Кіріспе

Неаполь шығанағындағы белсенді стратовулкан, Италия. Везувий тауы (/v//ᵻ/'/s//uː//v//i//ə//s/ vissOOveeəs) – Италияның Кампания аймағындағы Неаполь шығанағында орналасқан сома стратовулканы, Неаполь қаласының шығысында және жағалауға жақын жерде. Бұл Кампания вулкандық доғасын құрайтын бірнеше жанартаудың бірі. Везувий – бұрынғы, әлдеқайда биік құрылымның құлдырауынан пайда болған, шыңдағы кальдераның тік беткейімен ішінара қоршалған үлкен конус. 79 жылы Везувий тауының жарылысы Помпеи, Геркуланум, Оплонтис, Стабиа және басқа да бірнеше қалаларды қиратты. Жарылыс кезінде тас, күл және вулкандық газдардың бұлты көтеріліп, секунд сайын шамамен қызған тас пен ұнтақталған пемза шықты. Жарылыстан 1000-нан астам адам қаза тапқан деп есептеледі, бірақ нақты саны белгісіз. Оқиғаның жалғыз куәгерлік есебі – жас Плинийдің тарихшы Тацитке жазған екі хаты.

Мифология

Везувийдің ұзақ тарихи және әдеби дәстүрі бар. 79 жылы жарылған кезде ол Genius түріндегі құдай деп есептелді: ол Везувий деген жазулы атымен Помпеядан сақталған көптеген ларарийлердің, яғни үй ғибадатханаларының әсем фрескаларында жылан түрінде бейнеленген. Капуядан IOVI VESVVIO деген жазуда ол Юпитердің күші ретінде құлшынылғандығы көрсетілген; яғни Юпитер Везувий. Римдіктер Везувий тауын Геркулесқа арналған деп санайтын. Тарихшы Диодор Сицилийский Геркулестің Сицилияға жол тартқанда, жақын орналасқан Кума елінен өтіп, "Флеграй жазығын" (Φλεγραῖον πεδίον, "отты") тапқанын айтады. "[ ] тау ежелгі заманда отты шығарғандықтан Везувий деп аталды". Онда жердің ұлдары – алып қарақшылар мекен еткен. Ол құдайлардың көмегімен аймақты бейбіттендіріп, жолын жалғастырды. Бұл дәстүрдің негізіндегі шындық, болған жағдайда, белгісіз болып қалады, Геркуланумның осы таудың құрметіне аталғандығы да әлі анықталған жоқ. 88 жылы Марциалдың эпиграммасы 79 жылы болған жарылыстан қираған аймақта Помпеяның меценаты Венера мен Геркулес екеуіне де табынушылық етілгенін көрсетеді.

Топография

Везувий – бұл "дәнекей" шың, ішінара тік кальдера жиегімен қоршалған үлкен конус (Гран Коно) құрайды. Бұл кальдера бұрынғы (бастапқыда әлдеқайда биік) құрылым – Сомма тауының құлдырауынан пайда болған. Гран Коно 79 жылғы жарылыс кезінде қалыптасқан. Осы себепті бұл жанартау Сомма Везувий немесе Сомма Везувио деп те аталады. Кальдера шамамен 17 000–18 000 жыл бұрын болған жарылыс кезінде пайда бола бастады және 79 жылғы жарылыспен аяқталатын кейінгі күшті жарылыстармен кеңейтілді. Осы құрылым "сумма вулканы" терминіне атын берді, ол жаңа конусты қоршап тұрған саммит кальдерасы бар кез келген жанартауды сипаттайды. Монте Сомма кальдерасының солтүстік тізбегін құрайтын жартастар Пунта Назонеде ең жоғары биіктікке жетеді. Везувийдің басты конусының шыңы теңіз деңгейінен биік және Атрио ди Каваллоның ұзын аңғарынан (Монте Сомма кальдерасының солтүстік бөлігі) биік. Жанартаудың беткейлері лава ағындарымен жарықтанған, ал қалған бөлігі өсімдіктерге толы, биік жерлерде бұталар мен ормандар, ал төменде жүзімдіктер өседі.

