Кіріспе

Астурия және Леон тауларындағы солтүстік испандық көшпелі халық – Vaqueiros de Alzada (астурия тілінде: Vaqueiros d'Alzada, "көшпелі сиыршылар", астурия тіліндегі "сиыр" сөзінен, испан тіліндегі Vaquero сөзімен туыс). Vaqueiros de Alzada – Астурия және Леон тауларында тұратын, дәстүрлі түрде малдарымен маусымдық көшіп-қонумен (трансхуманциямен) айналысатын солтүстік испандық көшпелі халық. Вакеиролардың мәдениеті вакеиро емес астуриялық және леондық көршілерінен ерекшеленеді және оларды көбінесе тегі бойынша тануға болады. Көптеген тегілер, мысалы, Алонсо, Ардура, Арнальдо, Бердаско, Бото, Кальсон, Феито, Ганседо, Гайо, Лоренсес, Паррондо, Редруэлло, Риесго, Сирго және Вердаско, вакеироларға тән.

Тарату

Вакеиролардың ата-бабалары Батыс Астурия және Солтүстік-Батыс Леонда орналасқан. Вакеиролардың дәстүрлі қауымдастықтары немесе бранялары Астурияның Белмонте-де-Миранда, Кангас-дель-Нарсеа, Кудильеро, Хихон, Госон, Льянера, Навия, Овьедо, Правия, Лас-Регуэрас, Салас, Сиэро, Сомиедо, Теверга, Тинео, Вальдес, Астурия және Виллайон муниципалитеттерінде, сондай-ақ Леонның Ласиана, Оманя, Эль-Бьерсо және Бабиа (эс) аймақтарында табылады. Испания, Латын Америкасы және АҚШ-та диаспора бар, оның ішінде Мадридте ең ірі диаспоралық қауым кездеседі. Куба, Аргентина, Мексика және Францияда Вакеиролардың көптеп қоныстанған аймақтары бар, ал Флорида, Нью-Йорк, Батыс Вирджиния штаттарында және Батыс АҚШ-та, әсіресе Невада штатында олардың көптеген өкілдері тұрады.

Атауы

Vaqueiro сөзі экзоним болып табылады және соңғы жылдарға дейін Vaqueiro-лардың өзі бұл терминді жиі қолданбаған. Vaqueiro аймағында және оған жақын жерлерде Vaqueiro термині тек Alzada Vaqueiro-ларына қатысты қолданылады және ол кәсіп емес, нәсіл мен этникалық текті білдіреді. Gaspar Melchor de Jovellanos Vaqueiro-ларды мал өсірумен айналысатын, бірақ Vaqueiro емес адамдардан ажырату үшін De Alzada деген сөзді қосты. Бұл сөз астуриялық "alzar" етістігінен шыққан, мағынасы – көтеру немесе жоғары көтерілу. Jovellanos Vaqueiro-лардың әр жазда жаздық brañas-қа көтеріліп, үйлерін жоғары көшіретінін байқағаннан кейін бұл термин пайда болды. Сыртқы дереккөздерде көбінесе қолданылатын Vaqueiros de Alzada деген толық атау Астурия мен Леонда осыншалықты жиі қолданылмайды. Vaqueiro-лар аңғарда тұратын Vaqueiro емес адамдарды xaldos деп, ал жағалауда тұратын Vaqueiro емес адамдарды marnuetos, maranuetos немесе marinuetos деп атайды. Бірақ соңғы жылдары marnueto термині қолданыстан шығып, барлық Vaqueiro емес адамдарды xaldos деп атау қалыптасқан.

Шығу тегі

Вакеиролардың нақты тегі белгісіз. Вакеиро емес халық тарихи түрде Вакеироларды мұсылман морисколарының, әсіресе Альпухаррас морисколарының ұрпақтары деп есептеген, бірақ көптеген антропологтар бұл пікірмен келіспейді.

Алғашқы есептер

Вакеиролардың жазу дәстүрі жоқ, сондықтан олардың өздерінің ерте жазба мұрағаттары жоқ. Вакеиролар туралы алғашқы нақты жазба 1433 жылы Лун графының (с) түбіртегінде, оның Лакьянаға көшіп бара жатқан вакеиролар тобына жасаған төлемдерін егжей-тегжейлі сипаттайды. 52 жыл өткен соң, 1485 жылы вакеироларға және олардың малдарына жасалған шабуылдар туралы жазбада, вакеиролар өздерін жеке халық деп есептейтіні айтылады. Вакеиролардың ерте жазба тарихының көп бөлігі дискриминацияға, физикалық шабуылдарға және жерді тартып алуға қарсы олардың қозғаған азаматтық істерінде сақталған.

Қазіргі заманғы

Вакеир еркектерін әскери қызметке шақыру – вакеирлердің вакеир емес қоғамға ассимиляциялануының басты алғашқы себептерінің бірі болды. Испания Азамат соғысы кезінде маңызды вакеиро браналары, соның ішінде 1937 жылы өртенген Эль Пуэрто (Сомиедо) және Бабиадағы Торрестио (es), жауынгерлік қимылдарда өртенді. Вакеиро мәдениеті кеңесі 2016 жылы Салас қаласындағы Эль Певидал бранасында құрылды және сол жылы Вакеиро мәдениетінің алғашқы форумын өткізді.

