Кіріспе

Канаданың Солтүстік-Батыс территориясындағы бұрынғы тау-кен қалашығы
тау-кен аймағы

Порт Радиум – Канаданың Солтүстік-Батыс территориясындағы Ұлы аю көлінің шығыс жағалауында орналасқан тау-кен аймағы. Оған Камерон шығанағы, сондай-ақ Эльдорадо (Порт Радиум деп те аталады) және Эхо шығанағы кен орындары кірген. Порт Радиум атауы 1936 жылға дейін қолданылмады, және ол кезде бүкіл аймаққа қатысты айтылды. 1940 жылдары ЛаБайн Пойнттағы Эльдорадо кеніші осы атты өз елді мекеніне берді, және ол ат содан бері қалыптасты.

Орналасқан жері

Порт Радиум Ұлы аю көлінің МакТавис қолтығында, Лабин нүктесінде орналасқан. Камерон шығанағы оңтүстік-шығыста орналасқан, ал Порт Радиум әуежайы екеуінің арасында солтүстікке қарай орналасқан және мұздық көлінің жанындағы қиыршық тас жолағынан тұрады.

Тарих

1900 жылдың тамызында Ұлы Аю көлінің шығыс жағалауындағы саяхат барысында Канада геологиялық қызметінің қызметкері Джеймс Макинтош Белл Эхо шығанағы маңында темір, мыс, уран және кобальт кендерінің белгілерін байқады. Отыз жыл өткен соң, іздеуші Гилберт Лабин жоғары сапалы пичбленде және күміс кенін тапты. Оның компаниясы – «Эльдорадо тау-кен және өңдеу» компаниясы, сол кезде «Эльдорадо алтын кендері» деп аталған. Радий кендері сол кезде жоғары бағаланған, себебі ракқа қарсы емдеуде қолданылатын радий тұздарының бағасы, Бельгияда монополияланған, граммына 70 000 долларға жететін. 1930 жылдары осы аймақта бірнеше елді мекендер пайда болды. «Эльдорадо» кеніші алғашқы өндірістік кәсіпорын болды және оның қызметкерлері үшін жеке лагері болды. Сонымен қатар, «Эльбонанза» күміс кеніште, Кэмселл өзеніндегі «Ақ бұркітте» және Контакт көлінде жұмыстар жүргізілді. 1932 жылы кен іздеушілер мен кәсіпкерлер Эхо шығанағынан бөлінген, Камерон шығанағы деп аталатын қорғалған шығанаққа қоныстанды. 1933 жылы Канада үкіметі қала құрылысын жоспарлады. Камерон шығанағындағы елді мекеннің ең гүлденген кезеңінде 100 тұрақты тұрғыны болды, ал Порт-Радиум ауданында 200-ден астам адам тұрды. Бірақ 1934 жылға қарай барлық маңызды кен орындары игеріліп, жұмыс баяулады. 1933 жылы ЛаБайн Пойнтіндегі «Эльдорадо» кеніші өндіріске кірісті, ал 1936 жылы Контакт-Лейк күміс кеніші іске қосылды. Камерон шығанағында үкімет пошта бөлімі, мемлекеттік кеңсе және радиостанция ашты. Сонымен қатар, Корольдік Канада атты полициясының және Гудзон Бэй компаниясының бөлімшелері де болды. 1936 жылы үкіметтік нысандар жақын маңдағы кен өндіру қызметін көрсету үшін Порт-Радиум деп қайта аталды. Камерон шығанағы ауданы 1937 жылы ресми түрде Порт-Радиум деп аталды. Сол кезде Камерон шығанағында 30 адам тұрды. 1930 жылдары Порт-Радиумда жыл сайын арктикалық күшіктермен жүгіру жарысы өткізілді. 1940 жылдың маусымында «Эльдорадо» кеніші жабылып, жалпы белсенділік азайғаннан кейін үкімет Камерон шығанағындағы кеңселерді жапты, ал Порт-Радиум тасталған ғимараттарды иеленген бірнеше жергілікті отбасылардан басқа бос тұрды. 1942 жылы «Эльдорадо» кеніші екінші дүниежүзілік соғысқа арналған уран кенін жеткізу үшін қайта ашылғанда, кен орны Порт-Радиум деген атауды алды. Камерон шығанағы тасталып қалды, бірақ кейіннен 1960 жылдары Брэнсонның үйі бұл жерде балық аулау үйін салды. 1942 жылдан кейін Порт-Радиум ауданында «Эльдорадо» кеніші ғана қалды. Порт-Радиум 1942 жылдан 1960 жылға дейін «Эльдорадо» кенішінде уран өндірілген кезде, содан кейін 1964 жылдан 1982 жылға дейін «Эхо Бей Майнз Лимитед» компаниясы «Эхо Бей» және «Эльдорадо» кеніштерінен күміс өндірген кезде жұмыс істеді. 1982 жылы кен орны жабылып, қалған ғимараттардың көп бөлігі өртенді. 2007 жылы Канаданың федералды үкіметі Порт-Радиумдағы барлық инфрақұрылымды алып тастау арқылы қалпына келтіру жұмыстарын аяқтады. Порт-Радиумның жалғыз қалдықтары – Лабин Пойнтіндегі жартас және тақта. Ескі Корольдік атты полицияның бұркемелі үйі 2007 жылы бөлшектелді және Норман Уэллсте Рик Мюйрес қайта құрды. Түпкіліктіктердің құқықтары қозғалысының алғашқы ісі «Эльдорадо» кенішінің алғашқы халықтар мен инуиттер жұмыскерлеріне қатысты кемсітушілікке қатысты, мысалы, қауіпсіздік қызметтерін құру кезінде оларға соңғы басымдық беру. Туған бауырлас бұл мәселені Канаданың ұлттық саяси мәселесіне айналдырды және 1940 жылдары Аляскада тума құқықтарды қорғаудың әйгілі белсенділігін тудырды. Алайда, «Эльдорадо» кеніші жабылғаннан кейін Порт-Радиумда бұл жағдай жоғалып кетті және 1980 жылдарға дейін қайта көтерілген жоқ. Кейбір бұрынғы шахта жұмысшылары радий уытынан туындаған денсаулық мәселелерін тудырды, себебі олар қорғасын бар радиоактивті қорғаныс жамылғыларын алмады. Үкімет ауруларға ем көрсетіп, осыған ұқсас әділетсіздіктің қазіргі уақытта болмайтынын және болашақта да болмайтынын қамтамасыз ету үшін шахта саясатымен жұмыс істеп, мәселені шешті. 2005 жылы жарық көрген бір баяндамада Порт-Радиумдағы уран өндіру мен қатерлі ісік арасындағы байланыс күмәнге ұшырады. Доктор Дуглас Чемберс Канаданың радио хабарларын тарату корпорациясына «Кен концентратын тасымалдаумен байланысты қатерлі ісікке ұшырау қаупі өте аз, және шын мәнінде, табиғи қатерлі ісік пен темекі шегу сияқты факторлардың өзгермелілігін анықтауға болмайды» деді.