Кіріспе
Когнитивтік лингвистикада, ұғымдық домендерді байланыстыру Когнитивтік лингвистикада, ұғымдық метафора немесе когнитивтік метафора бір идеяны немесе ұғымдық доменді екіншісі тұрғысынан түсінуді білдіреді. Мысалы, санды бағыттылық тұрғысынан түсіну ("бейбітшілік бағасы көтерілуде") немесе уақытты ақша тұрғысынан түсіну ("Бүгін мен жұмыста уақыт өткіздім") осыған жатады. Ұғымдық домен – адам тәжірибесінің кез келген ақыл-ой ұйымы бола алады. Әртүрлі тілдерде жиі кездесетін, көбінесе қабылдауға негізделген метафоралардың жүйелілігі, ұғымдық домендер арасындағы байланыстың мидағы нейрондық байланыстарға сәйкес келеді деген гипотезаға алып келді. Бұл теория 1990 және 2000 жылдардың басында кең танылды, бірақ кейбір зерттеушілер оның эмпирикалық дәлдігіне күмән келтірді. Джордж Лакофф және оның әріптестері ұсынған ұғымдық метафора теориясы лингвистикадан туындады, бірақ ақыл-ой және ми туралы талаптарына байланысты когнитивтік ғалымдардың қызығушылығын тудырды. Теорияның эмпирикалық дәлелдері көбінесе қайшылықты немесе теріс болды. Метафоралар адамның сөздік түсінігінің маңызды бөлігін құрайтынына барлық дерлік келіседі, бірақ осы теорияға қатысты нақтырақ талаптарға қолдау аз. Лакофф адам ойлауының метафоралық ойлаудың арқасында жеңіл жұмыс істейтінін айтады, бірақ психологиялық зерттеулер метафораларды метафоралық емес өрнектерге қарағанда түсінудің қиын екенін көрсетті. Сонымен қатар, метафоралар жаңалықтарын жоғалтып, қалыпты жағдайға келгенде, олар метафора мәртебесін жоғалтады және қарапайым сөздер сияқты өңделеді (бұл процесс грамматикаландыру деп аталады). Сондықтан, адам ойлауын ұйымдастырудағы ұғымдық метафораның рөлі лингвистердің мәлімдегенінен гөрі шектеулі. Психология саласында Реймонд У. Гиббс кіші, ұғымдық метафора мен денелілікті психологиялық эксперименттер арқылы зерттеді. Басқа когнитивтік ғалымдар, мысалы, Жиль Фаукониер, "аналогия", "ұғымдық біріктіру" және "идеястезия" сияқты атаулармен ұғымдық метафораға ұқсас тақырыптарды зерттейді. Ұғымдық метафоралар күрделі идеяларды қарапайым тілмен түсінуге көмектеседі, сондықтан абстрактілі теориялар мен модельдерді түсіндіру үшін жиі қолданылады. Мысалы, коммуникацияны арна ретінде қарастырудың ұғымдық метафорасы – метафора арқылы түсіндірілген үлкен теория. Демек, күнделікті қарым-қатынасымыз ғана емес, ғылыми теорияларды түсіну жолымыз да ұғымдық метафоралардың тілімен қалыптасады. Бұл метафоралар қарым-қатынаста кең таралған және біз оларды тек тілде ғана емес, сонымен қатар оларды қабылдап, оларға сәйкес әрекет етеміз.
In cognitive linguistics, conceptual metaphor, or cognitive metaphor, refers to the understanding of one idea, or conceptual domain, in terms of another. An example of this is the understanding of quantity in terms of directionality (e. g. "the price of peace is rising") or the understanding of time in terms of money (e. g. "I spent time at work today"). A conceptual domain can be any mental organization of human experience. The regularity with which different languages employ the same metaphors, often perceptually based, has led to the hypothesis that the mapping between conceptual domains corresponds to neural mappings in the brain. This theory gained wide attention in the 1990s and early 2000s, although some researchers question its empirical accuracy. The conceptual metaphor theory proposed by George Lakoff and his colleagues arose from linguistics but became of interest to cognitive scientists due to its claims about the mind and the brain. The empirical evidence for the theory has been mixed to negative. While it is generally agreed that metaphors form an important part of human verbal conceptualization, there is little support for the more specific claims that are relevant to this particular theory of metaphor comprehension. Crucially, Lakoff asserts that human thinking works effortlessly thanks to metaphorical thinking, but psychological research has found that metaphors are actually more difficult to process than non metaphoric expressions. Furthermore, when metaphors lose their novelty and become conventionalized, they eventually lose their status of being metaphors and become processed like ordinary words (a process called grammaticalization). Therefore, the role of the conceptual metaphor in organizing human thinking is more limited than what was claimed by the linguists. In Psychology, Raymond W. Gibbs, Jr., has investigated conceptual metaphor and embodiment through a number of psychological experiments. Other cognitive scientists, for example Gilles Fauconnier, study subjects similar to conceptual metaphor under the labels "analogy", "conceptual blending" and "ideasthesia". Conceptual metaphors are useful for understanding complex ideas in simple terms and therefore are frequently used to give insight to abstract theories and models. For example, the conceptual metaphor of viewing communication as a conduit is one large theory explained with a metaphor. So not only is our everyday communication shaped by the language of conceptual metaphors, but so is the very way we understand scholarly theories. These metaphors are prevalent in communication and we do not just use them in language; we actually perceive and act in accordance with the metaphors.