Құрылу

Везувий – стратовулкан және Африка мен Еуразия тектоникалық тақталарының соқтығысуы нәтижесінде пайда болды. Африкалық тақта Еуразиялық тақтаның астындағы конвергенттік шекарада тереңірек, Жердің ішіне сіңді. Африка мұхитының суға қаныққан шөгінділері планетаның ішкі қабаттарында қызған кезде, су қайнап, Жоғарғы мантияның балқу температурасын төмендетіп, тау жыныстарын жартылай балқытты. Магма айналасындағы қатты тау жыныстарынан жеңіл болғандықтан, ол жоғары қарай итерілді. Жер бетіндегі әлсіз жерді тауып, оны бұзып өтіп, осылайша жанартау пайда болды. Бұл жанартау Кампаниялық жанартаулық доғасын құрайтын бірнеше жанартаулардың бірі. Басқаларына солтүстік-батысқа қарай бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан үлкен кальдера – Кампи Флегрей, батыстағы вулкандық арал – Иския және оңтүстіктегі бірнеше теңіз асты жанартаулары жатады. Доға, жоғарыда сипатталған субдукция процесінің нәтижесінде пайда болған жанартаулардың үлкен тізбегінің оңтүстік ұшын құрайды, ол Италияның солтүстік-батысына дейін, Оңтүстік Тосканадағы Монте-Амиатаға дейін созылады. Везувий – соңғы тарихта атқан жалғыз жанартау, бірақ басқаларының кейбіреулері соңғы жүз жылдықтарда атқан. Көптегендері жойылып кеткен немесе ондаған мың жылдар бойы атпаған.

Жарылыс

Везувий тауы көп рет атқылаған. 79 жылы болған атқылаудың алдында тарихқа дейінгі кезеңде көптеген басқа атқылаулар болды, соның ішінде кем дегенде үш едәуір үлкенірек; мысалы, шамамен 1800 жылға дейін созылған Авеллино атқылауы, бірнеше қола дәуірі елді мекендерін жапқан. 79 жылдан бері вулкан да бірнеше рет атқылады, 172, 203, 222, мүмкін 303, 379, 472, 512, 536, 685, 787, шамамен 860, шамамен 900, 968, 991, 999, 1006, 1037, 1049, шамамен 1073, 1139, 1150 жылдары. 1270, 1347 және 1500 жылдары да атқылаулар болған болуы мүмкін. Кейде Везувийдің атқылаулары соншалықты үлкен болғандықтан, бүкіл Оңтүстік Еуропа күлмен жабылған; 472 және 1631 жылдары Везувий күлі Константинопольге (Истанбул) түсті, ол жерден шамамен арақашықтықта жатыр. 1944 жылдан бері бірнеше рет кратердегі құлаулар күлдің шаңын көтеріп, атқылау туралы жалған дабылдарды тудырды. 1750 жылдан бері Везувийдің жеті атқылауы бес жылдан астам уақытқа созылды; соңғы 270 жылда тек Этна тауы ғана осындай ұзаққа созылған атқылауларды бастан өткерді. Везувийдің соңғы екі атқылауы (1875–1906 және 1913–1944) әрқайсысы 30 жылдан астам уақытқа созылды. (Мысалы, 1631 жылғы атқылау толық стратиграфиялық және петрографиялық сипаттаманы ұсынады: алдымен фонолит атқыланды, содан кейін тефриттік фонолит және соңында фонолиттік тефрит).

Вулканикалық жарылыс индексі

Смитсон институтының жаһандық вулканизм бағдарламасына сәйкес, Везувий вулканы Холоцен дәуірінде (соңғы 11 700 жыл ішінде) 54 рет атқандығы расталған. Осы атқыштардың барлығына, біреуін қоспағанда, вулкандық жарылыс индексі (ВЖИ) берілген.

79-жылғы атылу

79 жылы Везувий вулканы тарихтағы ең қасіретті жарылыстардың бірінде атқылады. Тарихшылар бұл жарылыс туралы римдік әкімші және ақын Плиний Кішінің куәгерлік баяндамасынан білген. Соңғы дәлелдер бұрынғы зерттеулерді қолдайды және жарылыс 17 қазаннан кейін болғанын көрсетеді. Вулкан тас, күл және жанартау газдарынан тұратын бұлтты шығарды, оның биіктігі [мәлімет жоқ] болды, секундына [мәлімет жоқ] жылдамдықпен балқыған лава мен ұнтақталған пемзаны лақтырып, нәтижесінде Хиросима мен Нагасакидегі бомбалау кезінде бөлінген жылу энергиясынан 100 000 есе көп энергияны шығарды. Помпей және Геркуланум қалалары пирокластикалық ағындармен қиратылды, ал қираған орындары ондаған метр тефраның астында қалды.