Демография

Вакеиролардың нақты саны, Вакеиро аумағында да, шетелде де белгісіз, және соңғы бағалаулардың көп бөлігі 20-шы ғасырдың соңына қатысты. 1965 жылғы бағалау бойынша Астурияда Вакеиро халқының саны шамамен 15 000-ға жетеді, ал 1980 жылғы тағы бір бағалау бойынша Астурияда 6 448 Вакеиро болған. Вакеиро аумағында қалғандарға қарағанда, Вакеиролар диаспорада көбірек, және Мадрид қаласында ғана олардың саны көптеп таралған деп есептеледі. Некелер бейтарап делдал арқылы жасалған, ал қалыңдық отбасы барымта берген, ол көбінесе мал немесе ауыл шаруашылығы өнімдерінен тұрған, бірақ ешқашан жер берілмеген.

Тіл

Дәстүрлі түрде Вакеиролар астурлеон тілінің өз диалектісінде сөйлейді, ол Паḷḷuezu диалектісіне ең жақын, бірақ Торрестио мен арасында көшіп-қонып жүретін шығыс Вакеиролары астурлеон тілінің орталық диалектісіне көбірек ұқсайтын өз диалектісінде сөйлейді. "Че вакейра" (es) Вакеиро диалектісіне тән және оның аты Вакеиролардың есімімен байланысты. Бүгінде Вакеиролардың көпшілігі испан тілінде сөйлейді.

Ауыл шаруашылығы және асхана

Көшпелі Vaqueiros өмірлену үшін шаруашылықпен айналысып, Испанияда сирек кездесетін егіс алқаптарын қоныстандырып өңдеумен шұғылданды. Vaqueiros көбінесе кондық, бидай, люцерна, сұлы, жүгері және картоп өсірді. Жүгерінің енгізілуі Vaqueiro шаруашылығына зор әсер етті, себебі жүгері бидай және басқа да негізгі азық-түліктерге қарағанда жылдам өседі. Vaqueiros өсірген өнімнің көп бөлігі олардың малдарына беріледі. Vaqueiro үйлерінде дәстүр бойынша екі шошқа ұсталып, жыл сайын мереке күні сойылатын болған.

Жемқорлық және нәсілшілдік

Вакеироларға қатысты кемсітушілік Вакеиролар туралы алғашқы жазбалардан бері тіркелген. Вакеиролар көпшілік орындарда, әсіресе шіркеулерде бөлектеліп, жергілікті билікке үміткер болуға немесе дауыс беруге тыйым салынды. Вакеиролардың көшпелі өмір салты мен браналарда тұруына байланысты, кейбіреулері салық немесе ондық төлемеді, бұл салық жинау үшін Вакеироларды тұрақтандыруға алып келді. Вакеиролардың тарихының көп бөлігінде, олар Вакеиро емес астуриялықтар мен леондықтардан кемсіз, бөлек тұратын халық ретінде қарастырылды. Олардың «төменгі нәсіл» екенін айту арқылы Вакеироларды қанау үшін «қан тазалығы» тұжырымы қолданылды. 1551 жылы регидор Дон Диего дас Маринас Вакеиролардың көбейіп кетпеуі үшін Вакеиро еркектерін кастрациялауға бұйрық берді. Вакеиролар ғылыми нәсілшілдіктің құрбаны болды, әсіресе ХХ ғасырдың басында Салас қаласындағы Бусполь бранасының Вакеироларына жасалған френологиялық зерттеулерде олар «монголоидтар» деп танылды. Вакеиролар расалық ғалымдар мен олардың Вакеиро емес көршілері тарапынан туысқандық байланыстарға байланысты брахицефалиялық деп есептелді, бірақ олардың жақын маңдағы Вакеиро емес халықтан артық брахицефалиялық екені дәлелденбеді. Вакеироларды шіркеулерде, зираттарда, барларда және мерекелерде бөліп ұстады. Шіркеудегі алғашқы бөлініс көбінесе ақсүйектер, шаруалар және Вакеиролар арасындағы әлеуметтік жіктелу ретінде көрінді, Вакеиролар иерархияның ең төменгі сатысында болды, бірақ бұл этникалық бөлініске айналды, Вакеиролар мен Вакеиро емес адамдарды ажыратып көрсетті. Барларда Вакеироларға шыныдан ішуге рұқсат етілмеді, олар жануар мүйіздерінен жасалған тостақандардан ішуге мәжбүр болды. 1844 жылы сегрегацияны заңсыз ету туралы заң қабылданды, бірақ ол көбінесе назарсыз қалды және Вакеиролардың бөлінісін тоқтатуға көп әсер етпеді. Бүгінде Вакеиролар қоршаған ортаның теңсіздігімен және мүмкіндіктердің жетіспеушілігімен бетпе-бет келеді. Көптеген Вакеира браналарында жеткілікті жолдар жоқ, кейбіреулерінде электр қуаты жоқ, ал басқаларында ағын су жоқ. Көптеген Вакеиро браналары кен өндірісі сияқты қоршаған ортаға қауіп тудыратын мәселелерге тап болады. 2007 жылы Вакеиролардың наразылығына қарамастан, Салас қаласындағы Бусполь бранасына электрлік қосалқы станциясы орнатылды.

Генетика

Педро Меркадер Гомес және авторлар тобының 2013 жылғы Вакеиро митохондриялық ДНК-сының зерттеуі, Вакеиролардың Батыс Астурияға тән екенін және Вакеиро емес адамдармен ортақ тегі бар екенін, бірақ Вакеиро емес астуриялық және леондық халықтан генетикалық тұрғыдан ерекшеленгенін көрсетеді.