Тарихи
Батыс философиялық дәстүрінде Аристотель көбінесе метафораның табиғаты туралы алғашқы түсіндірмеші ретінде қарастырылады. Ол «Поэтика» еңбегінде: «Метафоралық термин – басқа бір нәрсеге тиесілі терминнің ауыстырылып қолданылуы» дейді, ал «Реторика» еңбегінде метафоралар оқынуды жағымды етеді деп айтады: «Оңай оқыну барлық адамға табиғи түрде жағымды, ал сөздер бір нәрсені білдіреді, демек, бізде білім тудыратын сөздер ең жағымды». Аристотельдің метафора туралы жазғандары метафораның «орнына қою» көзқарасын құрайды, онда метафора – қарапайым сөздің орнына қойылған әсемдік үшін қолданылатын сөз немесе сөз тіркесі. Бұл кейде «Метафораның дәстүрлі көзқарасы», ал кейде «Метафораның классикалық теориясы» деп аталады. Б.з.б. бірінші ғасырдың соңында римдік риторик Квинтилиан Аристотельдің метафора туралы бұрынғы еңбегін метафоралық тілдің салыстыру функциясына көбірек назар аудару арқылы дамытады. Квинтилиан өзінің «Institutio Oratoria» еңбегінде: «In totum autem metaphora brevior est similitudo» – яғни, «жалпы алғанда, метафора – теңеудің қысқа түрі» дейді. Тарих бойында басқа да философтар метафора тақырыбына өз пікірлерін қосты. Мысалы, Фридрих Ницше тіл шындықты бейнелемейді, керісінше, қарулы метафоралар құрайды деп мәлімдеді. Ницше танымның әрбір қадамын – нақты әлемнен алынған ақпараттың жүйкелік күйзеліске айналуын, жүйкелік күйзелістің ойдағы бейнелерге ұласуын, ойдағы бейнелердің сөздерге аударылуын – метафоралық деп есептеді. Осы ерте теориялардың қазіргі заманғы түсіндірмелері де белсенді талқылауда. Кембридж университетінің философиялық теология профессоры Джанет Соскис: «Егер біз оларды ешқашан сұрауға тиіс болмаған сұрақтарға жауап беру міндетінен босатсақ, ғана олардың жаңа ойларын татып көре аламыз» деп жазды. Кейіннен Аристотельдің қазіргі философиялық негізден өзгеше философиялық негізде жұмыс істегенін және сындық тұрғысынан қарағанда оны ескеру қажет екенін мойындайды.
Қазіргі заманғы
Стивен Пинкер өзінің 2007 жылғы "Ойдың құрылысы" кітабында тұжырымдамалық метафораны зерттеу үшін бірнеше пайдалы жіктелімдерді ұсынады. Пинкер метафораға қатысты екі перспективаны салыстырады, оларды ол "көңіл көшірмейтін теория" және "мессиандық теория" деп атайды. Көңіл көшірмейтін теория метафораларды "өлген" деп жіктейді, яғни қазіргі заманғы сөйлеушілер күнделікті қолданатын метафораларда бастапқы және мақсатты домендер арасындағы салыстыруды сезбейді деп тұжырымдайды. Мысалы, көптеген адамдар "басына жиналу" фразасының ірің жинақталғаннан туындайтынын білмейді. Керісінше, мессиандық теория Лэкофф пен Джонсонның тұжырымдамалық метафора туралы идеясына жақын. Бұл көзқарас метафора қолданушыларының метафораның домендерге қалай сәйкес келетінін білетінін және оны ортақ сезімдік тәжірибені күрделі ойлармен байланыстыру үшін пайдаланатынын көрсетеді. Пинкердің тағы бір маңызды айырмашылығы – әдеби немесе поэтикалық метафоралар мен тұжырымдамалық немесе генеративтік метафоралар арасындағы ерекшелік. Поэтикалық метафоралар түрлі себептермен қолданылады, бірақ ақырында ұқсастықтарды немесе қайшылықтарды көрнекті түрде көрсетеді. Пинкердің мысалы – Шекспирдің классикалық шумағы "Жулиет – күн". Мұндай метафоралар көбінесе терең контекстсіз күрделі немесе түсініксіз болып көрінеді. Тұжырымдамалық метафоралар екі домен арасындағы ішкі байланыстан туындайды. Бұл метафоралар, клише саналатындықтан, шексіз жаңа метафораларды жасауға қабілетті. 2007 жылы Pragglejaz тобы осы сынға жауап ретінде метафоралық тіркестерді анықтау әдістемесін жасады.
