Кіріспе

Америка Құрама Штаттарының армиясының генералы (1820–1891)

Уильям Текумсех Шерман (/t//ɪ/'/k//ʌ//m//s//ə/ tihKUMsə; 8 ақпан 1820 – 14 ақпан 1891) – американдық әскери қызметкер, кәсіпкер, педагог және жазушы. Ол АҚШ-тағы Азамат соғысы (1861–1865) кезінде Одақ армиясының генералы болып қызмет етті, әскери стратегияны басқарудағы шеберлігімен танылды, сонымен қатар Конфедеративтік штаттарға қарсы қолданған «жерді өртеу» саясатының қаталдығы үшін сынға ұшырады. Британдық әскери теоретик және тарихшы Б. Х. Лидделл Харт Шерманды «Америка Азамат соғысының ең көрнекті данышпаны» және «алғашқы заманауи генерал» деп атады. Огайо штатында саяси беделді отбасында дүниеге келген Шерман 1840 жылы Вест-Пойнттегі АҚШ әскери академиясын бітірді. 1853 жылы әскери қызметтен қол үзген ол жеке кәсіппен айналысты, бірақ үлкен табысқа жете алмады. 1859 жылы Луизиана штатының Оқу және әскери академиясының (қазіргі Луизиана мемлекеттік университеті) директоры болды, бірақ Луизиана Одақтан шыққаннан кейін қызметінен кетті. Шерман 1861 жылы Булл-Раның бірінші шайқасында еріктілер бригадасына басшылық етті, содан кейін Батыс майданына ауыстырылды. Ол Кентуккиде орналасқан, соғыстың болашағына қатысты пессимизм салдарынан қысқа мерзімге демалысқа жіберілді. Ол денсаулығын қалпына келтіріп, генерал Улисс Грантпен жақын қарым-қатынас орнатты. Шерман 1862 және 1863 жылдары Грантпен бірге Форт-Генри және Форт-Донельсон шайқастарында, Шило шайқасында, Миссисипи өзеніндегі Виксбург бекінісінің құлауына әкелген науқандарда және Теннесси штатындағы Конфедерация әскерлерін жеңген Чаттануга науқанында қызмет етті. 1864 жылы Грант Одақ армиясының бас қолбасшысы ретінде шығысқа кеткенде, Шерман Батыс майданындағы қолбасшылыққа тағайындалды. Ол стратегиялық маңызы бар Атланта қаласын басып алды, бұл әскери жеңіс президент Абрахам Линкольннің қайта сайлануына септігін тигізді. Шерманның кейіннен танымал болған «Теңізге наурызы» Джорджия және Каролина штаттары арқылы өтті, онда аз ғана шайқас болды, бірақ әскери және азаматтық инфрақұрылымды кең ауқымда жойды – бұл Конфедерацияның күресу қабілеті мен ықыласын басып тастауға бағытталған жүйелі саясат еді. Шерман 1865 жылдың сәуір айында Каролина, Джорджия және Флоридадағы Конфедерация әскерлерінің барлығының капитуляциясын қабылдады, бірақ ол келіскен шарттарды АҚШ соғыс министрі Эдвин Стэнтон тым жомарт деп санады және генерал Грантқа оларды өзгертуді бұйырды. Грант 1869 жылдың наурыз айында АҚШ президенті болғаннан кейін, Шерман оның орнына Армияның бас қолбасшысы болды. Шерман 1869 жылдан 1883 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті және АҚШ армиясының Үнді соғыстарына қатысуына жауапты болды. Ол партиялық саясатқа араласудан мүлдем бас тартты және 1875 жылы Азамат соғысы туралы ең танымал естеліктердің біріне айналған өмірбаяндық шығармасын жариялады.

Ерте өмір

Шерман 1820 жылы Огайо штатының Ланкастер қаласында, Хокинг өзенінің жағасына жақын жерде дүниеге келді. Оның әкесі Чарльз Роберт Шерман, Огайо Жоғарғы Сотының судьясы болған заңгер, 1829 жылы күтпеген жерден тиф қызуынан қайтыс болды. Ол жесір қалған Мэри Хойт Шерманды он бір баламен және ешқандай мұрасыз қалдырды. Әкесінің қайтысынан кейін тоғыз жасар Шерманды Ланкастердің көршісі және отбасы досы, адвокат Томас Юинг тәрбиеледі. Юинг Уиг партиясының белгілі мүшесі болды, ол Огайо штатының АҚШ сенаторы және алғашқы Ішкі істер министрі болды. Шерман АҚШ-тың негізін қалаушы әкесі Роджер Шерманмен туыс болды. Шерманның ағасы Чарльз Тейлор Шерман федералды судья болды. Оның кіші ағаларының бірі Джон Шерман Республикалық партияның негізін қалаушылардың бірі болды және АҚШ конгрессмені, сенаторы және кабинет хатшысы қызметтерін атқарды. Тағы бір кіші ағасы, Хойт Шерман, сәтті банкир болды. Оның екі асырап алынған ағасы Азамат соғысы кезінде Одақ армиясында генерал-майор болып қызмет етті: Хью Бойл Юинг, кейіннен елші және жазушы, және Томас Юинг кіші, Линкольн заговоршыларының әскери сотында қорғаушы адвокат болды. Шерманның немересі, Эвтаназия Шерман Мид, Калифорниядағы алғашқы әйел дәрігерлердің бірі болды.

Шерманның аты-жөні

Шерманның есімдігі әрқашан назар аударады. Шерманның естеліктерінде айтылғандай, оның аты "Уильям Текумсех" болған, себебі оның әкесі "шоуни тайпасының ұлы басшысы Текумсехке" әсерленген. Дегенмен, Ллойд Льюис 1932 жылы жазған өмірбаянында Шерман бастапқыда тек "Текумсех" деп аталған, ал тоғыз немесе он жасында, асырап алған отбасының тілегімен католик дініне өтіп, "Уильям" есімін алған делінген. Льюис айтқандай, кейіннен басқа авторлар да қайталағандай, Шерманды Еуингтердің үйінде доминикан дін қызметкері шомылдырып, "Текумсех" есімін тыйымсыз деп тауып, шақыру күніне орай балаға "Уильям" деп ат қойған. Шерман нәресте кезінде пресвитериан дін қызметкерімен де шомылдырылған, ал соңғы зерттеушілер Льюис айтқаннан өзгеше, оған сол кезде-ақ "Уильям" есімі берілгенін санайды. Ересек Шерман барлық хаттарына, тіпті әйеліне де "W. T. Sherman" деп қол қоятын. Достары мен туыстары оны "Камп" деп шақыратын.

Әскери дайындық және қызмет

Сенатор Юинг 16 жасар Шерман үшін Вест-Пойнттағы АҚШ Әскери академиясына курсант болып қабылдануын қамтамасыз етті. Шерман Одақтың болашақ Азамат соғысы генералы Джордж Генри Томаспен бірге тұрып, дос болды. Шерман Вест-Пойнтта жақсы оқыды, бірақ демеу жүйесіне салқын қарайтын. Курстасы Уильям Роузкранс Шерманды академиядағы "ең ақылды және ең танымал жігіттердің бірі" және "әрқашан қандай да бір ойынға дайын, жарқын көзді, қызыл шашты жігіт" деп есіне алды. Шерман Вест-Пойнттағы уақыты туралы естеліктерінде тек мынаны айтады: 1840 жылы бітіргеннен кейін Шерман армияға 3-ші АҚШ артиллериясының екінші лейтенанты болып келіп, Флоридада Екінші Семинол соғысына қатысты. Естеліктерінде ол Флориданың "үндістердің жұмағы болғанын" және сол кезде (1870 жылдары естеліктерін жазғанда) "жақсы штат құруға жеткілікті халқы болмағанын" айтты, сондықтан "Семинолдарды қоныстандыру өте өкінішті болды". Кейін Шерман Грузия мен Оңтүстік Каролинада орналасты. Белгілі виг саясаткерінің асырап алған ұлы ретінде Чарльстонда танымал лейтенант Шерман Ескі Оңтүстік қоғамының жоғарғы топтарында араласты. Оның көптеген әріптестері Мексика-Америка соғысына қатысса, Шерман басып алынған Калифорнияда әкімшілік қызметтерге тағайындалды. Генри Халлек және Эдвард Орд сияқты лейтенанттармен бірге Шерман Нью-Йорк қаласынан 198 күндік сапарға шығып, "Лексингтон" кемесімен Кейп-Горн айналып келді. Сол сапарда Шерман Ордпен, әсіресе, зиялылықпен ерекшеленетін Халлекпен жақын болды. Естеліктерінде Шерман Халлекпен бірге Бразилиядағы Рио-де-Жанейроға қарап тұрған Корковадо тауына шығып, қаланың су құбырының жобасын зерттегенін айтады. Шерман мен Орд 1847 жылдың 28 қаңтарында Калифорниядағы Монтерей қаласына қонды, Ерба Буэна қаласы "Сан-Франциско" деген жаңа атауға ие болуына екі күн қалғанда. Шерман мен Халлек 1847 жылдан 1849 жылға дейін Монтерейдегі үйде тұрды, қазір ол "Шерман кварталы" деп аталады. 1848 жылдың маусым айында Шерман Калифорнияның әскери губернаторы полковник Ричард Барнс Мейсонмен бірге Саттер фортындағы алтын кендерін тексеруге барды. Шерман Калифорниядағы алтын асығушылығын бастауға көмектесті, губернатор Мейсонның аймақта алтын табылды деген ресми құжаттарын жазды. Джон Август Саттердің өтініші бойынша Шерман капитан Уильям Х. Уорнерге жаңа Сакраменто қаласын жоспарлауға көмектесті, 1848 жылы оның көшелерін белгіледі. Ол сондай-ақ Коломада жалпы дүкен ашты, ол 1849 жылы оған 1500 доллар табыс әкелді, ал оның әскери жалақысы айына 70 доллар ғана болды. Шерман Сакраменто мен Бенисияда жерді өлшеуден және сатудан да ақша тапты. 1848 жылы "ерекше қызметі" үшін капитандыққа көтерілгеніне қарамастан, оның жауынгерлік тәжірибесінің болмауы және әскердегі салыстырмалы түрде баяу өркендеуі оны көңілсіздікке түсірді. Шерман Азамат соғысында Мексикада соғыспаған бірнеше жоғары шенді офицердің бірі болды.

