Кіріспе
Попокатепетль (POPəKATəpetəl, katəPETəl, US/, POHP, popokaˈtepetl) – Мексиканың орталық бөлігіндегі Пуэбла, Морелос және Мексика штаттарында орналасқан белсенді стратовулкан. Ол Транс-Мексикалық вулкандық белдеудің шығыс жартысында жатыр. Бұл Мексикадағы екінші ең биік шың, алғашқысы – Ситлальтепетль (Pico de Orizaba). Солтүстікте Истаццихуатль егіз жанартауымен "Пасо-де-Кортес" деп аталатын биік қырат арқылы байланысқан. Екі жанартаудың орналасқан жері – Иста Попо Сокиапан ұлттық паркі, олардың есімдерімен аталған. Попокатепетль Мексика қаласының оңтүстік-шығысында орналасқан, атмосфералық жағдайларға байланысты оны қаладан жиі көруге болады. Көп ұзамай бұл вулкан Мексикадағы үш биік шыңның бірі болды, олардың арасында мұздықтар бар еді – Истаццихуатль және Пико де Оризаба. 1990 жылдары, мысалы, Солтүстік мұздығы (Glaciar Norte) сияқты мұздықтар көлемі айтарлықтай азайды, бұл ішінара температураның жоғарылауына, бірақ көбінесе жанартау активтілігінің күшеюіне байланысты болды. 2001 жылдың басына қарай Попокатепетльдің мұздықтары жоғалып кетті; жанартауда мұз қалды, бірақ ол енді мұздықтарға тән ерекшеліктерді, мысалы, жарықтарды көрсетпеді. Попокатепетльден шыққан лаваның көп бөлігі тарихи түрде андезиттік болған, бірақ дациттен де үлкен көлемде шыққан. Қазіргі активтік циклда пайда болатын магма екеуінің қоспасы болып табылады, ал андезиттер магнийге бай.
Popocatépetl (/UK/,/p//ɒ//p//ə/'/k//æ//t//ə//p//ɛ//t//əl//, /,/p//ɒ//p//ə//k//æ//t//ə/'/p//ɛ//t//əl/ POPəKATəpetəl, katəPETəl, /US/,/p//oʊ//p// / POHP , popokaˈtepetl; ) is an active stratovolcano located in the states of Puebla, Morelos, and Mexico in central Mexico. It lies in the eastern half of the Trans Mexican volcanic belt. At it is the second highest peak in Mexico, after Citlaltépetl (Pico de Orizaba) at
It is linked to the twin volcano of Iztaccihuatl to the north by the high saddle known as the "Paso de Cortés". Izta Popo Zoquiapan National Park, wherein the two volcanoes are located, is named after them. Popocatépetl is southeast of Mexico City, from where it can be seen regularly, depending on atmospheric conditions. Until recently, the volcano was one of three tall peaks in Mexico to contain glaciers, the others being Iztaccihuatl and Pico de Orizaba. In the 1990s, the glaciers such as Glaciar Norte (North Glacier) greatly decreased in size, partly due to warmer temperatures but largely due to increased volcanic activity. By early 2001, Popocatépetl's glaciers were gone; ice remained on the volcano, but no longer displayed the characteristic features of glaciers such as crevasses. Lava erupting from Popocatépetl has historically been predominantly andesitic, but it has also erupted large volumes of dacite. Magma produced in the current cycle of activity tends to be a mixture of the two with the andesites being rich in magnesium.
Атауы
Попокатепетль атауы науатль тіліндегі "попока" – "түтін шығарады" және "тепетль" – "тау" деген сөздерден құралған, яғни "Түтін шығаратын тау" деген мағынаны білдіреді. Мексикалықтар бұл жанартауды көбінесе El Popo деп немесе толық атауын қысқарту үшін атайды. Таудың аймақ фольклорында Сан-Грегориомен байланысты болуынан туындаған Дон Гойо деген қосымша лақап аты бар, "Гойо" – Грегорио есімінің қысқартылған түрі сияқты лақап. Бұл атауды жанартаудың жанындағы шағын Сантьяго Халитзина қауымы берген. Аңыз бойынша, көп жыл бұрын бір ауыл тұрғыны таудың беткейінде өзін Грегорио Чино Попокатепетль деп таныстырған қарт адамға кездескен. Грегорио – жанартаудың рухының бейнесі, ол жергілікті тұрғындармен байланысып, жанартаудың атқылауға дайындалып жатқанын ескертеді. Сондықтан, әр жылдың 12 наурызында, Сан-Грегорио күні, жергілікті тұрғындар жанартауға гүлдер мен тағам әкеліп, әулиені құрметтейді.
