Кіріспе
Кен өндірілген жерді табиғи немесе пайдалануға жарамды күйіне келтіру процесі
Кенді қайта жаңарту – бұл кен өндірілген жерді экологиялық тұрғыдан тиімді немесе экономикалық тұрғыдан пайдалы жағдайға келтіру процесі. Кенді қайта жаңарту процесі кен өндірісі аяқталғаннан кейін жүргізілсе де, кенді қайта жаңарту шараларын жоспарлау кен орнына рұқсат бергенге дейін немесе жұмысты бастағанға дейін жүзеге асырылады. Кенді қайта жаңарту өнімді экожүйелерді қалпына келтіруден бастап, өнеркәсіптік және коммуналдық ресурстарды құруға дейінгі әртүрлі мақсаттарға сай келетін пайдалы ландшафттарды құрайды. АҚШ-та кенді қайта жаңарту қазіргі заманғы кен өндірісінің маңызды бөлігі болып табылады. Қазіргі заманғы кенді қайта жаңарту кен өндірісінің қоршаған ортаға тигізетін зиянын азайтады. Көптеген тастап кетілген кен орындарында қайта жаңарту жұмыстары жүргізілмеген. Тарих бойында көптеген кен орындарында қатаң ережелер сақталмаған. Кенді қайта жаңарту практикасы 20 ғасырдың басында басталды. Ландшафтты бастапқы күйіне толыққанды қайтару барлық жағдайда да мүмкін емес. Көп жағдайда кен қалдықтарын физикалық және химиялық тұрақтандыру – кенді қайта жаңартудың шегі. Кен өндірілгенге дейін сақталған топырақ қабаты тасты материалдың үстіне салынады. Бұл қабаттың үстіне жоғарғы топырақ қабаты салынады. Соңғы қадам – өсімдіктерді қалпына келтіру және өсімдіктердің ұзақ мерзімді дамуын қамтамасыз ету. Кейбір жағдайларда тіпті өздігінен экожүйелердің дамуы да орманды жабуды жеткілікті деңгейде қамтамасыз ете алады, бірақ көбінесе арнайы қайта жаңарту тәсілдері қолданылады. Аппалачи айманындағы көмір өндірісі және қайта жаңарту саласындағы маңызды тақырыптарға бағытталған ғылыми-зерттеу және білім беру бағдарламасы. FRA кен өндірілген жерлерді қайта орманға айналдырудың табысты болуына қатысты ұсынымдар береді, оларды келесі бес қадаммен жинақтауға болады:
Жақсы ағаш өсуі үшін кемінде төрт фут тереңдікте, жоғарғы топырақтан, ауа райына төзімді құмтастан және/немесе қолда бар ең жақсы материалдан жасалған қолайлы тамыр ортасын құру. Бірінші қадамда құрылған жоғарғы топырақ немесе оның орнына қолданылған материалды тығыздамай, өсімдіктердің өсуіне қолайлы орта жасау үшін тегістеу. Ағаштардың өсуімен үйлесімді жер жамылғыларын пайдалану. Ағаштардың екі (немесе одан да көп) түрін отырғызу: жануарлар дүниесі мен топырақтың тұрақтылығы үшін ерте дамыған түрлерді, содан кейін коммерциялық құнды ағаштарды. Ағаш отырғызудың дұрыс әдістерін қолдану.
