Кіріспе

АҚШ метеорологы Джуль Грегори Чарни (1 қаңтар 1917 жыл - 16 маусым 1981 жыл) – американдық метеоролог, сандық ауа райы болжамын дамытуда және атмосфераның жалпы айналымын түсінуде маңызды рөл атқарған. Ол атмосфераның күрделене түсетін математикалық модельдерін жасау арқылы осы салаға үлкен үлес қосты. Оның еңбегі көптеген ұлттық және халықаралық ауа райы бағдарламалары мен жобаларының қозғаушы күші болды. Қазіргі заманғы динамикалық метеорологияның әкесі саналатын Чарни, соғыстан кейінгі метеорологияның қазіргі деңгейге жетуіне ең көп үлес қосқан тұлға деп есептеледі. Чарнидің жұмысы оның жақын әріптесі Эдвард Лоренцке де әсер етті, ол болжамның шектерін зерттеді және хаос теориясының негізін қалаушылардың бірі болды.

Өмірбаян

Чарни 1917 жылдың 1 қаңтарында Сан-Францискода, Калифорния штатында, еврей-орыс иммигранттары Ели Чарни мен Стелла Литтман отбасында дүниеге келді. Олар киім өндірісінде тігіншілер болған. Чарни өмірінің көп бөлігін Калифорнияда өткізді. 20 ай бойы қатерлі ісікпен күрескеннен кейін, ол 64 жасында Бостон қаласындағы Сидни Фарбер қатерлі ісік институтында қайтыс болды.

Білім

Чарни UCLA-да бакалавр және магистратураны бітірді, 1946 жылы физика ғылымдарының докторы (Ph.D.) атағын алды. Бұл мақаланың ықпалды болуына себебі, оның жоғары атмосферадағы "ұзын толқындардың" бүкіл атмосфераның мінез-құлқына тигізетін әсерін баса көрсетуі болды, бұл полярлық фронтқа дәстүрлі назар салудан ерекшеленді. Сонымен қатар, бұл мақала аталған толқындар бойындағы бұзылыстарды физикалық түсінікпен және математикалық тұрғыдан қатаң түрде талдауға мүмкіндік берді.

Еңбек жолы мен мұрасы

Чарни өзінің мансабын 1941-1946 жылдар аралығында UCLA-да физика және метеорология пәнінен оқытушы ретінде бастады. 1946 жылы Чарни Чикаго университетінде Карл Густав Россбидің жетекшілігімен зерттеуші болып жұмыс істеді. Россби – Швецияда туған американдық метеоролог, оның кең ауқымды ауа қозғалысы туралы теориялары метеорология ғылымын революциялауға үлкен үлес қосты. Осы бірлескен еңбек NOAA-ның Геофизикалық сұйықтық динамикасы зертханасының құрылуына негіз салды. 1954 жылы Чарни АҚШ-тың Ауа райы бюросы, Әуе күштері және Әскери-теңіз күштері арасындағы Бірлескен сандық ауа райын болжау бөлімін құруға көмектесті. Кейін Чарни Ұлттық ғылым академиясының Атмосфералық ғылымдар комитетінің мүшесі және академияның Халықаралық метеорологиялық ынтымақтастық комитетінің төрағасы болды. Осы лауазымдарында ол ауа райын зерттеу саласындағы ең масштабты халықаралық жоба саналатын Дүниежүзілік атмосфералық зерттеу бағдарламасын ұйымдастыруға жетекшілік етті және оның іске асуына көмектесті.

Чарнидің есебі

1979 жылы Чарни Ұлттық зерттеулер кеңесі үшін "көмірқышқыл газы және климат жөніндегі арнайы зерттеу тобын" басқарды. Нәтижесінде шыққан 22 беттік "Көмірқышқыл газы және климат: ғылыми бағалау" атты есеп ғаламдық жылыну туралы ең алғашқы қазіргі заманғы ғылыми бағалаулардың бірі болып табылады. Оның негізгі қорытындысын 2-беттен табуға болады: "Біз CO2 екі еселенген жағдайдағы ең ықтимал жаһандық жылынуды ± 1,5°C қателікпен 3°C-қа жуық деп бағалаймыз". Климаттың сезімталдығына қатысты бұл бағалау төрт он жылдан бері негізінен өзгерген жоқ, мысалы, IPCC-нің төртінші бағалау есебінде (2007) "тепе-теңдік күйдегі климаттың сезімталдығы 2°C мен 4,5°C аралығында болуы мүмкін, ең жақсы бағаланған мәні шамамен 3°C. Оның 1,5°C-тан төмен болуы өте ұтымсыз. 4,5°C-тен жоғары мәндерді толығымен жоққа шығаруға болмайды, бірақ оларға қатысты байқаулардың сәйкестігі нашар". 2019 жылы Чарни есебінің 40 жылдығын тойлаған климат ғалымдары: "Кейін қарап тұрғанда, Чарни есебі қабырғадағы жазудың ғылыми нұсқасы сияқты көрінеді. Олардың ескертуі дәл болды және одан да маңызды болып қала береді" деді.

Жүз жылдық мерейтойы

2018 жылдың ақпан айында МТИ Шарни мен Эдвард Лоренцтің туғанына 100 жыл толуына арналған «MIT on Chaos and Climate» атты симпозиум өткізді. «Жюль Шарни атмосфераның болжамсыз мінез-құлқының сырын сұйықтық физикасының танылатын, бірақ өте қиын мәселесіне айналдырды деп айтуға болады. Дегенмен, бүгін мен Жюльдің біздің саламызға қосқан жеке және, менің ойымша, ошақты да маңызды үлесі – оның саламыздағы ынтымақтастық атмосферасын дамытқан кеңпейілділігі туралы айтқым келеді. Ол жеке және ғылыми тұрғысынан адалдыққа қатысты, көбінесе естен шығарылатын, бірақ ерекше маңызды үлгі орнатты». Шараға арналған бейнеролик Шарни мен Лоренцтің МТИ және метеорология саласына қалдырған өшпес іздерін көрсетеді.

Құрмет пен марапаттар

1937 жылы Фи Бета Каппаға сайланды. 1961 жылы Корольдік метеорологиялық қоғамның Саймонс алтын медалімен марапатталды. 1966 жылы МИТ-те метеорологиядан алғашқы Альфред П. Слоан профессоры болып тағайындалды. 1976 жылы Америка геофизикалық одағының Уильям Боуи медалімен марапатталды. Америка метеорологиялық қоғамы жыл сайын атмосфералық немесе гидрологиялық ғылымдар саласындағы маңызды зерттеулер мен жетістіктері үшін "Жюль Г. Чарни сыйлығымен" жеке тұлғаларды марапаттайды.