Әскери колледждің бастығы

1859 жылы Шерман Луизиана штатының Пайнвилл қаласындағы Луизиана мемлекеттік оқу және әскери академиясының бірінші суперинтенданты лауазымына қабылданды. Бұл лауазымды ол майор Дон Карлос Бьюэллдің ұсынысымен іздеген және генерал Джордж Мейсон Грэмнің қолдауы арқасында алған. Шерман осы мекеменің, кейін Луизиана мемлекеттік университеті болып қайта құрылған, тиімді және беделді басшысы болды. Өткен президент Закари Тейлордың інісі, полковник Джозеф П. Тейлор: «Егер сіз бүкіл армияны бір шетінен екінші шетіне дейін қарасаңыз, Шерманнан осы лауазымға одан да лайықты адамды таба алмас едіңіз» деді. Шерманның кіші інісі Джон АҚШ Конгресінде құлдыққа қарсы белсенді түрде күресті. Алайда, Азамат соғысына дейін консервативті көзқарастағы Уильям Т. оңтүстік тұрғындарының дәстүрлі аграрлық жүйесін, соның ішінде құлдық институтын қорғауын түсіне білдірген. Бірақ ол оңтүстік штаттарының Одақтан бөлінуіне қатысты түрде қарсы болды. Луизианада ол Вирджинияда туған және сепаратистік көзқарастарымен белгілі профессор Дэвид Френч Бойдпен жақын дос болып кетті. Бойд кейіннен Семинарияда Оңтүстік Каролинаның АҚШ-тан бөлініп шығуы туралы жаңалық жеткенде, «Шерман жылап, алаңдап еденде жүріп, бүкіл елге қиыншылық әкелуі мүмкін деп қорқатын бұл қадамға қарсы болды» деп еске алды. Кейбір авторлардың пікірінше, Бойдтың естелігіндегі Шерманның сөздері, алдағы төрт жылда АҚШ-ты қамтитын қақтығыстың дәл болжамы болды: 1861 жылдың қаңтарында оңтүстік штаттары Одақтан бөліне бастағанда, Шерманнан Луизиана штатының милициясына Батон-Руж қаласындағы АҚШ қару-жарақ қоймасынан қаруды қабылдау талап етілді. Ол бұл талапқа бағынбай, Луизиананың губернаторына «ешқандай жағдайда АҚШ-тың бұрынғы үкіметіне қарсы келетін немесе оны сыйламастан жасалған ешқандай іс жасамаймын және осыған қатысты ешқандай ойға келмеймін» деп мәлімдеп, суперинтендант лауазымынан кетті.

Сент-Луис аралығы

Шерман Луизианадан Вашингтонға, мүмкін, АҚШ армиясында қызмет алу ниетімен сапар шекті. Ақ үйde Шерман АҚШ президенті лауазымына кіріскеннен кейін бірнеше күн өткен соң Авраам Линкольнмен кездесті. Шерман Солтүстіктің алдағы азамат соғысына нашар дайындығына алаңдаушылық білдірді, бірақ Линкольн оған жауап бермеді. Содан кейін Шерман Сент-Луиске көшіп, Fifth Street Railroad деп аталатын трамвай компаниясының президенті болды. Осылайша, ол Миссури штатында, сепаратизм дағдарысының ең жоғары нүктесінде өмір сүрді. Саясаттан қалыс қалуға тырысқанмен, ол конгрессмен Франк Блэрдің Миссуриді Одақта ұстау үшін жасаған күш-жігерін өз көзімен көрді, ал Блэр кейін Шерманның қол астында АҚШ армиясында қызмет етті. Сәуір айының басында Шерман Монтгомери Блэрдің Әскери министрлігіндегі бас хатшы лауазымынан бас тартты, тіпті Блэр АҚШ Конгресі шілдеде жиналғаннан кейін оны Соғыс министрінің көмекшісі етіп тағайындайтынын уәделегеніне қарамастан. 12-13 сәуірде Форт Самтерді бомбалаудан және оның Конфедерация тарапынан басып алынуынан кейін Шерман әскери қызметке белсенді түрде араласуға тартынды. Ол жеке түрде Линкольннің сепаратизмді басу үшін 75 000 үш айлық ерікті шақыруын сықақтап: "Жанарған үйдің отын су шашып сөндіруге тырысумен бірдей" деді. Бірақ мамыр айында ол қатардағы әскерге қызмет етуге келісті. Сенатор Джон Шерман (оның кіші інісі және президент Линкольннің саяси одақтасы) және Вашингтондағы басқа да байланыстары оған офицерлік шен алуға көмектесті. 3 маусымда ол күйеуінің інісіне жазған хатында: "Мен бұл соғыстың ұзаққа соқатынын, өте ұзаққа, барлық саясаткерлер ойлағаннан да ұзаққа соғатынын әлі де сенемін" деп жазды.

Бірінші комиссиялар және Буль-Ран

Шерман алғаш рет 13-ші АҚШ жаяу әскер полкінің полковнигі болып тағайындалды, бұл 1861 жылдың 14 мамырында күшіне енді. Бұл әлі құрылмаған жаңа полк еді. Шерманның алғашқы басқаруы 1861 жылдың 21 шілдесінде Булл-Ранның бірінші шайқасында күрескен үш айлық мерзімге алынған еріктілер бригадасы болды. Бұл генерал Дэниел Тайлер басқарған дивизиядағы төрт бригаданың бірі еді, ал ол өз кезегінде генерал Ирвин Макдауэлл басқаратын Солтүстік-Шығыс Вирджиния армиясының бес дивизиясының біріне бағынды. Булл-Ран шайқасы Одақ үшін апатты жеңіліс болды, бұл қақтығыстың жылдам шешілуіне деген үміттерді жоққа шығарды. Шерман соғыс алаңында өзін ерекшелендірген санаулы Одақ офицерлерінің бірі болды, ал тарихшы Дональд Л. Миллер Шерманның Булл-Рандағы өнерін «үлгілі» деп сипаттады. Шайқас кезінде Шерманның тізесі мен иығына оқ тиді. Британдық әскери тарихшы Брайан Холден Ридтің сөзіне сәйкес, «Шерман шабуыл кезінде тактикалық қателіктер жасаған болса, ол кейіннен шегіну кезінде оларды толық өтеді». Холден Рид сондай-ақ Шерманның «өзі басқарған адамдар сияқты тәжірибесіз болуы мүмкін, бірақ ол Бірінші Булл-Ран шайқасы алаңында көптеген адамдардың бойында болған наив иллюзиялардың құрбаны болған жоқ» делінген. Булл-Ран шайқасының нәтижесі Шерманды офицер ретіндегі өз шешімдеріне және оның ерікті әскерлерінің қабілетіне күмәндандырды. Алайда, Шерман 23 шілдеде президент әскерлерді аралаған кезде Линкольнге жақсы әсер етті, және Линкольн Шерманды 1861 жылдың 17 мамырында еріктілердің бригадир генералына көтерді. Бұл Шерманды оның болашақ қолбасшысы Улисс С. Гранттан жоғары дәрежеге жеткізді. Содан кейін Шерман Луисвиллдегі Камберленд департаментінде Роберт Андерсонның басшылығында қызмет етуге тағайындалды. Қазан айында Шерман Андерсонның орнын басып, осы департаменттің басшысы болды. Өзінің естеліктерінде Шерман бұл жаңа тағайындаманы президент Линкольннің оған мұндай жоғары лауазым бермейтіні туралы берген уәдесін бұзу деп жазды.