Толыққанды тәсіл
Жергілікті ортаның ең жоғары тізбектегі түрі жергілікті микроклимат жағдайларына байланысты орман болмаған жағдайда, жайылым құру арқылы топырақты жақсы қалпына келтіруге болады. Дан Даггет және басқалар осы сияқты жағдайларда кен орындарын қалпына келтіру үшін тұтас басқаруды жақтады. Егер ең жақсы материал – жоғарғы топырақ болмаса, онда жергілікті, көп жылдық, тез өсетін шөптер мен басқа да өсімдіктердің алғашқы тізбектегі түрлерін пайдаланып, биожүйені толықтыруға қажетті жануарлардың орнына мал шаруашылығын қолдану арқылы жоғарғы топырақ жасауға болады. Топырақтың дамуы және топырақ биотасы кеннен кейінгі дамуда маңызды рөл атқарады. Кеннен кейінгі топырақты қалпына келтіру көптеген қиындықтармен қатар мүмкіндіктер де береді. Мысалы, кеннен кейінгі топырақтағы көміртегінің жиналу жылдамдығы өте жоғары болуы мүмкін және, мысалы, егістік жерді қайта орманды ету арқылы алынатын көміртегі жиналу жылдамдығынан асып түсуі мүмкін. Ең жақсы материалды қажетті топографияға сәйкес бөліп, кілт сызықтарын белгілеңіз. Өсімдіктер мен шөптердің алғашқы тізбектегі жергілікті түрлерін себіңіз. Малға бастапқы азық беру үшін аумақты шалғынмен жабыңыз. Кілт сызықтарын нұсқау ретінде пайдаланып, жайылымдарды құрыңыз және жерді жазылуына көмектесу үшін тұтас жоспарланған жайылым тәсілдерін іске асырыңыз. Егер мақсат – жабайы табиғат аймағын немесе табиғи саябақты құру болса, негізгі түрлер қайта орала бастағанда (экологиялық тізбек деп аталатын процесс) немесе жеткілікті мөлшерде енгізілген кезде мал шаруашылығын азайтуға немесе тоқтатуға болады. Балама ретінде, орманды қалпына келтіру тәсілінің алғашқы үш қадамын орындау үшін тұтас тәсілді қолданатын интеграцияланған тәсілді пайдалануға болады. Осы алғашқы үш қадам орындалып, жақсы орнатылғаннан кейін, мал жайылымын азайтуға немесе тоқтатуға болады, бұл орта және жоғары тізбектегі түрлерге тамыр жаюға және орман шаруашылығы тәсілін жалғастыруға мүмкіндік береді.
Америка Құрама Штаттары
1977 жылға дейін көмір өндіру саласындағы ашық карьерлік кен өндіруді реттейтін федералдық заңдар болған жоқ. Көптеген кен өндіру қызметі жүргізілетін штаттар операцияларды реттеу үшін заңдар қабылдағанмен, заңдар штаттан штатқа өзгеше болды және олардың іске асырылуы тұрақсыз болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін штаттар қатаңдатылған нормативтік құқықтық актілерді қабылдай бастаған кезде де, олар заңнаманы басқару және оны іске асыру үшін жеткілікті қаржыға ие болмады. Кен өндіруден кейінгі жерді қалпына келтіру жөніндегі нұсқаулар қазіргідей қатаң болған жоқ. Мысалы, Колорадо штаты 1965 жылы ерікті жерді қалпына келтіру бағдарламасын бастады, онда кеншілер өндірілген жерді өздері қалпына келтіруге міндетті болды.
1977 жылғы жер үсті кендерін бақылау және қалпына келтіру туралы заң бойынша
1977 жылғы жер бетіндегі кен өндіруді бақылау және қалпына келтіру туралы заң (SMCRA) – АҚШ-та көмір өндірудің қоршаған ортаға тигізетін әсерін реттейтін негізгі федералды заң. Ол қолданыстағы және болашақ көмір кен орындарына рұқсат беру ережелерін, сондай-ақ тасталған кен орындарын қалпына келтіруді қаржыландыру үшін сенім қорын құрды. SMCRA жер бетіндегі көмір өндірудің салдарынан қоршаған ортаны қорғау қажеттілігін, елдің маңызды энергия көзі ретінде көмірге деген қажеттілігімен үйлестіреді. Ол көмір өндіру операцияларының экологиялық жауапкершілікпен жүргізілуін және кен өндіру процесі кезінде және