Алдын ала және алдыңғы шабулар

79 жылы болған жарылыстан бұрын 62 жылы күшті жер сілкінісі болды, ол Неаполь шығанағы төңірегінде, әсіресе Помпейде кең ауқымда қиратуға әкелді. Жанартау жарылған кезде кейбір зақымдар әлі жөнделмеген еді. Жарылыс келесі төрт күнде жиіледі, бірақ ескерту белгілеріне мән берілмеді.

Ғылыми талдау

Жарылыстың және оның салдарының қайта құрастырылуы егжей-тегжейлі түрде әртүрлі болғанымен, жалпы ерекшеліктері бірдей. Жарылыс екі күнге созылды. Бірінші күнінің таңында жалғыз куәгер – жас Плиний – тірі қалған құжатын қалдырып, жағдайды қалыпты деп қабылдады. Күндізгі уақытта болған жарылыс биік бағананы көтеріп, одан күл мен помпа жауды, бүкіл аймақты жауып тастады. Осы кезеңде құтқару және қашу амалдары жүзеге асты. Түнде немесе ертесіне пирокластикалық толқындар жанартаудың жақын маңайында басталды. Шыңынан жарықтар көрінді, олар оттар деп жорылған. Mисенумға дейінгі адамдар өмірі үшін қашты. Ағындар жылдам, тығыз және өте ыстық болды, жолындағы барлық құрылыстарды толығымен немесе жартылай қиратып, қалған халқын өртеді немесе тұншықтырды, ландшафты, соның ішінде жағалау сызығын өзгертті. Бұл жер сілкінісімен бірге Неаполь шығанағында шағын цунами болды. Екінші күнінің түстен кейін жарылыс тоқтады, атмосферада тек тұман қалды, одан күн әлсіз сәулесін шашты. Везувийдің күлін зерттеудің соңғы ғылыми зерттеулері көп фазалы жарылысты көрсетті. Алғашқы жарылыс күл мен помпадан тұратын биік бағана жасады, ол оңтүстік-шығыстағы Помпеяға жауды, бірақ жел бағытының кері болғандықтан Геркуланумға жауған жоқ. Бағананы ұстап тұрған басты энергия – магмамен әрекеттескен аймақтың терең жарықтарына уақыт өте келе сіңген теңіз суынан пайда болған, магмамен қызған будың шығуынан туды. Кейін бұлт газдар кеңейіп, қатты заттарды ұстап тұру қабілетін жоғалтып, пирокластикалық толқын ретінде босады, ол алдымен Геркуланумға жетті, бірақ Помпеяға жетпеді. Қосымша жарылыстар бағананы қайта жаңартты. Жарылыс Плиний және Пелеан типтері арасында алты рет ауысты. Авторлардың пікірінше, 3-ші және 4-ші толқындар Помпеяны көмді. Толқындар шөгінділерде құмдық және қиылысқан қабаттар арқылы анықталады, олар жауын-шашыннан пайда болмайды. Тағы бір зерттеуде Помпеи маңынан жиналған 200-ден астам шатыр плиткасы мен гипс сынықтарының магниттік қасиеттері пайдаланылды. Магниттік зерттеулер көрсеткендей, жарылыстың бірінші күні бірнеше сағат бойы ақ помпа жауды, оның ішінде шамамен өлшемдегі сынықтар болды. Бұл кезең қашудың соңғы мүмкіндігі болды. Екінші күні Плиний бағаналарының құлауы Геркуланум мен Помпеяны қиратқан пирокластикалық тығыздық ағымдарын (PDC) тудырды. Бұл пирокластикалық толқындардың температурасы дейін жетті. Құрылымдық баспаналарда қалған адамдар қашып құтыла алмады, себебі өрттейтін температурадағы газдар қаланы қоршап алды. Ең төменгі температура құлаған шатырлар астындағы бөлмелерде шамамен болды.