Кентукки және бөліну

Андерсонның орнын Луисвиллде алған Шерман енді Кентуккидегі әскери жауапкершіліктің бастысы болды, бұл штат Колумб пен Боулинг-Грин қалаларын бақылаған, сонымен қатар Камберленд аңғарына жақын орналасқан шекаралық аймақ еді. Ол өзінің басқаруының болашағына қатты пессимистікпен қарады және Вашингтонға жиі жетіспейтін жабдықтар туралы шағымданды, сонымен бірге көтерілісшілердің күшін асыра бағалап, көптеген қосымша күштерді сұрады. 1861 жылғы қазан айында АҚШ соғыс министрі Саймон Кэмерон Луисвиллге келгеннен кейін Шерман туралы сынды пікірлер жариялана бастады. Қараша айының басында Шерман басқарушылық қызметтен босатуды сұрады. Ол дереу Дон Карлос Бьюэллмен ауыстырылды және Сент-Луиске жіберілді. Желтоқсан айында Миссури департаментінің командирі Генри У. Халлек оны демалысқа жіберді, оны қызметке жарамсыз деп танып, сауығу үшін Ланкастерге (Огайо штаты) жолдады. Ол үйде болғанда, әйелі Эллен ағасы, сенатор Джон Шерманға кеңес сұрап, отбасыңызға тән "депрессиялық ақылсыздыққа" шағымданды. Жеке хаттарында Шерман басқарудың салдарынан "күйрегенін" және өзін-өзі өлтіру туралы ойларға келгенін мойындады. "Цинциннати Коммершиал" газеті оны "ақылдан безген" деп сипаттағанда оның қиындықтары одан да артты. 1861 жылғы желтоқсанның ортасына қарай Шерман Халлек басшылығымен Миссури департаментінде қызметке оралуға жеткілікті күш жинады. Наурыз айында Халлек басқаратын әскер Миссисипи департаменті болып қайта аталды және батыстағы басқаруды біріктіру мақсатында кеңейтілді. Шерманның алғашқы тапсырмалары тылға қатысты болды, біріншіден Сент-Луиске жақын оқу казармасында, содан кейін Каир ауданына жетекшілік етті. Кентукки штатының Падука қаласынан ол 1862 жылғы ақпан айында Форт-Донельсонды басып алу операцияларына Грантке логистикалық қолдау көрсетті. Грант, Каир ауданының бұрынғы командирі, Форт-Генриде маңызды жеңіске жетіп, Батыс Теннесси ауданының басшылығына тағайындалған еді. Шерман техникалық жағынан жоғары дәрежелі офицер болғанымен, Грантке: "Сіздің жағдайыңызға қатты алаңдаймын, өйткені конфедераттар өзен және теміржол арқылы күшін жинақтауға зор мүмкіндіктерге ие, бірақ сізге сенемін – маған қалай қажет болса, солай басқарыңыз" деп жазды.

Шило

Грант Форт-Донельсонды басып алғаннан кейін, Шерман Грантпен бірге қызмет ету тілегін 1862 жылдың 1 наурызында Батыс Теннесси армиясына 5-ші дивизияның командирі болып тағайындалғанда орындады. Гранттың басшылығымен оның алғашқы маңызды сынағы Шило шайқасында болды. 6 сәуір күні таңертеңгі шабуыл Конфедерация әскерлерінің жоғарғы басшыларын күтпеген жерден шақырды. Шерман орташа офицерлерден алынған барлау туралы хабарламаларды қабылдамады, Конфедерация генералы Альберт Сидни Джонстон Коринфтегі базасынан кететініне сенбеді. Ол пикеттік қатарларын нығайтудан басқа ешқандай сақтық шарасын қабылдамады және бекініс салудан, кедергілер қоюдан немесе барлау тобын жіберуден бас тартты. Шилода ол Кентуккиде алған сынағаннан қашып, тым алаңдағандай көрінбеуге тырысқан болуы мүмкін. Ол әйеліне, егер көп сақтық шараларын қолданса, "қайтадан ақылсыз деп айтарлар" деп жазған еді. Шабуылға дайындықсыз түскен Шерман дивизиясын жинап, тәртіпті, шайқасқа қадам басқан шегініс ұйымдастырды, бұл одақтың апатты жеңілісін болдырмауға көмектесті. Қатты жаңбыр жауып тұрғанда, Шерман Грантты үлкен емен ағашының астында тұрған күйінде көріп, қараңғыда оның сигаретінің жалысы жанғанын байқады. Кері шегіну туралы айтпауға байланысты "білместік пен кенеттен туған сезімге" құлақ асқан ол: "Жарайды, Грант, біз дұрыс емес күнді өткіздік, солай емес пе?" деді. "Иә", - деп жауап берді Грант, сигаретін тартып. "Бірақ ертең оларды жеңіп аламыз". Шерман келесі күні, 7 сәуірде одақтың сәтті қарсы шабуылын ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды. Шило шайқасында Шерман екі рет жарақаттанды – қолына және иығына, сондай-ақ оның астынан үш жылқысы атып түсірілді. Оның көрсеткен өнерін Грант пен Галлек мақтады, ал шайқастан кейін ол 1 мамырдан бастап еріктілердің генерал-майорына өкіметтік лауазымға көтерілді. Бұл жетістік Шерманның рухын көтеріп, Азамат соғысына және ондағы өз рөліне деген көзқарасын өзгертуге үлкен үлес қосты. Шерманның өмірбаянын жазған Роберт О'Коннелл айтқандай, "Шило оның өміріндегі шешуші нүкте болды". Сәуірдің соңында Гранттың екінші қолбасшы болып тағайындалған Халлек басқаратын 100 000 одақтық әскер Коринфке қарсы баяу жылжуды бастады. Шерман одақтың оң қанатындағы (Джордж Генри Томас басқаратын) ең оң жақ дивизиясына қолбасшылық етті. 30 мамырда одақтың әскерлері Коринфті басып алғаннан кейін, Шерман Грантты Халлекпен болған қиындықтарына қарамастан, қолбасшылық лауазымынан кетпеуге көндірді. Шерман Грантке өз өмірінен мысал келтірді: "Шило шайқасынан бұрын, мен газетте шыққан "ақылсыз" деген жазбадан құладым, бірақ сол бір шайқас маған жаңа өмір сыйлады, қазір мен өте қуаныштымын". Ол Грантке, егер ол әскерде қалса, "бір сәтті жағдай сізді құрметке және сіздің нақты орныңызға қайтаруы мүмкін" деді. Шілдеде Гранттың жағдайы жақсарды, өйткені Халлек генерал-командир болу үшін шығысқа кетті. Содан кейін Шерман оккупацияланған Мемфистің әскери губернаторы болды.