Құбыр метафорасы
Құбыр метафорасы – коммуникацияның өзін (металингвистика) талқылау кезінде қолданылатын образды тілдің басым түрі. Адамдар сөйлегенде немесе жазғанда, олар өздерінің ой-сана мазмұнын (сезімдерін, мағыналарын, ойларын, түсініктерін және т.б.) "салатын" сияқты болады. Бұл мазмұн "контейнерлерге" (сөздерге, тіркестерге, сөйлемдерге және т.б.) салынып, содан кейін тыңдаушылар мен оқырмандар тарапынан "алынып шығарылады". Осылайша, тіл – адамдар арасында ой-сананы жеткізетін "құбыр" ретінде қарастырылады. Лингвист Майкл Дж. Редди, PhD, осы тұжырымдық метафораны ұсынды, бұл тіл білімі саласында және одан тыс жерде метафоралық тілдің маңыздылығы туралы пікірталасты жаңартты.
Отбасыдағы рөлдер мен этика
Джордж Лакофф өзінің "Моральдық саясат" және "Солпанды ойлама!" атты кітабында тұжырымдамалық метафоралардың, мәдениет пен қоғамның өзара байланысы туралы ұқсас пікірлер білдіреді. Лакоффтың сөзінше, Америкадағы қоғамдық саяси кеңістік "отбасы" деген негізгі тұжырымдамалық метафораны көрсетеді. Сәйкесінше, адамдар саяси лидерлерді "қатаң әке" және "қамқор ана" рөлдері арқылы түсінеді. Осы ұлт мемлекетінің "әкеге" немесе "анаға" көбірек ұқсауы тілегінен саяси экономиканың екі негізгі көзқарасы пайда болады. Ол бұл пікірлерін соңғы кітабында, "Саяси сана" атты еңбегінде одан әрі дамытты. Қалалық теоретик және этика ғалымы Джейн Джейкобс бұл айырмашылықты гендерлік аспектіге аз ден қойып, "Қорғаушылық этика" және "Саудагерлік этика" деп атады. Ол күзету және сауда – адам баласының өміріндегі барлық таңдауларға метафоралық түрде қолдануды үйренуі тиіс екі нақты әрекет екенін айтады. Балаларды қорғау әйелдердің басты міндеті, ал нарықтық экономикада сауда жасау ерлердің басты міндеті болып саналатын қоғамда Лакофф балалардың аналарына "қорғаушы", ал әкелеріне "саудагер" рөлдерін тағайындайтынын болжайды.
Тіл білімі мен саясат
Лэкофф, Джонсон және Пинкер қазіргі оқиғалар мен саяси теорияға көп уақытын арнаған көптеген когнитивтік ғалымдардың қатарында. Бұл құрметті лингвистер мен тұжырымдамалық метафора теориясының мамандары өз теорияларын саяси салаға бейімдеуге ұмтылуы мүмкін деген пікірді білдіреді. Тілді этикалық тұрғыдан қарастыратын сыншылар идиомалар негізгі тұжырымдамалық метафораларды көрсететінін мойындайды, бірақ нақты грамматика, ғылыми әдіс және математикалық практиканың жалпымәдени ұғымдары метафоралардың ықпалын азайтады деп санайды. Мұндай сыншылар Лэкофф пен Джейкобсты «солшыл» деп қарастырады және олардың саясатын тіл мен мәдениетке сіңген онтологияға қарсы күрес ретінде қабылдамайды, керісінше, лингвистика ғылымының бір бөлігі емес, пайдасы шамалы жеке қызығушылық деп есептейді. Делеуз бен Гуаттари, Мишель Фуко және соңғы кезде Мануэль де Ланда бұл екі ұстанымның екеуі де бір-біріне ұқсас, ескі онтологиялық идеологияны құрайды деп сынап, бүтіннің бөліктерінің қосындысынан артық болатын екі бөлігін бөлуге тырысады. Лэкоффтың 1987 жылғы «Әйелдер, от және қауіпті нәрселер» атты еңбегі осы сынға дейін жасалмас бұрын оған жауап берді: ол бірнеше тілдің грамматикасына танымдық метафоралардың (мәдени ерекшеліктері мен адамзаттық жалпылықтары) әсерін зерттейді, сондай-ақ классикалық логикалық позитивизм немесе ағылшын-американдық мектептің философиялық ұғымының шектеулеріне дәлелдер келтіреді. Лэкоффтың 1987 жылғы және «Денедегі философия» (1999) еңбегінде эмпирикалық ғылыми