Екі Плиний

Бұл оқиғаға куә болғандардың жалғыз қалған ескерткіші – жас Плинийдің Тацитке жазған екі хаты. Жас Плиний, басқа нәрселермен қатар, өзінің ағасы Плинийдің өміріндегі соңғы күндерін сипаттайды. Мизенумнан Неаполь шығанағы арқылы жанартаудың алғашқы белсенділігін байқаған Плиний ақсақал шамамен бірге құтқару флотын ұйымдастырып, жеке досын құтқаруға аттанды. Оның інісі бұл топқа қосылудан бас тартты. Інісінің бір хатында ағасының басынан өткендерін куәгерлерден білгендері айтылады. Екінші хатында жас Плиний ағасы қайтыс болғаннан кейін болған өз бақылауларын егжей-тегжейлі баяндайды. Екеуі де таудың үстінен жылдам көтеріліп келе жатқан тым тығыз бұлтты көрді. Бұл бұлт және хабаршының теңіз арқылы эвакуация сұрауы Плиний ақсақалды құтқару операцияларын жүргізуге және теңізге шығуға бұйырды. Ол үйде қалып, қалыпты өмірге оралуға тырысты, бірақ сол түні сілкініс оны және анасын оятып, үйден аулаға қашуға мәжбүр етті. Таңға жақын болған келесі сілкініс тұрғындарды ауылды тастап кетуге итермеледі, содан кейін Неаполь шығанағында апатты толқындар пайда болды. Таңғы жарықты қара бұлт жауып, күн сәулесін секілдірді, Плиний бұл көріністі жарықтандырғандай шайқаған нұрларға теңеді. Бұлт Мисенумды және шығанақтың арғы жағындағы Капрая (Капри) аралын жасырды. Өміріне қауіптенген тұрғындар жағадан боймен қашуға бастарды. Күл жаңбыры құйылып, Плиний оны үнемі сілкіп отырып, жерленбеуге тырысты. Сол күні кешке күл мен ұсақ тас тоқтады, ал күн бұлт арқылы әлсіз сәулесін шашып, Плиний мен анасын үйлеріне оралып, Плиний ақсақалдан хабар күтуге мүмкіндік берді. Плинийдің ағасы, Плиний ақсақал, Мисенумдағы рим флотының қолбасшысы болды және сол құбылысты жақыннан зерттеу үшін жеңіл кемеде тез арада шығуды шешті. Кеме аймақтан кетуге дайындалып тұрғанда, оның досы Ректинадан (Тасцийдің әйелі) хабар келді, ол жанартаудың етегіндегі жағалауда тұрып, олардың теңіз арқылы ғана қашып құтыла алатынын және көмек сұрады. Плиний жағалауды эвакуациялау үшін флоттың кемелерін дереу жіберуге бұйрық берді. Ол Ректинаның тобын құтқару үшін жеңіл кемесімен шығанақты кесіп өтті. Ол шығанақтың екінші жағына жеткенде, ыстық күлдің қалың бұрқасын, ұсақ тас пен тас бөлшектерін кездестірді. Штурман кері қайтуға кеңес бергенімен, ол «Бақыт батылдарға көмектеседі» деп мәлімдеп, Стабиаға (Помпейден шамамен 4,5 км қашықтықта) баруды бұйырды. Плиний ақсақал мен оның серіктері кратердің бірнеше жерінен шыққан оттарды көрді. Түнде болғаннан кейін, топ ғимараттан шығуға кедерлес болатын, тефра болжамдалатын материалдың жиналуынан қорқып, оны тастап кетуге мәжбүр болды. Олар ұйықтап, қатты қырылдаған Плинийді оятты. Олар бастарына жастық байлап, далаға шығуға шешім қабылдады, себебі төменнен жауған қалдықтардан қорғану қажет болды. Олар қайтадан жағаға жақындады, бірақ жел кемелердің теңізге шығуына кедерілді. Плиний оған жайып қойылған желкенге отырды және достары кеткенде көмекпен тұруға шамасы келмеді. Плиний ақсақал қайтыс болса да, оның достары құрлық арқылы қашып құтылды. Тацитке жазған бірінші хатында жас Плиний ағасының өліміне оның әлсіз өкпелерінің уытты, күкіртті газдарға тиюінен туған реакциясы себеп болғанын болжады. Алайда, Стабиа шамынан 16 км қашықтықта орналасқан (қазіргі Кастелламмаре ди Стабиа қаласының орнында) және оның серіктері жанартау газдарынан зардап шекпеді. Плинийдің инсульт немесе жүрек талмасы сияқты басқа себептерден қайтыс болғаны ықтимал. Оның денесі келесі күні, жауын тарағаннан кейін, ешқандай жарақатсыз табылды.