Виксбург

1862 жылдың қарашасында Грант, Миссисипи штатындағы Одақ күштерінің қолбасшысы ретінде, Миссисипи өзені бойындағы Конфедерацияның маңызды бекінісі – Виксбург қаласын басып алу науқанын бастады. Грант Шерманды корпус командирі етіп тағайындап, оған күшінің жартысын қарауына берді. Тарихшы Джон Д. Винтерстің «Луизианадағы Азамат соғысы» (1963) кітабында айтылғандай, осы кезеңде Шерман желтоқсан айында Чикасоу шығанағы шайқасында ауыр жеңіліске ұшырады, ол Виксбургтен солтүстікке қарай болған. Шерманның операциялары Гранттың басқа бағыттан Виксбургке шабуыл жасауымен үйлестірілуі керек еді. Бірақ Шерман білмегендей, Грант шабуылдан бас тарды, ал Шерманның өзен экспедициясы күткеннен көп қарсылыққа тап болды. Біраз уақыттан кейін генерал-майор Джон А. Макклернанд Шерманның XV корпусына Арканзас Постына шабуыл жасауға бұйрық берді. Грант, Макклернандпен қарым-қатынасы жаман болғандықтан, мұны Виксбургті алуға жасалған күш-жігерден саяси себептермен тудырылған алдау деп қарастырды, бірақ Шерман Арканзас Постын тәуелсіз мақсат тұтып, операцияның тиімділігіне сенді. Арканзас Посты 1863 жылдың 11 қаңтарында Одақ әскері мен теңіз күштерінің бірлескен күшімен басып алынды. Виксбургке қарсы науқанның бірінші кезеңінің сәтсіздігі Грантты дәстүрлі емес жаңа стратегия жасауға итерді, ол Одақ әскерінің жабдықтау колоннасын қалдырып, жергілікті ресурстар есебінен өмір сүруді көздеді. Шерман бастапқыда осы жоспарлардың дұрыстығына күмән келтірді, бірақ Гранттың басшылығына мойынсұнып, 1863 жылғы көктемдегі науқан Грант пен Шерман арасындағы жеке байланысты нығайтты. Гранттың күштерінің басым бөлігі үш корпусқа бөлінді: Макклернандтың XIII корпусы, Шерманның XV корпусы және Шерманның жас шәкірті генерал-майор Джеймс Б. Макферсон басқаратын XVII корпус. Виксбургке қарсы ұзақ және күрделі маневрлер кезінде бір газет «армия маскүнем [Грант] басшылығымен, оның сенімді кеңесшісі [Шерман] есінен жаңылып, сазданған қиянаттарға ұшырап, құлдырап бара жатыр» деп шағымданды. 1863 жылдың 4 шілдесінде, ұзақ қоршаудан кейін Виксбург түскен кезде Одақ үлкен стратегиялық жеңіске қол жеткізді, Миссисипи өзені бойындағы кеме қатынасын толығымен Одақтың бақылауына алды және Конфедерацияның батыс бөлігін шығыс бөлігінен толығымен оқшаулады. Виксбургті қоршау кезінде Конфедерация генералы Джозеф Э. Джонстон Миссисипи штатының Джексон қаласында 30 000 сарбаздық күш жинады, мақсаты Джон С. Пембертон басқаратын, Виксбургтің ішінде қоршауға түскен гарнизонға көмек көрсету болды. Пембертон 4 шілдеде Грантқа бас игеннен кейін Джонстон Грант күштерінің артқы жағына қарай жылжыды. Осы қауіпке жауап ретінде Грант Шерманға Джонстонға шабуыл жасауды бұйырды. Шерман одан кейін Джексон экспедициясын жүргізді, ол 25 шілдеде Джексон қаласын қайта басып алумен сәтті аяқталды. Бұл Миссисипи өзенінің соғыс аяқталғанша Одақтың қолында қалуын қамтамасыз етті. Холден Ридтің сөзіне сүйенсек, Джексон экспедициясы Шерманға «нағыз әскер командирі болып қалыптасуға» көмектесті.

Чаттануга қаласы

Виксбургтің тапсырылуынан және Джексонды қайта басып алудан кейін Шерманға, еріктілердің генерал-майоры шеніне қоса, тұрақты армияда бригадир генерал шені берілді. Оның отбасы Огайо штатынан Виксбургке жақын лагерьге келіп, онымен кездесті. Шерманның тоғыз жасар ұлы Уилли, "Кішкентай сержант" аталған бала, сапар кезінде жұққан тифтен қайтыс болды. Теннесси штатының Чаттануга қаласында қоршауланған Одақ күштеріне көмектесуге бұйрық алған Шерман 1863 жылдың 11 қазанында Мемфистен Чаттанугаға бағытталған пойызға отырды. Шерманның пойзы Коллиервиллден өте жатқанда, Джеймс Рональд Чалмерстің басқаруымен 3000 конфедераттық атты әскері мен сегіз зеңбірек шабуыл жасады. Шерман жергілікті Одақ гарнизонындағы жаяу әскерге жетекшілік етіп, конфедераттардың шабуылын сәтті тойтарды. Чикамуга шайқасында конфедерат генерал Брэкстон Брэггтің Теннесси армиясы Камберленд армиясын жеңгеннен кейін, президент Линкольн Батыстағы Одақ күштерін Миссисипи әскери бөлімшесі ретінде қайта ұйымдастырып, оны генерал Гранттың басқаруына берді. Содан кейін Шерман Гранттан кейін Теннесси армиясының басшысы болды. Чаттанугада Грант Шерманға Брэггтің оң қанатын шабуылдауды тапсырды. 25 қарашада Шерман өз мақсатына – Билли Коз төбесіне, жотаның солтүстік жағында шабуыл жасады, бірақ оның негізгі тізбектен тас-талқан болған шатқалмен бөлінгенін анықтады. Ол Туннель төбесіндегі негізгі тізбекке шабуыл жасағанда, оның әскерлерін Патрик Клебурнның салмақты дивизиясы, Брэгг армиясының ең жақсы бөлімшесі, қайта-қайта кері шегіндірді. Содан кейін Грант Томасқа конфедераттардың орталық бөлігіне шабуыл жасауға бұйрық берді. Бұл фронталды шабуыл көңіл аудару мақсатында болған, бірақ күтпеген жерден жаудың бекіністерін басып алып, Теннессидегі конфедерат армиясын жеңіске жеткізіп, Одақтың Чаттануга науқанын сәтті аяқтады. Чаттанугадан кейін Шерман Ноксвиллде қауіпте деп есептелген Амброз Бернсайд басқаратын Одақ күштеріне көмектесу үшін колоннаға жетекшілік етті. 1864 жылдың ақпан айында ол Миссисипи штатының Меридиан қаласына экспедиция ұйымдастырды, мақсаты конфедераттардың инфрақұрылымын және байланыстарын бұзу болды. Шерманның армиясы 14 ақпанда Меридиан қаласын басып алып, 105 миль теміржол және 61 көпірді жойды, сондай-ақ кем дегенде 10 локомотив пен 28 вагонды өртеп жіберді. Армия 4000 тұтқынға алды және көптеген соғыс күймелерін мен аттарды тартып алды. Мыңдаған босқындар, ақ және қара нәсілділер, Шерманның колонналарына қосылды, олар 20 ақпанда Кантонға қарай кері шегінді.

Атланта

Мердиан науқаны Шерманның Теннесси армиясының қолбасшысы ретінде қызметінің аяқталуын білдірді. Шерманға дейін генерал ретінде жетістіктері әр түрлі болды, әсіресе Чаттанугадағы әрекеттері дау тудырды. Дегенмен, Грант оған сенім артқан және олар дос болды. 1864 жылдың көктемінде Линкольн Грантты барлық Одақ әскерлеріне басшылық ету үшін шығысқа шақырғанда, Грант Шерманды (сол кезде әскерлері "Билли аға" деп атаған) Миссисипи әскери бөлімінің басшысы етіп тағайындады, бұл соғыстың Батыс театрындағы Одақ әскерлеріне басшылық етуді қамтыды. Грант АҚШ әскерлерінің жалпы қолбасшысы болғаннан кейін, Шерман оған соғысты аяқтау стратегиясын жазды: «Егер сіз Лиді жеңе алсаңыз, ал мен Атлантикаға қарай жорық жасай алсам, менің ойымша, ағамыз Әбе [Линкольн] бізге жас жігіттерді көру үшін жиырма күндік демалыс береді». Шерман үш армиямен Грузия штатына басып кірді: Томас басқарған 60 000 сарбаздық Камберленд армиясы, Джеймс Б. Макферсон басқарған 25 000 сарбаздық Теннесси армиясы және Джон М. Скофилд басқарған 13 000 сарбаздық Огайо армиясы. Ол Конфедерация генералы Джозеф Джонстонның Теннесси армиясына қарсы қиын жерлер арқылы қанаттық маневрлер жасады, тек Кеннесо тауы шайқасында тікелей шабуылға тырысты. Кеннесо тауындағы Конфедерацияның жеңісі Шерманның Атлантаға қарай жылжуын тоқтата алмады. Шілдеде сақтықпен әрекет ететін Джонстонның орнын көбірек агрессивті Джон Белл Худ алмастырды, ол Шерманның күшін пайдаланып, оны ашық жерде тікелей шайқасқа шақырды. Осы аралықта тамыз айында Шерман «мен тұрақты армияда генерал-майор болып тағайындалғанымды білдім, бұл күтпеген еді және Атлантаны жаулағанша қаламадым» деп хабарлады. Шерманның Атланта науқаны 1864 жылдың 2 қыркүйегінде қаланың Худ күштерінен босатылуымен сәтті аяқталды. Сентябрь айында қаланың барлық азаматтық халқын эвакуациялауға бұйрық бергеннен кейін, Шерман Атлантадағы барлық әскери және үкіметтік ғимараттарды өртеп жіберуге нұсқау берді, бірақ көптеген жеке үйлер мен дүкендер де өртенді. Атлантаны басып алу Шерманды елге танымал есімге айналдырды және қарашада Линкольннің қайта сайлануын қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарды. Шерманның табысы Демократиялық партия ішіндегі бір кездегі күшті «Копперхед» фракциясының ыдырауына әкелді, ол Конфедерациямен дереу бейбіт келіссөздер жүргізуді жақтады. Бұл Демократиялық партияның президенттікке үміткері Джордж Б. Макклелланның беделіне де үлкен соққы болды, оның сайлаудағы жеңісі көптеген адамдарға, тіпті Линкольннің өзіне де мүмкін көрінетін. Холден Ридтің айтуынша, «Шерман президенттен басқа ешкім Линкольнге Макклелланға қарсы сайлауда жеңіске жетуге мүмкіндік берген пікір қалыптастыруда көп үлес қоспады».

