Кіріспе

Попокатепетль (POPəKATəpetəl, katəPETəl, US/, POHP, popokaˈtepetl) – Мексиканың орталық бөлігіндегі Пуэбла, Морелос және Мексика штаттарында орналасқан белсенді стратовулкан. Ол Транс-Мексикалық вулкандық белдеудің шығыс жартысында жатыр. Бұл Мексикадағы екінші ең биік шың, алғашқысы – Ситлальтепетль (Pico de Orizaba). Солтүстікте Истаццихуатль егіз жанартауымен "Пасо-де-Кортес" деп аталатын биік қырат арқылы байланысқан. Екі жанартаудың орналасқан жері – Иста Попо Сокиапан ұлттық паркі, олардың есімдерімен аталған. Попокатепетль Мексика қаласының оңтүстік-шығысында орналасқан, атмосфералық жағдайларға байланысты оны қаладан жиі көруге болады. Көп ұзамай бұл вулкан Мексикадағы үш биік шыңның бірі болды, олардың арасында мұздықтар бар еді – Истаццихуатль және Пико де Оризаба. 1990 жылдары, мысалы, Солтүстік мұздығы (Glaciar Norte) сияқты мұздықтар көлемі айтарлықтай азайды, бұл ішінара температураның жоғарылауына, бірақ көбінесе жанартау активтілігінің күшеюіне байланысты болды. 2001 жылдың басына қарай Попокатепетльдің мұздықтары жоғалып кетті; жанартауда мұз қалды, бірақ ол енді мұздықтарға тән ерекшеліктерді, мысалы, жарықтарды көрсетпеді. Попокатепетльден шыққан лаваның көп бөлігі тарихи түрде андезиттік болған, бірақ дациттен де үлкен көлемде шыққан. Қазіргі активтік циклда пайда болатын магма екеуінің қоспасы болып табылады, ал андезиттер магнийге бай.

Атауы

Попокатепетль атауы науатль тіліндегі "попока" – "түтін шығарады" және "тепетль" – "тау" деген сөздерден құралған, яғни "Түтін шығаратын тау" деген мағынаны білдіреді. Мексикалықтар бұл жанартауды көбінесе El Popo деп немесе толық атауын қысқарту үшін атайды. Таудың аймақ фольклорында Сан-Грегориомен байланысты болуынан туындаған Дон Гойо деген қосымша лақап аты бар, "Гойо" – Грегорио есімінің қысқартылған түрі сияқты лақап. Бұл атауды жанартаудың жанындағы шағын Сантьяго Халитзина қауымы берген. Аңыз бойынша, көп жыл бұрын бір ауыл тұрғыны таудың беткейінде өзін Грегорио Чино Попокатепетль деп таныстырған қарт адамға кездескен. Грегорио – жанартаудың рухының бейнесі, ол жергілікті тұрғындармен байланысып, жанартаудың атқылауға дайындалып жатқанын ескертеді. Сондықтан, әр жылдың 12 наурызында, Сан-Грегорио күні, жергілікті тұрғындар жанартауға гүлдер мен тағам әкеліп, әулиені құрметтейді.

Геология

Стратвоулканның тік қабырғалы, кең кратері бар. Жалпы симметриялық жанартаудың солтүстік-батысында өткір шыңдары бар Венторрильо орналасқан, ол бұрынғы жанартаудың қалдығы. Плейстоцен кезеңінде кем дегенде үш ірі конус гравитациялық құлау салдарынан қирап, вулканның оңтүстігінде кең аумаққа қалдық лавинасы тараған. Қазіргі заманғы жанартау Плейстоценнің соңы мен Голоценнің Эль Фрайль конусының оңтүстігіне қарай салынған. Үш Плинийлік жарылыс болғандығы белгілі: 3000 жыл бұрын (б.з.д. 3195–2830 ж.), 2150 жыл бұрын (б.з.д. 800–215 ж.) және 1100 жыл бұрын (болжам бойынша 823 ж.). Бұл жанартауға алғаш рет 1519 жылы Диего де Ордас басқарған экспедиция шыққан. Таудың етегіндегі 16 ғасырдың басындағы монастырлар – ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген объектілер.

Жарылыс

Попокатепетль – Мексикадағы ең белсенді және танымал жанартаулардың бірі. Испандықтар 1519 жылы келгеннен бері 15-тен астам ірі жарылыстар тіркелген.

Әдебиет пен өнерде

Уолтер Дж. Тернердің 1916 жылғы «Романс» («Чимборазо, Котопакси, Попокатепетль») поэмасында Котопакси – ақынның жүрегін ұрлаған романтикалық орындардың бірі. Попокатепетль мен Истацциуатль 1947 жылы Малкольм Лоуридің «Вулкан астында» романында, сондай-ақ Джон Хьюстон режиссерлік еткен осы романның 1984 жылғы көркем фильмінде маңызды рөлде бейнеленген. Екі жанартаудың аңызы Дункан Тонатиудың «Принцесса мен жауынгер: Екі жанартаудың әңгімесі» атты балалар кітабының орталық сюжеті болып табылады. Көркем өнерде Попокатепетль Марсден Хартлидің 1932 жылғы «Попокатепетль, рухты таң, Мексика» картинасының тақырыбы, қазір бұл картина Вашингтондағы Смитсонов американдық өнер мұражайында сақталуда. Доктор Атлдың бірнеше туындыларында Попокатепетль бейнеленген, соның ішінде 1928 жылғы «Попокатепетльмен түсірілген автопортрет» (қазір Филадельфия өнер мұражайында) және 1942 жылғы «Попо көлеңкесі» (қазір Мексика қаласындағы Ұлттық өнер мұражайында). Попокатепетль сонымен қатар Пуэбла штатындағы Атликско қалалық сарайының жоғарғы қабатындағы Хуан Мануэль Мартинес Кальтенконың қабырға суретінде де маңызды орын алады. Бұл қабырға суреттері сарайдың ішкі кеңістігінің көп бөлігін жабады және мексикалық монументализмінің маңызды үлесі болып табылады. Иисус Хельгераның 1940 жылғы шедевр туындысы «Жанартаулар жырлары», Чикагодағы Мексика Ұлттық өнер мұражайында Попокатепетль мен Истацциуатль туралы мифті бейнелейді. 1966 жылғы Warner Brothers мультфильмі «Қарға кешірім жоқ» Попокатепетльдің қар шебінде өтеді. Pop a Cat a Petal (кейін Ultrasound) тобының аты Попокатепетль сөзінің бұрмалануынан туындаған.