Шығындар

Плиний Егдеңнен басқа, атылыстан қаза тапқан және атымен белгілі болған тағы бір ақсүйек – Агриппа (геродиялық яһуди ханшайымы Друзилла мен прокуратор Антоний Феликстің ұлы) және оның әйелі. 2003 жылға дейін Помпей және оның төңірегінен күл шөгінділеріндегі денелердің іздерінен жасалған 1044 қалып, сондай-ақ тағы 100-дің шашыраңқы сүйектері табылды. Геркуланумда шамамен 332 адамның қалдықтары табылған (300-і 1980 жылы ашылған күмбезді мазарларда). Бұл көрсеткіштер жалпы қаза болғандардың немесе қауіп төніп тұрғандардың жалпы санына қатысты қандай пайызды құрайтыны әлі белгісіз. 1044-тің 38 пайызы күл төгілген жерлерде, олардың көп бөлігі ғимараттардың ішінде табылған. Олардың көпшілігі шатырлардың құлауынан қаза тапқан, ал ғимараттардың сыртында табылған аз ғана құрбандар, шатырдың құлауынан немесе жанартаудан лақтырылған үлкен тастардан қаза тапқан болуы мүмкін. Помпейде табылған қалдықтардың қалған 62 пайызы пирокластикалық ағын шөгінділерінде болды, осы ағын 100-ден астам адамның өмірін қиды және Везувий тауынан шыққан ең көп лава мөлшерін құрады. Италия билігі 1908 жылғы жазғы Олимпиада ойындарын өткізуге дайындалып жатқанда, Везувий тауы күшті атқылап, Неаполь қаласын және оны қоршаған коммуналарды қиратты. Неапольді қайта құруға қаражат жұмсалды және Олимпиада ойындарына жаңа орын іздеуге тура келді. Везувий 1913 жылдан 1944 жылға дейін белсенді болды, лава кратерді толтырып, ара-арасында аз мөлшерде лава ағып шықты. Бұл атқылау кезеңі 1944 жылдың наурыз айындағы күшті атқылаумен аяқталды, ол Сан-Себастьяно-аль-Везувио, Масса-ди-Сомма және Оттавиано ауылдарын, сондай-ақ Сан-Джорджо-а-Креманоның бір бөлігін қиратты. 1944 жылдың 13-18 наурызы аралығында белсенділік кратердің ішінде шектелді. Соңында, 1944 жылдың 18 наурызында лава кратерден асып төгілді. 19 наурыздан 22 наурызға дейін лава ағыны жақын маңдағы ауылдарды жойды. 24 наурызда болған жарылыс күл бұлттарын және шағын пирокластикалық ағынды тудырды. 1944 жылдың наурыз айында АҚШ Әскери-әуе күштерінің 340-шы бомбалау тобы Италияның Терциньо қаласына жақын Помпей әуежайында орналасқан, бұл вулканның шығыс бетінен бірнеше шақырым жерде еді. Көп күндік атқылаудан пайда болған тефра мен ыстық күл 340-шы топтың B-25 Митчелл орта бомбалаушыларының маталық басқару беттеріне, қозғалтқыштарына, плексиглас жел шыныларына және қару мұнараларына зақым келтірді. 78-ден 88-ге дейін ұшақтар жойылды деген болжам бар. Атқылауды Неапольден көруге болады. Вулканға жақын орналасқан АҚШ әскери қызметкерлері мен фотографтар жергілікті ауылдарға келтірілген зақымдар мен түрлі көзқарастары туралы жазбалар жасады.

