Кіріспе
2000 жылы Джеральд Морис Эдельман мен Джулио Тонони жазған «Аң-сезім әлемі: Материя қалай қиялға айналады» кітабы – биологтар Джеральд Морис Эдельман мен Джулио Тонониның 2000 жылы жарық көрген еңбегі. Ұлыбританияда бұл кітап «Аң-сезім: Материя қалай қиялға айналады» деген атаумен жарияланды. Джулио Тононимен бірлесіп жазылған бұл кітап Джеральд Эдельманның мидың жұмыс істеу қағидаларын зерттеген «Нейродарвинизм» және «Bright Air, Brilliant Fire» сияқты еңбектерінің қорытындысы болып табылады.
A Universe of Consciousness: How Matter Becomes Imagination is the title of a 2000 book by biologists Gerald Maurice Edelman and Giulio Tononi; published in UK as Consciousness: How Matter Becomes Imagination. This book, written with Giulio Tononi, is the culmination of a series of works by Gerald Edelman on the workings of the brain which include Neural Darwinism and Bright Air, Brilliant Fire.
Precis
Ол алты бөлімге бөлінген: алғашқы үшеуі философиялық, неврологиялық және дарвиндік тұрғысынан бар жұмысты қарастырады. IV бөлім жұмыстың жаңа тезисін ұсынады: Динамикалық өзекті гипотезасы. Қалған екі бөлімде ол түрлі философиялық және практикалық мәселелерді қалай шешетіні зерттеледі.
Бастапқы оқиға
Декарттан бері философтар сана ұғымымен айналысып келеді, ал оның субъективті сипаты ғылым үшін ерекше мәселе тудырады. Оның мәні мидағы нейрондық құрылымдардан туындайды, ал оларды зерттеуге қажетті тәжірибелік құралдармен бірге оларды түсіну келесі тарауларда баяндалады. Содан кейін олар Эдельманның әлі де даулы соматикалық таңдау теориясын қайта қарастырады, ол ерте даму кезінде нақты мидың топологиясын бақылайды және тәжірибеге жауап ретінде қайта құрылымдалуға мүмкіндік береді. Олар есте сақтаудың символдық бейнелеу емес, мидың қозғалыс әрекеттерін жетілдіру үшін өзінің динамикасын қалай өзгерткенінің көрінісі екенін айтады. Бұл бастапқы сана туралы талқылауға алып келеді, ол сезіну арқылы дереу мінез-құлықты бағыттау құралына біріктіріледі және оның әсеріне жету үшін маңызды деңгейдегі кері байланыс қажет.
Динамикалық ядролық гипотеза
Стимул ұсынылғаннан кейін қысқа мерзім ішінде (әдетте 100-250 мс) нақты бір қызметке назар шоғырландыру үшін, мидың функционалды түрде бөлінген аймақтарының қызметін интеграциялау немесе байланыстыру мәселесі, ірі масштабты симуляциялар арқылы зерттеледі. Бұл, жүйенің қалған бөліктерімен салыстырғанда кейбір элементтердің бір-бірімен күштірек өзара әрекеттесуі, соның ішінде үлкен мөлшерде қайта кірудің болуы ғана мүмкін екені көрсетілді. Бұл функционалдық кластерлер PET немесе fMRI сканерлеу технологиясының қолжетімділігіне баяу ғана жақындап келеді, себебі олар әдетте ұзақ уақытты қажет етеді. Кез келген сәтте мидағы нейрондық топтардың аз ғана бөлігі ғана санаға тікелей үлес қосады, және бұл кластер динамикалық ядро деп аталады. Ол жалғыз тұрғынұқтанды білдіреді, ал сананың әр түрлі күйі – әр түрлі топтарға сәйкес келеді. Шизофрения сияқты кейбір диссоциативтік аурулар бірнеше ядроның қалыптасуына алып келуі мүмкін.
Гипотезаның әсері
Аңдағы қайталап тұратын мәселелердің бірі – қызыл түс, жылу және ауырсыну сияқты качелиялардың болуы. Әр качелияны белгілі бір нейронмен немесе нейрондық топпен байланыстыру жеткіліксіз; маңыздысы – сезімге күшті әсер ететін және сол сәтте белсенді болатын барлық басқа топтар. Сондықтан, әрбір саналы күйді качелия деп атауға болады. Таламус жүйені дайын күйде ұстаса, нейрондар тобының шағын өзгерісі өте қысқа мерзім ішінде бүкіл жүйеге әсер ете алады. Алғашқы сана, тіл мен жоғары деңгейдегі сана пайда болуына дейін, денеге негізделген кеңістіктік бағдарламаны құра алады. Сенсорлар мен моторларды қоса алғанда, саналы және санасыз процестер арасындағы қарым-қатынасқа қатысты алғашқы ұсыныстар бар, себебі бұл сала туралы білім өте аз. Мидағы тіл орталықтарының эволюциясы жоғары деңгейдегі санаға алып келеді, ол субъективті тәжірибені күшейтеді және адамдарға качелияларды сипаттауға мүмкіндік береді, бірақ оларды көптеген жануарлар да сезінеді. Адамдардың ойлау қабілеті әртүрлі бейнелеулерді қамтиды, соның ішінде суреттерді де. Тьюринг машиналарын еске түсіретін компьютерлерден өзгеше, ми нейрондық топтарды іріктеуге негізделген.
Пікірлер
Джон Корнуэлл (Sunday Times) Бұл тақырыптағы ең терең ойлы кітаптардың бірі. Олар сана туралы көптеген күтпеген жайттарды ашып көрсетсе де, адам қиялының күші мен сыры туралы берік сенімдерді растайды. Пьеро Скаруффи: Кітапта біздің саналы сезімімізге не себеп болатыны туралы теория келтіріледі, бірақ материя қалай сезімге айналатынын түсіндіре алмайды. Сананың барлық қасиеттерін тізімдегенімен, авторлар сананың мәнін ұғуға келмейді: мен өзімнің өзім екенімді сезінемін. Осы жаңалыққа толы зерттеудің нәтижелері сана туралы қалыптасқан көзқарастарға күдік тудырады.