Теңізге қарай

Қыркүйек және қазан айларында Шерман мен Худ солтүстік Джорджия мен Алабама штаттарында мысық пен тышқанды қуғандай ойнады, себебі Худ Шерманның солтүстікке қарайғы байланысына қауіп төндірді. Ақырында, Шерман жоғары тұрған офицерлерінен байланысын үзіп, оңтүстікке қарай жорық жасау жоспарына келісім алды, сонда Грантқа «Грузияны зарлатып жіберемін» деген кеңес берді. Жауап ретінде Худ Теннесси штатының солтүстігіне жылжыды. Шерман бастапқыда бұл қауіпті жеңілдетіп қарады, оның сөзінше, ол Худқа сол бағытта аттанғаны үшін «рациондық азығын» береді, себебі «менің ісім оңтүстікте». Шерман генерал-майорлар Джордж Х. Томас пен Джон М. Скофилд басқаруындағы күштерді Худпен айналысу үшін қалдырды; олардың әскерлері ақырында Худтың армиясын Франклин (30 қараша) және Нэшвилл (15-16 желтоқсан) шайқастарында талқандады. Қарашадағы сайлаулардан кейін Шерман 15 қарашада 62 000 әскермен Саванна портына қарай жорық бастады, жерден көріктікпен өмір сүрді және өзінің есебі бойынша 100 миллион доллардан астам мүліктің зардап шегуіне себеп болды. Бұл жорық, «Шерманның теңізге қарай жорығы» деп белгілі болды, соңында оның әскерлері 21 желтоқсанда Саваннаны басып алды. Саваннаға жеткен соң Шерман жеке хатшысы ретінде қарапайым сарбаз А.О. Грейнджерді тағайындады. Шерман Линкольнге қаланы Рождество сыйы ретінде ұсыну туралы хабарлама жіберді. Шерманның Грузиядағы жетістіктері Солтүстік баспасөзінде кеңінен жарияланды, осы уақытта Грант генерал Роберт Лидің Солтүстік Вирджиния армиясына қарсы күресінде аз прогресс көрсеткендей көрінді. Конгресте Шерманды Гранттың генерал-лейтенант шеніне дейін көтеру туралы заң жобасы енгізілді, мүмкін, оны Гранттың орнына Одақ армиясының бас қолбасшысы етіп алмастыру мақсатында. Шерман өзінің ағасы, сенатор Джон Шерманға және генерал Грантқа мұндай жоғарылатуды қатаң түрде жоққа шығарып хат жазды. Соғыс кезіндегі мәліметтерге сәйкес, осы шақта Шерман Грантқа адалдығы туралы есте қаларлық мәлімдеме жасады: Саваннада болғанда Шерман газеттен оның кішкентай ұлы Чарльз Селестин Саванна жорығы кезінде қайтыс болғанын білді; генерал осы баланы ешқашан көрмеген.

Каролинадағы соңғы науқандар

Грант сосын Шерманға әскерін кемелерге міндіріп, Вирджинияда Лиге қарсы күресіп жатқан одақтық күштерге қосылуын бұйырды, бірақ Шерман Грантты Каролина арқылы солтүстікке қарай жорықтап, Джорджиядағыдай, әскери маңызы бар барлық нәрсені жоюға көндірді. Ол әсіресе Оңтүстік Каролинаны, Одақтан алғаш шыққан штатты, оңтүстік мораліне тигізер әсері үшін нысанаға алуға қызығушылық танытты. Оның әскері генерал Джонстонның әскерлерінің аз қарсылығына тап болып, Солтүстік Каролина арқылы солтүстікке қарай жылжуын жалғастырды. Шерманның әскері Салкехатчи батпақтары арқылы күніне он екі шақырымнан жүзіп өтіп жатқанын естіген Джонстон: «Жулиус Цезар заманынан бері мұндай әскер болған емес» деді. Шерман 1865 жылдың 17 ақпанында штаттың астанасы Колумбияны басып алды. Сол түні өрт шығып, ертесіне таңға дейін қаланың орталық бөлігінің көп бөлігі қирады. Колумбияның өртелуі осы күнге дейін дау тудырып келеді, кейбіреулер өрттің Одақ әскерлерінің қасақана жасаған кек алу әрекеті болғанын алға тартады, ал басқалары өрттің себебі кездейсоқ болғанын, шегініп келе жатқан конфедераттар қалдырған мақта балаусаларының жануынан туғанын айтады. Жергілікті люмби тайпасының жетекшілері Шерман әскеріне су тасқынынан зардап шеккен Ламбер өзенінен өтіп, Солтүстік Каролинаға қарай жол көрсетті. Шерманның айтуынша, Ламбер өзенінен және Робсон округінің батпақтары, шағын ойпаздары мен арналары арқылы жасалған жорық «мен көрген ең қиын шеру» болды. Содан кейін оның әскері азаматтық инфрақұрылымға көп зиян келтірмеді. Солтүстік Каролина, оңтүстік көршісінен айырмашылығы, Одақ әскерлері тарапынан Конфедерацияға қарсы шыққан штат ретінде қарастырылды, ол Теннессиден кейін ғана Одақтан шықты. Шерманның Джорджия мен Каролина арқылы жасаған жорығындағы жалғыз ірі шайқас – Бентонвилл шайқасы 19-21 наурызда болды. Бентонвиллде Джонстон басқаратын конфедерат әскерін жеңгеннен кейін, Шерман Голдсбороға жетіп, оны күтіп тұрған одақтық күштермен кездесті. Наурыздың соңында Шерман қысқа уақытқа әскерін тастап, Грантпен кеңесу үшін Вирджиния штатының Сити-Пойнт қаласына сапарлады. Сол кезде Линкольн да Сити-Пойнтта болды, бұл соғыс кезінде Линкольн, Грант және Шерманның үшжақты кездесуін мүмкін етті. Сити-Пойнт конференциясына контр-адмирал Дэвид Диксон Портер де қатысты. Бұл кездесу Г. П. А. Хилидің «Бейбітшілік жасаушылар» атты картинасында бейнеленген. Голдсбороға оралғаннан кейін Шерман штаттың астанасы Ролиге барып, Джонстон әскерімен соғысты аяқтау шарттарын талқылауға тырысты. 9 сәуірде Шерман әскерлеріне Лидің Аппоматтокс сотында Грантқа бас игенін және Солтүстік Вирджиния армиясының таратылғанын хабарлады.

Конфедерацияның берілуі

Лидің тапсыруынан және Линкольннің қазасынан кейін Шерман 1865 жылғы 17 сәуірде Солтүстік Каролина штатының Дурхам қаласындағы Беннетт-Плейс орнында Конфедерацияның тапсырылуын келіссөздер арқылы шешу үшін Джонстонмен кездесті. Джонстонның, Конфедерация президенті Джефферсон Дэвистің және Соғыс министрі Джон К. Брекинридждің талабы бойынша Шерман әскери және саяси мәселелерді қамтитын кеңпейілді шарттарға уақытша келісім берді. 20 сәуірде Шерман осы шарттарды Вашингтон үкіметіне меморандум түрінде жіберді. Шерман келіскен шарттардың Линкольннің Сити-Пойнтте білдірген пікірлеріне сай келетініне сенді, және олар Джонстонды өзінің әскерлерін шөлге жіберіп, қиратушы партизандық науқан жүргізуге бұйырмаудың ең тиімді жолы екенін көрсетті. Алайда, Шерман Гранттан, жаңа тағайындалған президент Эндрю Джонсоннан немесе Кабинеттен рұқсат алмаған еді. Линкольннің қазасы Вашингтондағы саяси ахуалды жеңілген Конфедерациямен жылдам келісімге келу мүмкіндігіне қарсы өзгертіп жіберді, ал Джонсон әкімшілігі Шерманның шарттарын қабылдамады. Грант Шерманды өкілеттігін асырғаны үшін қызметтен босатудан сақтап қалу үшін араласуға мәжбүр болған болуы мүмкін. АҚШ Соғыс министрі Эдвин М. Стентон Шерманның меморандумын «Нью-Йорк Таймс» газетіне жіберіп, Шерман Дэвистің Одақ әскерлерінен қашуына көмектесу үшін пара алған болуы мүмкін екенін айтты. Бұл Шерман мен Стентон арасындағы терең және ұзаққа созылған антагонизмге әкеп соқты, және Шерманның саясаткерлерге деген жек көруін күшейтті. Содан кейін Грант Джонстонға Лимен Аппоматтокста келіскен шарттарға ұқсас, таза әскери шарттар ұсынды. Джонстон президент Дэвистің нұсқауларын елемей, 1865 жылғы 26 сәуірде осы шарттарды қабылдады, өзінің әскерін және Каролина, Джорджия және Флоридадағы барлық Конфедерация күштерін ресми түрде тапсырды. Бұл соғыстың ең ірі бір рет тапсырылуы болды. Шерман өзінің бір бөлігі әскерлерімен бірге Вашингтонға бет алды, онда олар 24 мамырда Армиялардың салтанатты шеруіне қатысты.