Геология
Стратвоулканның тік қабырғалы, кең кратері бар. Жалпы симметриялық жанартаудың солтүстік-батысында өткір шыңдары бар Венторрильо орналасқан, ол бұрынғы жанартаудың қалдығы. Плейстоцен кезеңінде кем дегенде үш ірі конус гравитациялық құлау салдарынан қирап, вулканның оңтүстігінде кең аумаққа қалдық лавинасы тараған. Қазіргі заманғы жанартау Плейстоценнің соңы мен Голоценнің Эль Фрайль конусының оңтүстігіне қарай салынған. Үш Плинийлік жарылыс болғандығы белгілі: 3000 жыл бұрын (б.з.д. 3195–2830 ж.), 2150 жыл бұрын (б.з.д. 800–215 ж.) және 1100 жыл бұрын (болжам бойынша 823 ж.). Бұл жанартауға алғаш рет 1519 жылы Диего де Ордас басқарған экспедиция шыққан. Таудың етегіндегі 16 ғасырдың басындағы монастырлар – ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген объектілер.
Жарылыс
Попокатепетль – Мексикадағы ең белсенді және танымал жанартаулардың бірі. Испандықтар 1519 жылы келгеннен бері 15-тен астам ірі жарылыстар тіркелген.
Әдебиет пен өнерде
Уолтер Дж. Тернердің 1916 жылғы «Романс» («Чимборазо, Котопакси, Попокатепетль») поэмасында Котопакси – ақынның жүрегін ұрлаған романтикалық орындардың бірі. Попокатепетль мен Истацциуатль 1947 жылы Малкольм Лоуридің «Вулкан астында» романында, сондай-ақ Джон Хьюстон режиссерлік еткен осы романның 1984 жылғы көркем фильмінде маңызды рөлде бейнеленген. Екі жанартаудың аңызы Дункан Тонатиудың «Принцесса мен жауынгер: Екі жанартаудың әңгімесі» атты балалар кітабының орталық сюжеті болып табылады. Көркем өнерде Попокатепетль Марсден Хартлидің 1932 жылғы «Попокатепетль, рухты таң, Мексика» картинасының тақырыбы, қазір бұл картина Вашингтондағы Смитсонов американдық өнер мұражайында сақталуда. Доктор Атлдың бірнеше туындыларында Попокатепетль бейнеленген, соның ішінде 1928 жылғы «Попокатепетльмен түсірілген автопортрет» (қазір Филадельфия өнер мұражайында) және 1942 жылғы «Попо көлеңкесі» (қазір Мексика қаласындағы Ұлттық өнер мұражайында). Попокатепетль сонымен қатар Пуэбла штатындағы Атликско қалалық сарайының жоғарғы қабатындағы Хуан Мануэль Мартинес Кальтенконың қабырға суретінде де маңызды орын алады. Бұл қабырға суреттері сарайдың ішкі кеңістігінің көп бөлігін жабады және мексикалық монументализмінің маңызды үлесі болып табылады. Иисус Хельгераның 1940 жылғы шедевр туындысы «Жанартаулар жырлары», Чикагодағы Мексика Ұлттық өнер мұражайында Попокатепетль мен Истацциуатль туралы мифті бейнелейді. 1966 жылғы Warner Brothers мультфильмі «Қарға кешірім жоқ» Попокатепетльдің қар шебінде өтеді. Pop a Cat a Petal (кейін Ultrasound) тобының аты Попокатепетль сөзінің бұрмалануынан туындаған.
Several works by Dr. Atl feature Popocatépetl, among them his 1928 Self Portrait with Popocatépetl, now in the Philadelphia Museum of Art and his 1942 The Shadow of Popo, now in the Museo Nacional de Arte in Mexico City. Popocatépetl also features prominently in the Juan Manuel Martinez Caltenco mural on the upper floor Municipal Palace of Atlixco, Puebla. The murals cover much of the palace’s interior and represent an important Poblano contribution to the Mexican muralism movement. Jesús Helguera’s 1940 masterpiece La Leyenda de los Volcanes in Chicago’s National Museum of Mexican Art depicts the myth of Popocatépetl and Iztaccíhuatl. The 1966 Warner Brothers cartoon Snow Excuse is set above the snow line on Popocatépetl. The band Pop a Cat a Petal (later Ultrasound) were named after a mondegreen of Popocatépetl.