дәлелдерге, яғни нақты жолдандырылатын болжамдарға сүйенуі когнитивтік метафоралық ұстанымның ғылыми әдіске қарсы еместігін, керісінше, ғылыми әдісті жаңа тұжырымдамалық метафоралар арқылы түсіндірілетін құбылыстарды ашуға қолданылатын жетілдірілген ойлау жүйесі деп санайтынын көрсетеді (мысалы, өткізілген электр үшін сұйық қозғалысының метафорасы, ол «тоқ» терминімен «қарсылыққа» қарсы «ағып» тұрады, немесе статикалық электр құбылыстары үшін гравитациялық метафора, немесе Нильс Бор қолданғандай атом ядросы мен электрондардың «планеталық орбита» моделі). Сонымен қатар, осындай сынға жауап ретінде, 2000 жылы Лэкофф пен Рафаэль Э. Нуньес математиканы түсіндіретін когнитивтік ғылымды ұсынды, ол математиканы абстракцияны негізгі тәжірибелік нақтылықтар арқылы түсіну үшін адамның тұжырымдамалық метафораға сүйенуінің салдары ретінде, емес, баламасы ретінде түсіндіреді.
Білім
Аналогия (метафора) арқылы ойлауды оқыту – "Жеке көз" жобасының негізгі тақырыптарының бірі. Концептуалды метафораларды қолдануға ынталандыру идеясы "критикалық ойлау дағдыларын" дамытуды жариялайтын басқа білім беру бағдарламаларында да кездеседі. Саяси ғалым Рута Казлаускайте польша-литвалықтардың даулы өткеніне қатысты мектеп тарихындағы метафоралық үлгілерді зерттейді. Лэкофф пен Джонсонның концептуалды метафора теориясы негізінде, ол күнделікті өмірден алынған жасырын метафоралық үлгілердің, мектеп оқулықтарында өткеннің, шындықтың, объективтіліктің, білімнің және көп көзқарастастықтың абстрактілі түсіндірілуіне қалай әсер ететінін, соның салдарынан өткен оқиғалардың әртүрлі интерпретацияларын түсінуге кедергі келтіретінін көрсетеді.
Тілдерді үйрену
Негізгі тұжырымдамалық метафораларды түсіну шет тілін үйренетін адамдардың сөздік қорын жақсырақ есте сақтауға көмектесуі мүмкін деген дәлелдер бар. Оқушылардың концептуалды метафора туралы білуін арттыру мақсатында, бір тілдік оқушы сөздігі – «Макмиллан ағылшын сөздігі» ағылшын тіліндегі ең маңызды Лакоф метафораларын қамтитын 50-ге жуық «метафоралық блоктарды» енгізді. Мысалы, сөздіктегі «әңгіме» деген жазбада «Әңгіме – сапарға ұқсайды, сөйлесушілер бір жерден екінші жерге қарай жол тартады» деген тақырыппен блок берілген, одан кейін осы метафоралық схеманы көрсететін сөздер мен тіркестер келтірілген. Тіл білімі мамандары білім алушылардың қалай оқып-үйренетіні және мұғалімдердің сыныпта қандай жұмыс істейтініне қатысты концептуалды метафораның маңыздылығын зерттей бастады.
Жануарларда картаға түсіру
Қазіргі зерттеулер біздің ең жақын туыстарымыз – шимпанзелерде әлеуметтік статус сияқты абстрактілі өлшемді жүйелі түрде бейнелеуге табиғи бейімділік бар екенін көрсетті. Толыққанды айтқанда, таныс жекжарыстардың (конспецификаттардың) беттері арасындағы айырманы анықтау көрсеткіштері ұсынылған тұлғалардың кеңістіктегі орналасуымен және әлеуметтік статусымен жүйелі түрде өзгеретін, айырманы анықтауды жеңілдетуге немесе қиындатуға әкелетін. Жоғары дәрежедегі тұлғалар кеңістікте жоғарырақ орналасса, ал төмен дәрежедегі тұлғалар төмен орналасса, айырманы анықтау жеңілдеді. Ал жоғары дәрежедегі тұлғалар төмен орналасса, төмен дәрежедегі тұлғалар жоғары орналасса, айырманы анықтау қиындады. Бұл көрсеткіш осы бейімділік адамдар мен шимпанзелердің ортақ ата-бабаларында қалыптасқан және тек адамға тән емес, тіл пайда болудан бұрын туған түсінік метафоралық бейнелеуін сипаттайды.