Стратегиялар

Шерманның әскери мұрасы негізінен оның логистиканы басқару шеберлігіне және стратегиялық дарынына байланысты. Әсерлі 20 ғасыр британдық әскери тарихшысы және теоретик Б. Х. Лидделл Харт Шерманды "алғашқы заманауи генерал" деп атап, оны Сципион Африкан, Белизарий, Наполеон Бонапарт, Т. Э. Лоуренс және Эрвин Роммель сияқты соғыс тарихындағы ең маңызды стратегияшылардың бірі деп санайды. Лидделл Харттың Шерманның тарихи маңызы туралы пікірлері кейіннен Джей Луваас, Виктор Дэвис Хансон және Брайан Холден Рид сияқты әскери ғалымдар тарапынан талқыланып, әртүрлі деңгейде қорғалды.

Маневрлік соғыс

Лидделл Харт Шерманды маневрлік соғыс шебері деп атады, бұл сонымен қатар "тұйық жол" деп те белгілі. Маневрлік соғыста қолбасшы жауды шайқас алаңында дүрліксіту, бұзу және күтпеген шабуылдар арқылы жеңуге тырысады, ал жақсы қорғалған бекіністерге тікелей шабуылдарды барынша азайтады. Лидделл Харттың сөзінше, бұл стратегия Шерманның Атланта науқанында Джонстонға қарсы жасаған қанаттық қозғалыстар сериясінде ең айқын көрінді. Лидделл Харт сондай-ақ Шерманның науқандарын зерттеудің оның "механикаландырылған соғыстағы стратегия және тактика теориясына" үлкен үлес қосканын, ал бұл өз кезегінде Хайнц Гудерианның блицкриг доктринасына және Роммельдің Екінші дүниежүзілік соғыста танктарды қолдануына әсер еткенін айтты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде Лидделл Харттың Шерман туралы жазбаларын оқыған тағы бір генерал – Джордж С. Паттон болды, ол "Грузия мен Каролинадағы Шерманның науқандарын [Лидделл Харттың] кітабының көмегімен ұзақ демалысында зерттеді" және кейіннен "Шерманға лайық, батыл жоспарларын жүзеге асырды".

Қиын соғыс

Грант пен Линкольн сияқты, Шерман да Конфедерацияның стратегиялық, экономикалық және психологиялық жағдайлары соғысты одан әрі жалғастыру үшін жойылмаса, соғыс аяқталмайды деп сенді. Сондықтан, ол Солтүстіктің науқанын жаулап алу соғысы ретінде жүргізіп, көтерілістің негізін қирату үшін күйдірілген жер тактикасын қолдану керек деп ойлады. Тарихшы Марк Гримсли осы стратегияны Америка Азамат соғысы аясында «қатаң соғыс» терминімен атауды ұсынды. Шерманның Джорджия және Каролина арқылы жорығы азаматтық мүліктер мен инфрақұрылымды кеңінен жоюмен сипатталды. Кейбір әскери тарихшылар бұл стратегияны тотальді соғыстың алғашқы түрі деп сипаттады, бірақ көптеген ғалымдар осы терминнің орындылығына күмән келтірді. Мысалы, Холден Рид «тотальді соғыс» тұжырымының өте қате екенін, ол ең жақсы жағдайда екі дүниежүзілік соғысты сипаттайтын, бірақ АҚШ-тағы Азамат соғысына қатысты күмәнді ұғым екенін айтты. 1864 жылы Атланта түскеннен кейін Шерман қаланың дереу эвакуациялануын бұйырды. Қалалық кеңес бұл бұйрықты кері қайтаруды сұрағанда, бұл әйелдерге, балаларға, қарттарға және соғыстың барысына жауапкершілік тартпайтын басқа адамдарға үлкен қиындықтар тудырады деген негізде Шерман жазбаша жауап берді. Онда ол Одақты қалпына келтірген жағдайда ғана тұрақты бейбітшілікке қол жеткізілетініне және бүлікке соңғы нүкте қою үшін бар күшін салатынына сендірді.

Соғысты одан да қатал тілмен сипаттауға болады. Соғыс – қатыгездік, оны жұмсартуға болмайды. Біздің елге соғыс әкелгендер халықтың қарғысы мен айыбына лайық. Мен осы соғыстың бастаушысы емес екенімді және бейбітшілікті қамтамасыз ету үшін сіздерден гөрі көп құрбандыққа баратынымды білемін. Бірақ сіздер бейбітшілік пен елдің бөлінуін қабылдай алмайсыздар. Егер Америка Құрама Штаттары енді бөлінуге келіссе, ол тоқтамайды, мексикалықтардың тағдырына ұшырайды, яғни мәңгілік соғысқа ұшырайды. Мен бейбітшілікке қол жеткізгім келеді және оған одақ пен соғыс арқылы ғана қол жеткізіледі деп сенемін, сондықтан мен соғысты толық және ерте жеңіске жеткізу үшін жүргіземін. Шерманның Джорджия және Каролина арқылы жасаған жорықтарының зияны негізінен мүліктің жойылғандығымен шектелді. Тонауға ресми түрде тыйым салынды, бірақ тарихшылар осы ереженің қаншалықты қатаң сақталғаны туралы келіспейді. Нақты сандар жоқ болғамен, бейбіт тұрғындардың қаза болуы өте аз болған сияқты. Шерманның мақсаты – азық-түліктерді жою, инфрақұрылымды қирату және моральдық рухты түсіру болды. Оның оңтүстік замандастарының бірнешеуі оны байқап, пікір білдірді. Мысалы, Шерманның штабында қызмет еткен Алабама штатында туған майор Генри Хичкок «мыңдаған адамдардың күнкөрісін жою қорқынышты нәрсе» деді, бірақ егер күйдірілген жер тактикасы «жауынгер күйеулері мен әкелерін басып тастауға» көмектессе, онда ол соңғы аяушылық болып табылады. Шерманның тактикасының бірі – теміржолды жою үшін рельстерді шешіп, отпен қыздырып, «Шерман галстуктері» деп белгілі болған бұраулы нысандарды қалдыру болды. Бұл Конфедерацияның темір және ауыр машиналар жетіспейтін кезінде жөндеуді өте қиын етті. Одақ әскерлерінің Оңтүстік Каролинадағы қирату әрекеттерінің ауырлығы Джорджия мен Солтүстік Каролинаға қарағанда айтарлықтай жоғары болды. Бұл Одақ әскерлері мен офицерлерінің «сецессияның ошағы» санайтын штатқа деген жеккөрушілігінің салдарынан болған сияқты. Шерманға тағылған ең ауыр айыптамалардың бірі – ол өз әскерлеріне Колумбия қаласын өртеп жіберуге рұқсат бергені. Кейбір конфедерация жақтастары 1867 жылы Шерманның 15-ші корпусының командирі Оливер Отис Говардтың «Біздің әскерлер Колумбияны өртегенін жоққа шығарудың қажеті жоқ, өйткені мен оларды осы әрекетте көрдім» деген мәлімдемесін қайталады. Шерманның өзі «Егер мен Колумбияны өртеп жіберуге шешім қабылдасам, оны қарапайым дала иттерінен гөрі сезімсіз өртеп жіберер едім, бірақ мен мұны істемедім» деді. Шерманның өртеу туралы ресми есебінде кінә Конфедерация генерал-лейтенанты Уэйд Хэмптонға тиесілі екені айтылды, ол Шерманның сөзінше, көшеде мақта өртеп жіберуге бұйрық берген. Шерман өз естеліктерінде былай деді: «Мен осы өрт туралы ресми баяндамамда генерал Уэйд Хэмптонды айқын айыптадым және оның халқының оған деген сенімін шайқалту үшін мұны әдейі жасағанымды мойындаймын, өйткені ол менің ойымша мақтанышпен мақтанған және Оңтүстік Каролинаның ерекше чемпионы деп жариялаған». Тарихшы Джеймс М. Макферсон мынадай қорытынды жасады:

Бұл жалпы контексте, Шерман мен оның бағыныштылары (әсіресе Джон А. Логан) президент Линкольннің қазасынан кейін Ралей, Солтүстік Каролинаны кек алу әрекеттерінен қорғау үшін шаралар қолданғанын атап өту керек.

