Кіріспе

Антарктидадағы Ваешке тауы – Антарктиданың Мари Берд аймағындағы Атқару комитеті жотасының оңтүстік ұшындағы жанартаулық шыққан тау. Оның биіктігі шамамен [insert height if known, otherwise omit], және ол Антарктидадағы ең биік жанартау – Сидли тауынан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан. Тау Чанг шыңының кальдерасынан оңтүстік-батысқа қарай жатыр және көбінесе қар мен мұздықтармен жабылған, бірақ оңтүстік және оңтүстік-батыс беткейлерінде тас-құмдар көрінеді. Жанартау Голоцен дәуірінде де белсенді болған болуы мүмкін, мұз түйіршіктерінен алынған тефра қабаттары Ваешке тауынан шыққан болуы мүмкін. Жанартаудан да, оның оңтүстігінен де сейсмикалық белсенділік тіркелді, бұл жанартау әрекетінің жалғасуын көрсетеді.

Атауы және зерттеу тарихы

1940 жылы 15 желтоқсанда АҚШ Антарктика қызметі экспедициясы оны ұшу барысында ашты және АҚШ Жағалау күзетінің вице-адмиралы Расселл Р. Уэскеге, Антарктика қызметінің атқару комитетінің мүшесіне арнады. Далалық зерттеулер 1999-2000 және 2018–2019 жылдары жүргізілді.

География және геоморфология

Ваеш тауы Антарктиданың ең қолжетімсіз аймақтарының бірі – Мари Берд жерінде орналасқан. Бұл аймақтағы 18 жанартаудың бірі, олар олигоценнен қазіргі уақытқа дейін белсенді болды. Мұндағы жанартаулық белсенділіктің пайда болуы жер қыртысының астындағы мантиялық қалыңдықтың әрекетімен байланысты. Бұл аймаққа Антарктидадағы ең биік жанартау – Сидли тауы да кіреді, оның биіктігіне жетеді. Мұздың астында 138-ге дейін жанартау көмілген болуы мүмкін. Жанартаудың биіктігі жоғары. Бұл қос жанартау, солтүстік-солтүстік-шығысында Чанг пик кальдерасы, ал оңтүстік-оңтүстік-батысында Ваеш тауының өзі орналасқан. Чанг пик кальдерасы кең және Мари Берд жеріндегі ең ірісі; ал кейбір тефралар Ваеш тауынан шамамен алшақта орналасқан Берлин тауына жатқызылған. Ваеш тауынан табылған вулкандық бомбалар да Батыс Антарктика мұз қабатының ішінде кездеседі; бұл көк мұз аймағының ауданы және мұздан бірнеше тефра қабаттары шығып тұрады. Бұл тефра қабаттарының көпшілігі Ваеш тауынан, ал кейбіреулері Такахе және Берлин тауларынан шыққан, олардың жасы 118 000 жылдан голоценге дейін. Ваеш тауынан шыққан екі ерекше көзге түсетін тефра қабаты "Ұлы қабырға" және "Сары қабырға" деп аталады. Жанартау Батыс Антарктика мұз қабатынан шығып, оның айналасын қоршайды. Мұз қабаты Ваеш тауында теңіз деңгейінен шамамен биіктікке жетеді және Росс мұз жарығына қарай оңтүстікке ағып жатыр. Кейбір аймақтарда көк мұз табылады. Мұздық әрекет вулканды өзгертті, ескі вулкандық тау жыныстарының үстінде мұздық іздер мен рош-мутон формалары пайда болды, сондай-ақ мұздың әсерінен тау жыныстарын қирату және сольді ағып кету тізбектері қалыптасты. Мұздық ағыны мұзсыз оңтүстік-батыс беткейінде жатыр. Мұздық мореналар лава ағынымен жабылып қалған. Жанартаулық үлділерден қалыптасқан екі түрлі морена – бірінде мұз бар, екіншісінде жоқ – оңтүстік және оңтүстік-батыс беткейлерінде орналасқан, олардың биіктігі және ұзындығы шамамен жетеді. Беткейлік жасы анықтау деректері олардың шамамен 10 000 жыл бұрын болған мұздың жоғары деңгейіне қатысты екенін және вулкандық тау жыныстары, басымдықпен, мұздан алынғанын көрсетті. Алайда, жанартаудың үлкен бөлігі оның оңтүстік-батыс беткейінде ашық жатыр және мұздық эрозиядан басқа, жанартауда эолдық эрозия да болған.