Болашақ

Везувийдің ірі жарылыстары, соның ішінде Помпея мен Геркуланумды қиратқан соңғысы, бірнеше мың жылдық белсенділіксіздіктен кейін болған. 472 және 1631 жылдардағыдай, шамамен 500 км³ көлемді Плинийге дейінгі жарылыстар бірнеше жүз жылдық интервалмен жиірек орын алды. 1631 жылғы жарылыстан бастап 1944 жылға дейін, 0,001–0,01 км³ магма шығаратын салыстырмалы түрде шағын жарылыс әрнеше жылда болды. Везувийде жарылыс кезінде шығарылатын магманың мөлшері алдыңғы жарылысқа дейінгі уақыт аралығымен шамамен сызықты түрде өседі, жыл сайын шамамен 8000 м³ артты. Бұл 75 жылдық белсенділіксіздіктен кейін шамамен 600 000 м³ көлемді жарылыс болатынын көрсетеді. Жер асты камерасында ұзақ жылдар сақталған магмада оливин сияқты жоғары балқу температурасы бар компоненттер кристалдана бастайды. Бұл қалған сұйық магмадағы еріген газдардың (көбінесе күкірт диоксиді мен көмірқышқыл газы) концентрациясын арттырады, келесі жарылысты күшейтеді. Газға толы магма жарылыс кезінде жер бетіне жақындағанда, үстіндегі тау жыныстарының салмағының төмендеуінен (жер бетінде нөлге дейін) ішкі қысым күрт төмендейді, нәтижесінде газдар ерітіндіден шығып, газдың көлемі жарылыспен бірден өте көп көбейеді. Сонымен қатар, жоғары балқу температурасы бар материалдың алынуы силикаттар сияқты фелсикалық компоненттердің концентрациясын арттырады, бұл магманың тұтқырлығын арттырып, жарылыстың жарылғыш сипатына қосады. Сондықтан, үкіметтік төтенше жағдай жоспарындағы ең нашар сценарий – 1631 жылғы VEI 4 жарылысына ұқсас масштабтағы және типіндегі жарылыс деп есептеледі. Бұл жағдайда, жанартаудың беткейлері, шамамен 10 км қашықтыққа дейін, пирокластикалық ағындарға ұшырауы мүмкін, ал айналасындағы кең аумақ тефраның құлауынан зардап шегуі мүмкін. Басым жел бағыттарына байланысты, жанартаудың оңтүстігіндегі және шығысындағы қалалар мен елді мекендер ең көп қауіпке ұшырайды. Тефраның жиналуы, адамдардың шатырларының күлеуіне әкелетін — 30 см биіктікке жететін деңгейде, шығыста Авеллиноға немесе оңтүстік-шығыста Салерноға дейін созылуы мүмкін. Неаполь маңында, бұл тефра құлау қаупі солтүстік-батысқа қарай жанартаудың беткейлерінен асып кетпейді. Адамдарды қауіпті аймақтан шығаруға жеткілікті қаржылық стимулдар ұсыну да қарастырылып жатыр. Басты мақсат – келесі 20-30 жылда аймақты эвакуациялауға қажетті уақытты 2-3 күнге дейін қысқарту. Везувийді Неапольдегі Озерваторио Везувий сейсмикалық және гравиметриялық стансалардың кең желісімен, жер қозғалысын өлшеу үшін GPS-ге негізделген геодезиялық массив және спутниктік синтетикалық апертуралық радармен, сондай-ақ жергілікті зерттеулермен және фумарольдардан шығарылатын газдардың химиялық талдауымен үздіксіз бақылауда ұстап отырады. Бұл шаралардың бәрі жанартаудың астындағы магманың қозғалысын қадағалауға бағытталған. 2010 жылғы мәліметтер бойынша, жер бетінен 10 км қашықтықта магма анықталған жоқ, сондықтан обсерватория жанартауды қауіптіліктің негізгі (жасыл) деңгейінде жіктеді.

Ұлттық парк

Везувийдің айналасындағы аймақ 1995 жылғы 5 маусымда ресми түрде ұлттық парк деп жарияланды. Везувийдің шыңына келушілерге ашық, және жанартаудың айналасында парктің басшылығы демалыс күндері күтіп ұстайтын шағын жолдар желісі бар. Жоғарғы шыңға дейін (вертикальді өлшенген) автомобильмен баруға болады, бірақ содан кейін тек жаяу өтуге рұқсат етіледі. Жолдан кратерге дейін жанартаудың айналасын айналатын спиральді жол салынған.

Фуникулерлік

Везувий тауының алғашқы фуникулері – екі қарама-қарсы, бір-бірімен байланысқан, рельстік жолмен басқарылатын, әрқашан бірге қозғалатын тік көлік түрі – 1880 жылы ашылды, кейіннен 1944 жылғы наурыз айындағы жарылыстан қирады. Неаполи тілінде жазылған "Funiculì, Funiculà" әні Везувий тауындағы алғашқы фуникулердің ашылуына арналған.