Үнді соғыстары

Шерман дивизия қолбасшысы болған алғашқы үш жылда үндістерге қарсы ірі әскери қимылдар болған жоқ, себебі Шерман АҚШ үкіметі мен үнді басшылары арасындағы келіссөздердің жалғасуына мүмкіндік берді, сонымен қатар ол әскерін күшейтіп, Юнион Пасифик және Канзас Пасифик темір жолдарының аяқталуын күтті. Осы кезеңде ол Үнділермен бейбітшілік комиссиясының мүшесі болды. Комиссия Медисина-Лодж келісімі мен Форт-Ларами келісімін келіссөздер арқылы жасауға жауапты болғанмен, Шерман екі келісімнің даярлануына тікелей қатыспады, өйткені екі жағдайда да келіссөздер кезінде Вашингтонға шақырылды. Бір рет ол Эндрю Джонсонның импичмент процесінде куәгер ретінде куәлік беруге шақырылды. Ол 1868 жылдың 11 және 13 сәуір күндері сотта куәлік берді. Ол басқа келісімдерді жасауда сәтті болды, мысалы, Навахо тайпасын Боске Редондодан Батыс Нью-Мексикодағы дәстүрлі жерлеріне көшіру. 1868 жылы Медисина-Лодж келісімінің сәтсіз аяқталуынан кейін Шерман Миссуридегі өзінің қол астындағы генерал-майор Филипп Шериданға 1868-1869 жылдардағы қысқы науқанды басқаруға уәкілеттік берді, оның ішінде Вашита өзені шайқасы да болды. Шеридан Азамат соғысында оның және Шерманның қолданған тәсілдеріне ұқсас қатал соғыс тактикасын қолданды. 1871 жылы Шерман Уоррен вагонына шабуыл жасағандарды – Киова және Команч тайпаларының соғыс жасаған топтарын, соның ішінде Шерманның өзі қашып құтылған шабуылды – Джексборо, Техас штатында кісі өлтіргені үшін сотталуға бұйрық берді. Сатанта мен Биг Триге қатысты сот АҚШ-та алғаш рет үнді басшыларының азаматтық сотта қаралуына мүмкіндік берді. Шерман теміржол жүйесінің кеңеюін "қазіргі әскери мүдделерімізді жеңілдету үшін ең маңызды элемент" деп есептеді. Сондықтан оның соғыстан кейінгі қызметінің басты мәселесі теміржол құрылысын және оның жұмыс істеуін жау индейлерден қорғау болды. Шерманның үнділерге қатысты пікірлері көбінесе өте қатаң болды. 1866 жылғы Феттерман қырғынынан кейін, онда 81 американдық сарбаз үнділердің шабуылынан қаза тапқаннан кейін, Шерман Грантке "сиуктерге қарсы қатыгездікпен әрекет етуіміз керек, тіпті оларды жоюға дейін, ерлер, әйелдер және балалар" деп телеграмма жіберді. 1867 жылы ол Грантке "біз бірнеше ұры, жалақысыз индейлердің теміржолдың дамуын тоқтатуына жол бермейміз" деп жазды. 1873 жылы Шерман жеке хатында "шабуыл кезінде сарбаздар еркек пен әйелді ажыратуға, тіпті жасын да ескере алмайды. Қарсылық көрсетілген кезде өлім жазасы берілуі керек, бірақ қарсылық тоқтағанда атыс тоқтатылып, барлық аман қалғандар тиісті үнді агентіне тапсырылады" деді. Жазық далалардағы үнділердің қоныс аударуы теміржолдардың өсуімен және бизонның жойылуымен жеңілдетілді. Шерман бизонды жоюды үнділердің ассимиляцияға қарсы тұруын әлсіретудің құралы ретінде қолдау керек деп сенді. Ол бұл пікірін 1875 жылы Техас штатының заң шығарушы органының бірлескен отырысында айтты, бірақ Шерманның басшылығындағы АҚШ армиясы бизонды жою бағдарламасын ешқашан жүзеге асырмады. Шерман жеке азаматтардың бизонға аң аулауын қолдады және Конгресс 1874 жылы бизонды аң аулаудан қорғау туралы заң қабылдағанда, Шерман президент Грантты оның күшіне енуіне жол бермеу үшін вето құқығын пайдалануға көндірді.

Соңғы жылдар

Шерман өмірінің қалған бөлігін Нью-Йорк қаласында өткізді. Ол театрға және әуесқой сурет салуға берілді, кешкі ас пен банкеттерде әдемі сөйлейтін адам ретінде жиі шақырылды, онда ол Шекспирден цитаталар келтіруді ұнататын. Осы кезеңде ол соғыс ардагерлерімен байланысын үзбеді және түрлі әлеуметтік және қайырымдылық ұйымдарының белсенді мүшесі болды. 1884 жылғы президенттік сайлауға республикалық кандидат ретінде ұсынылған Шерман мүмкіндігінше қатаң бас тартты, "Егер мен ұсынылсам, қабылдамаймын, ал сайлансам, қызмет етпеймін" деді. Мұндай кандидатурадан толық бас тарту қазір "Шерман мәлімдемесі" деп аталады. 1886 жылы Гранттың естеліктері жарық көргеннен кейін, Шерман өзінің естеліктерінің "екінші, қайта қаралып, түзетілген басылымын" шығарды. Бұл жаңа басылымға екінші алғы сөз, 1846 жылға дейінгі өмірі туралы жаңа тарау, соғыстан кейінгі кезең туралы тарау (1884 жылы әскерден зейнеткерлікке шығуымен аяқталады), бірнеше қосымшалар, портреттер, жақсартылған карталар және көрсеткіштер қосылды. Көбінесе Шерман өзінің түпнұсқа мәтінін қайта қараудан бас тартты, себебі "Мен тарихшы емеспін, бірақ тарих алдындағы үлкен сотта куәгермін" және "Менімен келіспейтін кез келген куәгер шындықты баяндаудағы [фактілердің] өз нұсқасын жариялауы керек" деді. Дегенмен, Шерман жаңа басылымның қосымшасына басқалардың пікірлерін де қосты.

Өлім

Шерман 1891 жылдың 14 ақпанында Нью-Йорк қаласында сағат 1:50-де, 71 жасқа толып алты күн өткен соң пневмониядан қайтыс болды. Шерманның қол астында қызмет еткен президент Бенджамин Харрисон Шерманның отбасына жеделхат жіберіп, барлық ұлттық туларды жартылай түсіруге бұйрық берді. Харрисон Сенатқа және Өкілдер палатасына жолдаған хатында былай деп жазды:

Ол үлгілі әскер болды және әскердің рухын толық бөлісті, бірақ ол Конституция бойынша құрылған азаматтық институттарды қадірледі және олардың пайдалылығы мен құрметі кемімей, мәңгілікке сақталуы үшін ғана әскер болды. 19 ақпанда оның үйінде жерлеу рәсімі өтті, одан кейін әскери шеру ұйымдастырылды. Джозеф Джонстон, Шерман әскерлеріне қарсылық көрсетуді басқарған Конфедерация офицері, Грузия және Каролина штатында, Нью-Йорк қаласында табын көтеруші ретінде қызмет етті. Ауа райы өте суық болды және Джонстонның досы генералдың ауырып қалуынан қорқып, одан бас киюді сұрады. Джонстон: «Егер мен оның орнында болсам, ол да менің орнымда болса, бас кимес еді», - деп жауап берді. Джонстон қатты суық тиіп, бір айдан кейін пневмониядан қайтыс болды. Шерманның денесі содан кейін Сент-Луиске жеткізілді, онда 1891 жылдың 21 ақпанында жергілікті католик шіркеуінде тағы бір қызмет өтті. Оның ұлы Томас Юинг Шерман, иезуит діни қызметкері, Нью-Йорк және Сент-Луис қалаларында әкесінің жерлеу рәсімдерін өткізді. Екі рәсімге қатысқан АҚШ-тың бұрынғы президенті және Азамат соғысының ардагері Рутерфорд Б. Хейс сол кезде Шерманды «дүниедегі ең қызықты және ерекше тұлға» деп айтты. Ол Сент-Луис қаласындағы Кальварий зиратында жерленген.