Геология

Вейше тауы Атқару комитеті жотасының бір бөлігі болып табылады, ол солтүстіктен оңтүстікке қарай Хэмптон тауы, паразиттік кратері бар Камминг тауы, Аннекстад шыңы, Хартиган тауы, Думани шыңы және Чанг шыңы бар Сидли тауы, сондай-ақ Вейше тауын қамтиды. Бұл таулардың бәрі вулкандық және мұзбен толтырылған кальдераларға ие, сонымен қатар көпшілігі жұп вулкандар болып табылады. Вулкандық белсенділік сейсмикалық белсенділік жылдамдығы бойынша оңтүстікке қарай жылжуда. 2010 және 2011 жылдары Вейше тауының оңтүстігінде тіркелген сейсмикалық белсенділік ең жас жанартаудың оңтүстігінде магмалық белсенділіктің жалғасуын көрсетеді. Чанг шыңы мен Вейше тауы Атқару комитеті жотасының вулкандық сызығынан тыс орналасқан сияқты. Жанартау комендит, гавайит және мугеариттің атылуын көрсетті, ал біріншісі Чанг шыңында, соңғы екеуі Вейше тауында табылды; паразиттік конустар мугеарит-бенмореиттің тізбегін атты. Риолиттің кездесуі туралы да хабарламалар бар. Вейше тауында екі түрлі вулкандық тау жынысы тобы бар. Чанг шыңындағы фенокристтерге аенигматит, сілтілік фельдшпат, илменит және кварц кіреді, ал Вейше тауында оливин, плагиоклаз және титанаугит кездеседі. Гранулит және пироксинит ксенолиттері де табылды. Сидли және Вейше таулары жақын орналасқан болса да, олардың атылулары әртүрлі тау жыныстарын көрсетті. Мари Берд жеріндегі вулкандар үшін ерекше, Вейше тауындағы вулкандық тау жыныстарының химиялық құрамы уақыт өте келе өзгерген сияқты. Жыныстардың жалпы көлемі шамамен…

Бұрынғы атылу

Ваешке тауының қалыптасуы плиоцен дәуірінде басталды, ал Оңтүстік Тынық мұхитында табылған плио-плейстоцен тефра қабаттары Ваешке тауынан шыққан болуы мүмкін. Атқару комитеті жотасындағы вулканизм уақыт өте келе оңтүстікке қарай жылжыған, Хэмптон тауынан басталып, ақырында жотаның жас вулканикалық орталығы – Ваешке тауына жеткен. Чанг шыңы алғаш 1,6 миллион жыл бұрын немесе 2,0-1,1 миллион жыл бұрын өскен, ал Ваешке тауы шамамен 1 миллион жыл бұрын қалыптасқан; Ваешкедегі ең жас тау жыныстары 100 000 жылдан кем, ал Чанг шыңында жақындағы белсенділікке дәлел жоқ. Қазіргі мореналарды құрайтын тау жыныстарындағы аргон-аргондық сынақтар нәтижесінде 200 000 жылдан 500 000 жылға дейінгі жас анықталды. Бір жақтан шыққан лава 170 000 жыл бұрын пайда болған, ал кейбір тау жыныстары калий-аргондық сынақпен анықтауға тым жас. Ваешке тауының оңтүстігінде, мұздың астында тереңде магмалық жүйе болуы мүмкін. Ваешке тауында қазіргі сейсмикалық белсенділік тіркелді, бірақ ол вулканизм/тектоникалық процестерден немесе мұздың қозғалысынан туындауы мүмкін. Болашақтағы жарылыстар жанартаудың төңірегінен тыс жерлерге әсер етпеуі мүмкін.