одан кейін жердің тиісінше қалпына келтірілуін қамтамасыз етеді. Көмір өндіруші штаттардың көпшілігі енді өз юрисдикциясындағы жерлердегі жер үсті көмір өндіруін реттеуге жауапты, ал Жер үсті кендерін қалпына келтіру және орындау басқармасы (OSMRE) бақылау функциясын атқарады. SMCRA бойынша, кен өндіруге рұқсат алу үшін операторлар кен өндіру аяқталғаннан кейін жерді қалпына келтірудің егжей-тегжейлі және жан-жақты жоспарын ұсынуы керек. Қалпына келтіру жоспарына, басқа критерийлермен қатар, кен өндірілетін жердің кен өндірілгенге дейінгі жағдайы мен мақсаты; қалпына келтіруден кейін жерді пайдалану жоспары; қалпына келтірудің бағаланған кестесі; және тиісті ауа және су сапасы заңдарына сәйкес келу үшін қабылданатын шаралар кіруі тиіс. Қалпына келтіру жоспарын ұсынумен қатар, операторлар сондай-ақ, егер оператор қалпына келтіруді аяқтаудан бұрын қызметін тоқтатса немесе қалпына келтіруді аяқтауға шамасы келмесе, қалпына келтіруді аяқтау үшін қаражаттың бар екенін қамтамасыз ету үшін орындау кепілдігін де ұсынуы керек. Кепілдіктің сомасы ұсынылған қалпына келтіру жоспарының сомасына тең болуы тиіс. Кепілдік операторға мемлекеттік немесе федералды реттеуші орган қалпына келтірудің сәтті аяқталғанын растағаннан кейін ғана қайтарылады, бұл қалпына келтіру процесі аяқталғаннан кейін 10 жылдан астам уақытты қамтуы мүмкін.
Қаңырап бос қалған кен орындары бағдарламасы
Бос қалған шахталарды қайта жаңартуға қаржыландыру көмір өндірісінен алынатын салық арқылы жүзеге асырылады. Кен операторлары жер астынан өндірілген көмір үшін тоннасына 0,12 доллар, ал ашық әдіспен өндірілген көмір үшін тоннасына 0,28 доллар салық төлеуге міндетті; осы салықтан түскен түсімдер тасталған шахталарды қайта жаңарту қорына (SMCRA құрған) аударылады, ол тасталған шахталарды қайта жаңартуға жұмсалады. Қордың бір бөлігі бекітілген қайта жаңарту бағдарламалары бар штаттарға олардың жобалары үшін бөлінеді, ал қалған қаражат федералдық үкімет OSMRE арқылы белсенді бағдарламалары жоқ штаттардағы тасталған шахталарды қайта жаңарту үшін пайдаланылады. 2011 жылдың 15 желтоқсанына дейін OSMRE 1977 жылдан бері OSMRE қоры арқылы 7,2 миллиардтан астам доллар жұмсады, бұл 295 000 акрдан астам қауіпті, жоғары басымдықтағы тасталған шахталарды қайта жаңартуға және тасталған жерлерді пайдалануға бағытталған.
Германия
Германияда көмір өндірісінің 2018 жылы тоқтауына байланысты, 2015 жылы Бохум қаласындағы Георг Агрикола Техникалық жоғары мектебінде (THGA) Кен өндірісінен кейінгі зерттеу институты (FZN) құрылды. Бұл институт әлемдегі алғашқы, кен өндірудің салдарына тұтасқандай қарап, техникалық, экономикалық және экологиялық аспектілерден кен өндірісінен кейінгі кезеңді қалыптастыруға қажетті білімді біріктіретін орталық. Аталған институттың басты назары Рур, Саар және Иббенбюрен аймақтарындағы көмір өндірісінің «мәңгілік міндеттерін» ғылыми тұрғыдан сүйемелдеуге арналған. Бұл аймақтарда тау-кен, геология, геотехникалық инженерия, гидрогеология, электр және ақпараттық технологиялар салаларының мамандарымен қатар, тау-кен геодезистері де түрлі ғылымдар бойынша бірлесіп жұмыс істейді. THGA Кен өндірісінен кейінгі зерттеу институты аясында геотехникалық инженерия және кен өндірісі саласындағы әлемдегі жалғыз магистрлік бағдарламаны ұсынады. Бұл бағдарлама ғылым мен инженерияны үйлестіріп, тау жыныстарының механикасы, экономикалық геология, гидрология, геодезия және құқықтық мәселелерді қамтиды.