Діни көзқарастар

Шерманның туған отбасы пресвитериан дінінде болған және ол бастапқыда сол дінде крещениеден өтті. Оның асырап алған анасы Мария Юинг, тереңнен сенген католик болған және өз балаларын сол сенімде тәрбиелеген. Шерман католик ретінде қайта крещение алды, бірақ Марияның күйеуі, сенатор Томас Юинг, жас Шерманды католицизмді міндетті түрде қабылдауға мәжбүрлемеуді талап етті. Шерман Юингтер отбасының діни рәсімдерін бақылап отырды, бірақ оларға қатыспады. Кейіннен ол асырап алған әпкесі Элленге үйленді, ол да тереңнен сенген католик еді. 1864 жылы ол жас отбасын Нотр-Дам университеті мен Сент-Мэри колледжі – екі католик оқу орнында білім алу үшін Индиана штатының Саут-Бенд қаласына уақытша қоныстанды. Шерман 1842 жылы әйеліне былай деп жазды: «Мен сенімнен гөрі ізгі амалдарға сенемін». 1865 жылы ең үлкен тірі ұлы Томасқа жазған хатында генерал Шерман: «Мен сенің солдат немесе дін қызметкері болғаныңды емес, жақсы және пайдалы адам болғаныңды қалаймын», – деді және Томас анасы Элленнің «дін соншалықты маңызды деп ойлайтынын, сондықтан барлық нәрсе оған бағынуы керек» деп шағымданды. Томас 1878 жылы заңгерлік мансабын тастап, иезуиттерге қосылып, католик дін қызметкері болуға дайындалуы Шерманды қатты күйзеліске түсірді, ол бұл оқиғаны «үлкен апат» деп атады. Алайда, әке мен бала 1880 жылдың тамыз айында Томас Англияға діни білім алу үшін барғаннан кейін, Америка Құрама Штаттарына оралғанда татуласты. Кейбір қазіргі тарихшылар Шерманды Томас Джефферсон сияқты деист деп сипаттайды, ал басқалары оны көптеген христиандық құндылықтарды қабылдаған, бірақ сенімсіз агностик деп санайды. Шерманның католик шіркеуіне деген жеке көзқарасы, ұлы Томас дін қызметкері болуды шешкен кезде туған жеке дағдарысты ескермегенде, Америка Құрама Штаттарында католиктерге қарсы көзқарас кең таралған кезде төзімді және тіпті достық болды. 1888 жылы Шерман «Менің жақын туыстарым католик. Мен олай емеспін және бола алмаймын» деп жазды. Шерманның қазасынан кейін оның ұлы Томас көпшілік алдында былай деп мәлімдеді: «Әкем католик шіркеуінде крещениеден өтті, католик шіркеуінде үйленді және азаматтық соғыс басталғанға дейін католик шіркеуіне қатысты. Содан бері ол ешбір шіркеудің мүшесі болған жоқ».

Тарихи беделі

Соғыстан кейінгі жылдары Шерман Солтүстікте танымал болды және өз әскерлерінің арасында жақсы қадірленді. Сонымен қатар, ол Оңтүстікте әскери адам ретінде жалпы құрметке ие болды, ал оның консервативті саясаты көптеген ақтөсті оңтүстік тұрғындарына тартымды болды. Бірақ 1880-ші жылдарға қарай Оңтүстіктегі "Жоғалған себеп" жазушылары Шерманды Грузия мен Оңтүстік Каролинадағы бейбіт тұрғындарға жасаған шабуылдары үшін жамандауға кірісті. Нешвиллде шығатын "Конфедерация ардагері" журналы Шерманға басқа Одақ генералдарына қарағанда көбірек назар бөлді, бұл ішінара Азамат соғысының батыс майданының маңыздылығын арттыру мақсатында жасалды. Бұл жаңа пікір таласында Шерманның теміржолдар мен плантацияларды қиратуы, оңтүстік абыройына, әсіресе қорғалмаған ақ әйелдерге тигізген қорлауларынан кем маңызды болды. Сондықтан "Жоғалған себеп" авторлары Шерманды генерал Ли бейнелеген оңтүстік ерліктерінің идеалдарына кері нәрсе ретінде көрсетті. 20-шы ғасырдың басында Шерманның Азамат соғысындағы рөлі британдық әскери зиялылардың, атап айтқанда фельдмаршал лорд Вулслидің, генерал-майор Дж. Ф. Фуллердің және әсіресе капитан Л. Лидделл Харттың назарын аударды. Американдық тарихшы Уэсли Муди осы сарапшылар Шерманның іс-әрекеттерін және оның қатал соғыс стратегиясын қазіргі заманғы соғыс туралы өз көзқарастары арқылы қарастырғандықтан, оның "атақ-даңқының" артуына және Оңтүстік тарихнама мектебімен байланысты Шерманның моральдық беделіне теріс баға беруге себеп болды деп санайды. Бұл нәтижесінде бірнеше еңбектер жарық көрді, соның ішінде Джон Б. Уолтерстің "Террор саудагері: генерал Шерман және тотальді соғыс" (1973) кітабы, онда Шерман "барлық этикалық ережелерді бұзған және адам құқықтары мен қадір-қасиетіне ешқандай құрмет көрсетпеген соғыс жүргізу тәсіліне" жауапты деп көрсетілді. Уолтерстің ізімен, Джеймс Рестон 1984 жылы Шерман Вьетнамдағы азық-түлік тапшылығына байланысты "Агент Апельсин" және "Агент Көк" бағдарламаларының "тұқымын сепкенін" айтты. Соңғы кезде Брайан Холден Рид сияқты тарихшылар Шерманның өмірі мен қазіргі заманғы соғысқа оның қосқан үлесін сынға алды. Әдебиеттің белгілі сыншысы Эдмунд Уилсон Шерманның "Естеліктерінде" "соғысқа деген құштарлықтың" қызықты және алаңдатарлық сипаттамасын тапты, ол "Оңтүстікке қарай өсе келе күшейеді". АҚШ-тың бұрынғы қорғаныс министрі Роберт Макнамара "соғыс – қатыгездік, оны жақсартуға болмайды" деген сөзді "Уилсонның көлеңкесі" кітабында да, "Соғыс тұманы" (2003) деректі фильміндегі сұхбатында да екіұшты түрде айтты. Шерманның күйдірілген жер кампанияларын Екінші буэр соғысы (1899–1902) кезінде британдық армияның әрекеттерімен салыстырғанда – азаматтық тұрғындар соғысқа қарсы күштерді қолдауда маңызды рөл атқарғандықтан нысанаға алынған тағы бір соғыс – Оңтүстік Африка тарихшысы Герман Гилиомэ "Шерман британдық қолбасшылардан гөрі заңды қажеттіліктерге сәйкес әрекет ету кезінде қатаңдық пен ұстамдылық арасында жақсы тепе-теңдікке қол жеткізген сияқты" деп мәлімдеді. Б. Х. Лидделл Харт, Ллойд Льюис, Виктор Дэвис Хансон, Джон Ф. Марсалек және Брайан Холден Рид сияқты ғалымдардың Шерманға деген құрметі, олардың оны қазіргі заманғы қарулы қақтығыстардың қиындықтарына тиімді және қағидатты тәсіл ретінде қарауына байланысты.

Ренжімелік даталары

Атау Белгісі Шыны Қызмет мерзімі Компонент Белгісіз Кадет, АҚШ Әскерлік академиясы 1 шілде 1836 ж. Тұрақты армия белгісі көк түсті фонмен|75px Екінші лейтенант 1 шілде 1840 ж. Тұрақты армия белгісі көк түсті фонмен және екі шетінде сары тік жолақ|75px Бірінші лейтенант 30 қараша 1841 ж. Тұрақты армия белгісі көк түсті фонмен және екі шетінде екі сары тік жолақ|75px Бревет капитаны 30 мамыр 1848 ж. Тұрақты армия белгісі көк түсті фонмен және екі шетінде үш сары тік жолақ|75px Капитан 27 қыркүйек 1850 ж. Тұрақты армия (6 қыркүйек 1853 ж. отставкаға кетті.) белгісі көк түсті фонмен және күміс бүркіт|75px Полковник 14 мамыр 1861 ж. Тұрақты армия белгісі көк түсті фонмен және ортасында күміс жұлдыз|75px Бригадир генерал 17 мамыр 1861 ж. Еріктілер белгісі көк түсті фонмен және екі күміс жұлдыз|75px Генерал-майор 1 мамыр 1862 ж. Еріктілер белгісі көк түсті фонмен және ортасында күміс жұлдыз|75px Бригадир генерал 4 шілде 1863 ж. Тұрақты армия белгісі көк түсті фонмен және екі күміс жұлдыз|75px Генерал-майор 12 тамыз 1864 ж. Тұрақты армия белгісі көк түсті фонмен және үш күміс жұлдыз|75px Лейтенант генерал 25 шілде 1866 ж. Тұрақты армия белгісі көк түсті фонмен және күміс жұлдыз, алтын бүркіт және тағы бір күміс жұлдыз|75px Генерал 4 наурыз 1869 ж. Тұрақты армия белгісі көк түсті фонмен және күміс жұлдыз, алтын бүркіт және тағы бір күміс жұлдыз|75px Генерал 8 ақпан 1884 ж. Зейнеткерлік дереккөзі: