысы генерал-майор Джордж Б. Макклелланның бұйрығымен сіз Форт-Лафайетке жіберілесіз» деді. АҚШ армиясының ережелеріне қайшы, Стоунға қарсы ешқандай айып тағылмады және ол сотқа да бармады. Форт-Лафайетте жалғыз бөлмеде отырған кезде ол жаттығу жасауға мүмкіндік алмады, нәтижесінде Стоунның денсаулығы нашарлай бастады. Оның дәрігерлері Стэнтонға қатты наразылық білдірді, ол оны Форт-Гамильтон әскери түрмесіне ауыстыруды бұйырды. Сол жерде Стоунға жаттығу жасауға рұқсат берілді және оның жағдайы жақсарды. Ол Форт-Лафайетте елу күн, ал Форт-Гамильтонда тағы 139 күн өткізді. 1862 жылдың 16 тамызында Стоун түсініктемесіз немесе кешірім сұрамай босатылды. Оның босатылуының себебі Калифорния сенаторы Джеймс Макдугаллдың жаңа заң жобасы болды. Басқа заң жобасына кішігірім қосымша ретінде Макдугалл соғыс ережелерінің талабы бойынша, тұтқындалғаннан кейін сегіз күн ішінде ресми айыптамалар қойылуы керектігін қайталады, сондай-ақ кез келген тұтқынға алынған офицерге отыз күн ішінде сотталуы керек екенін қосты. Макдугалл бұл заңның қазіргі уақытта тұтқындалғандарға да қатысты екенін, яғни Стоунның ісіне де қатысты екенін нақтылады. Бұл заң АҚШ Конгресінде қабылданды және президент Линкольн 1862 жылдың 17 шілдесінде оған қол қойды. Стентон Стоунды босату үшін отыз күн күтті. Президент Линкольн Стоунды тұтқындауға бұйрық берген болуы мүмкін, бірақ оның рас екені белгісіз. 1862 жылдың 30 қыркүйегінде генерал-майор Х.В. Халлек Стоунның тұтқындалуы туралы былай деп жазды: «Мен бұл президенттің бұйрығымен жасалғанын түсіндім».

Босату және қайта тағайындау

Бостандыққа шыққаннан кейін Стоун Вашингтонға оралып, бұйрық күтіп, бірқатарда өз атын ақтауға тырысты. Тұтқындалып, қамауға алынғанына қарамастан, Стоунның қызметіне деген сұраныс сақталды. 1862 жылдың қыркүйегінде Мэриленд кампаниясы дамығанда Макклеллан Соғыс департаментінен Стоунды қызметке қайта алуды өтінді, бірақ Стэнтон бас тартты. 1863 жылдың басында генерал-майор Джозеф Хукер Потомак армиясының басшылығын қабылдағанда, ол Стоунды штаб бастығы етіп сұрады, бірақ Стэнтон осы өтінішті де қабылдамады. 27 ақпанда Стоун тұтқындалуына себеп болған куәлікті тыңдауға мүмкіндік алды, ал Макклеллан енді оның бастығы болмағандықтан, айыптауларға еркін жауап бере алды. Ол комитеттің қанағаттануына жеткізді, ол жақын арада түзетілген қорытындыларын жариялады, Стоунды кінәсіз деп таныды. Осы фактілер белгілі болған соң, «Нью-Йорк Таймс» газеті редакциондық мақаласында былай деп жазды:

Генерал Стоун өте ауыр жаңсаққа ұшырады – бұл жаңсақ соғыс тарихындағы ұлттық жақтағы ең қара дақ ретінде қалуы мүмкін. Мамыр айына дейін қандай да бір міндет тапсырылмаған Стоун Перс шығанағы департаментіне жіберілді, ол Порт-Гадсонды капитуляциялау комиссиясының мүшесі және Натаниел П. Банкс генерал-майор штаб бастығы ретінде Қызыл өзен кампаниясында қызмет етті. Алайда, 1864 жылдың 4 сәуірінде Стэнтон Стоунды ерікті комиссиясынан бригадир генерал шенінен босатып, тұрақты армиядағы полковник шеніне қайтарды. Ол Петербургті қоршау кезінде Потомак армиясындағы бригада командирі ретінде қысқа уақыт қызмет етті, бірақ соғыс аяқталғанға дейін, 1864 жылдың 13 қыркүйегінде армиядан кетті. Келесі жылы Уильям Т. Шерман, қазір АҚШ армиясының бас қолбасшысы, Стоунды Мысыр армиясына қызметке ұсынды. 1870 жылдан 1883 жылға дейін ол Мысырдың хадипі Исмаил-пашаның штаб бастығы және жеке көмекшісі болды. Сол жерде ол генерал-лейтенантқа тең ферик шеніне және Ферик паша атағына ие болды. Стоунның Мысыр армиясындағы мансабы былай сипатталған:

Стоун хадифке адал қызмет етті, бас штабты құрды, Мысыр шекараларын кеңейтті және Мысыр сарбаздары мен олардың балаларын оқыту үшін мектептер ашты. Ол 13 жыл бойы хадиф Исмаилдің (және оның мұрагері, ұлы Тевфик) қызметінде болды. Британдықтар Александрияны бомбалағанда және Араби египет армиясының көтерілісін бастағанда, Стоун әйелі мен қыздары Каирде тұтқында қалған күйінде де Александрияда Тевфикпен бірге болды. Генерал Стоун Вест-Пойнт ұлттық зиратында жерленген. Олардың екі қызы мен бір ұлы, Джон Стоун Стоун болды, ол кейін сымсыз телеграф саласындағы пионер атанды. Стоун сонымен қатар 1847 жылғы Ацтек клубының негізгі мүшесі болды, бұл Мексика-Америка соғысында қызмет еткен офицерлер үшін әлеуметтік ұйым.