Кіріспе

Мидың нақты психологиялық процестер мен мінез-құлыққа қатысты зерттелуі, ғылыми журнал.

Нейропсихология – адамның танымдық қабілеттері мен мінез-құлқының ми мен қалған жүйке жүйесімен байланысын зерттейтін психологияның бір саласы. Осы сала мамандары мидың жарақаттануы немесе ауруларының танымдық және мінез-құлық функцияларына қалай әсер ететінін зерттейді. Бұл пациентке бағытталған психологияның тәжірибелік және клиникалық саласы болып табылады. Осы арқылы мінез-құлық пен танымның мидың жұмысына қалай тәуелді екенін түсінуге ұмтылады. Сондай-ақ, бұл неврологиялық аурулардың мінез-құлық және танымдық салдарларын диагностикалау және емдеумен де айналысады. Классикалық неврология жүйке жүйесінің патологиясына назар бөлсе, классикалық психология одан көбінесе алшақтатады. Ал нейропсихология неврологиялық науқастарды зерттеу арқылы ми мен сананың арасындағы байланысты анықтауға тырысады. Осылайша, ол нейропсихиатриямен және жалпы мидың мінез-құлық саласымен ұғымдар мен мәселелерді бөліседі. Нейропсихология термині адамдар мен жануарлардағы зақымдануларды зерттеуде қолданылады. Сонымен қатар, ол жоғары приматтардағы (адамдарды қоса алғанда) жеке жасушалардың (немесе жасушалар тобының) электрлік белсенділігін тіркеуге жасалған әрекеттерде де қолданылды. Іс жүзінде нейропсихологтар зерттеу орталықтарында (университеттер, зертханалар немесе ғылыми-зерттеу институттары), клиникалық орталарда (медициналық ауруханалар немесе оңалту орталықтары, көбінесе нейропсихологиялық проблемалары бар науқастарды бағалауға немесе емдеуге қатысады) және сот-медициналық салаларда немесе өнеркәсіпте (көбінесе орталық жүйке жүйесінің жұмысы маңызды болатын клиникалық сынақтар бойынша кеңесшілер ретінде) жұмыс істейді.

Тарих

Нейропсихология – психология ғылымындағы салыстырмалы түрде жаңа сала. Бұл саланы анықтаған алғашқы оқулық, «Адам нейропсихологиясының негіздері», 1980 жылы Колб пен Уишоу еңбектері арқылы жарық көрді. Дегенмен, оның даму тарихы ежелгі Египеттің үшінші династиясына, тіпті одан да бұрынғы кездерге дейін жетеді. Әр түрлі органдардың қызметін қашан қарастыра бастағаны туралы көптеген пікірлер бар. Ғасырлар бойы миге қатысы жоқ деп есептелді және оны жерлеу рәсімдері мен қабір ашу кезінде жиі тастап кететін. Медицина адам анатомиясы мен физиологиясын түсінуді дамытқан сайын, организмнің неге осылай жұмыс істейтініне қатысты әртүрлі теориялар пайда болды. Көп жағдайда организмнің қызметіне діни көзқараспен қаралып, аномалияларға жаман рухтар мен құдайлар кінәлі деп айтылды. Ми әрқашан организмнің басқару орталығы деп есептелмеген. Ми туралы білімімізді және оның мінез-құлқымызға қалай әсер ететінін түсіну үшін жүздеген жылдар қажет болды.

Ежелгі Мысыр

Ежелгі Мысырда медицина туралы жазбалар діни қызметкер Имхотептің дәуіріне дейін жетеді. Олар медицина мен ауруларға көбірек ғылыми көзқараспен қарады, миды, жарақаттарды, қалыптан тыс жағдайларды және болашақ дәрігерлерге сілтеме үшін емдеу жолдарын сипаттады. Бұған қарамастан, мысырлықтар жанның орны ми емес, жүрек деп есептеген.

Аристотель

Аристотель Мысырдан бастау алған жүрекке деген осы назарды нығайтты. Ол жүректің ой-сана процестерін басқаратынына сенді, ал миды, оның белсенділігі аз екендігіне байланысты, жүрек тудырған қызуды салқындату механизмі ретінде қарастырды. Ол өз қорытындыларын жануарларды эмпирикалық түрде зерттеу негізінде жасады. Ол олардың миының суық екенін, сондай-шарпығанда тигенде ешқандай қозғалыс болмайтынын, ал жүректің жылы және белсенді екенін, көңіл-күйіне қарай жылдамдығын өзгертетінін анықтады. Гиппократ "жанның ордасы" саналған жүрек емес, миға назар аударды, бірақ оның қалай жұмыс істейтіні туралы толыққанды мәлімет бермеді. Дегенмен, медициналық қауымдастықтың назарын миға аударған арқасында, оның теориясы біздің мінез-құлқымызға жауапты орган туралы ғылыми жаңалықтарға жол ашты. Келер жылдары ғалымдар ағзаның қызметтерін зерттеуге және қалыпты және қалыптан тыс мінез-құлықтардың нақты себептерін табуға ұмтылды. Ғылыми жаңалықтар оларды дененің әртүрлі функцияларын түсіндіру үшін табиғи және органикалық себептер бар деген сенімге итермеледі, және олардың бәрі миға байланысты болуы мүмкін. Гиппократ сана ұғымын енгізді, ол көптеген адамдардың пікірінше, нақты ми мүшесінен бөлек, жеке функция болып саналды.

Рене Декарт

Философ Рене Декарт бұл идеяны кеңейтті және ақыл-дене проблемасы бойынша еңбегімен ең көп танылды. Декарттың идеялары көбінесе тым философиялық және жеткілікті ғылыми негізі жоқ деп есептелді. Декарт анатомиялық тәжірибелерінің көп бөлігін миды зерттеуге арнады, әсіресе қызығушылық танытқан пінеал безі – оның пікірінше, осы без "жанның орны" болатын. Ғылыми әлемге рухани көзқараспен келгендіктен, дене өлшекті, ал жан өлмейтін деп саналды. Сонда, пінеал безі – ақылдың, өлшекті және машина тәрізді денемен өзара әрекеттесетін орны деп есептелді. Сол кезде Декарт ақылдың дене мінез-құлқына бақылау жасайтынына (адамды басқаратынына) – бірақ сонымен қатар дененің ақылға әсер ете алатынына сенді, бұл дуализм деп аталды. Ақылдың денеге басымдылығын, бірақ дененің қарсылық көрсетуге немесе тіпті басқа мінез-құлыққа әсер етуге қабілетті екенін көрсететін бұл идея, көптеген физиологтардың миды қарау әдісінде маңызды өзгеріс болды. Ақылдың мүмкіндіктері жай ғана реакция жасаудан гөрі, сонымен қатар ұтымды және ұйымдасқан, ойлы түрде жұмыс істеуге қабілетті екені байқалды – ол жануарлар әлемінен гөрі әлдеқайда күрделі болды. Бұл идеялар, көптеген адамдар тарапынан қабылданбағанмен және жылдар бойы елеусіз қалғанмен, медициналық қауымды ми туралы өз түсініктерін кеңейтуге және мидың жұмысының қаншалықты күрделі екенін, сондай-ақ оның күнделікті өмірге қандай әсер ететінін, және дисфункционалды ақыл-ойы бар адамдарға көмектесу үшін қандай емдеулер тиімді болатынын жаңаша түсінуге итерді. Рене Декарттың бастамасымен туған ақыл-дене проблемасы осы күнге дейін оның идеяларына қатысты көптеген философиялық пікірталас тудырып келеді. Олар қанша даулы болса да, Декарт ұсынған жаңа және жан-жақты ойланған көзқарас медицинаның, психологияның және тағы басқа салаларға ұзақ мерзімді әсер етті, әсіресе байқалатын мінез-құлықты түсіндіру үшін ақылды денеден ажыратуға баса назар аударды.

Томас Уиллис

ХVІІ ғасырдың ортасында нейропсихология саласына тағы бір маңызды үлес қосушы пайда болды. Томас Уиллис Оксфорд университетінде оқып, ми мен мінез-құлыққа физиологиялық тұрғыдан қарады. Ми туралы айтқанда, «жарымшар» және «лабо» сөздерін алғаш рет қолданған Уиллис болды. Ол «нейрология» және «психология» терминдерін алғаш қолданғандардың бірі еді. Адамдардың ғана рационалды ойлауға қабілетті екен деген пікірді жоққа шығарып, Уиллис мидың мамандандырылған құрылымдарын зерттеді. Ол әсіресе маниялық және гистериялық бұзылыстары бар адамдарға қызығушылық танытты. Оның зерттеулері психиатрия мен неврологияның алғаш рет бірігіп, жеке тұлғаларды зерттеуіне негіз болды. Ми мен мінез-құлықты терең зерттеу нәтижесінде Уиллис, тыныс алу, жүрек соғу және басқа да әртүрлі моторлық қызметтер сияқты автоматты реакциялар мидың төменгі бөлігінде жүзеге асырылатынын анықтады. Оның көптеген жұмыстары қолданыстан шыққанмен, оның идеялары мидың бұрынғыдан гөрі күрделірек екенін көрсетті және болашақ зерттеушілерге оның теорияларын түсінуге және дамытуға, әсіресе мидағы бұзылулар мен дисфункцияларды қарастыруда көмектесті. Бұл теория сол кездегі көптеген теорияларға ұқсас болды, себебі көптеген ғалымдар бет-пішіннің, дене бітімінің, бас өлшемінің, анатомиялық құрылымының және интеллект деңгейінің физикалық ерекшеліктерін ескеретін. Тек Галл ғана негізінен миға назар аударды. Дегенмен, Галлдың тұжырымдарының дұрыстығына қатысты көптеген пікірталастар болды, өйткені ол жиі болжамдарында жаңылысты. Бірде оған Рене Декарттың бас сүйегінің қалыптамасы жіберілді, және ол френология әдісі арқылы, субъектінің ойлау қабілетінің шектеулі және жоғары танымдық қабілеттерінің нашар болғанын айтты. Галлдың көптеген тұжырымдары даулы және жалған болғанымен, оның мидың қыртыстық аймақтарын және локальды белсенділікті түсінуге қосқан үлесі миды, тұлғаны және мінез-құлықты түсінуді одан әрі дамытты. Оның еңбегі нейропсихология саласында берік негіз қалау үшін маңызды деп есептеледі, ол келесі онжылдықтарда өркендеді.

Жан-Батист Буйло

19 ғасырдың соңына қарай, адамның бас сүйегінің мөлшері оның интеллектуалдық деңгейін анықтай алады деген сенім ғылым мен медицинаның дамуымен жоққа шығарылды. Жан Батист Буйло деген дәрігер Галлдың идеяларын дамытып, мидың кортикаль аймақтарының әрқайсысының жеке қызметі бар екенін терең зерттеді. Буйло әсіресе сөйлеуге қызығушылық танытты және мидың алдыңғы бөлігі сөйлеу процесіне жауапты екендігі туралы көптеген жарияланымдар жасады, бұл жаңалық Галлдың зерттеулерінен туындаған. Ол сондай-ақ зерттеулер үшін үлкен көлемдегі сынамаларды қолданғандардың бірі болды, бірақ бұл әдіс қабылдануына көп уақыт кетті. Жүзден астам түрлі жағдайды зерттеу арқылы Буйло сөйлеудің мидың әртүрлі аймақтары арқылы жүзеге асырылып, түсінілетінін анықтады. Миы зақымданған адамдарды бақылау оның теориясын нақтылады. Буйло, сол заманғы көптеген басқа да пионерлермен бірге неврология саласында, әсіресе функцияның локализациясы бойынша үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Мұндай жаңалықтар үшін кімге көбірек құрмет көрсету керектігі туралы көптеген пікірталастар бар, көбінесе кейбір есімдер еске алынбайды, бірақ Поль Брока – нейропсихологияға ең танымал және белгілі үлес қосушылардың бірі, оны көбінесе осы ғылымның "әкесі" деп атайды.

Пол Брока

Мидың жергілікті функциялары саласындағы үлкен жетістіктерге шабыттанған Пол Брока өз зерттеулерінің басым бөлігін сөйлеудің қалай түсінілетіні және қалай жасалатыны құбылысына арнады. Оның зерттеулері нәтижесінде біз сөйлеуді сол жартышардың көмегімен жүзеге асыратынымыз анықталды және осы мәліметтер кеңейтілді. Броканың байқаулары мен әдістері нейропсихологияның танымал және беделді ғылым ретінде қалыптасуының бастауы деп есептеледі. Мидың нақты, тәуелсіз аймақтары сөйлеуді жасауға және түсінуге жауапты екенін түсіну арқасында мидың мүмкіндіктері күрделі және аса күрделі орган екендігі мойндалды. Брока, мәні бойынша, френология идеяларынан толыққанды бас тартып, миды ғылыми және психологиялық тұрғыдан зерттеуге алғашқы қадам жасады.

Карл Верникке

Карл Верникке – 19 ғасырдағы аса ықпалды нейропсихиатр, оның басты қызығушылығы мидың нақты аймақтарындағы бұзылыстардың қалай орналасатындығын түсіну болды. Бұрынғы теориялар мидың қызметін біртұтас процесс ретінде қарастырған, бірақ Верникке мидың қызметін сезімдік және моторлық функцияларға байланысты мидың әртүрлі аймақтарына жатқызған алғашқы ғалымдардың бірі болды. 1873 жылы Верникке ауыр инсульттан кейін сөйлеу және есту қабілеті бұзылмаған, бірақ тілді түсіну қабілеті нашарлаған пациентті байқады. Өлімнен кейін жасалған талдау мидың сол жақ жартышарындағы, самай-шақпақ аймағындағы есту аймағына жақын зақымдануды көрсетті. Бастапқыда сенсорлық афазия деп аталған бұл аймақ кейін Верникке аймағы деп аталды. Пауль Брокамен бірге Верниккенің еңбегі тілдің дамуы және сол жақ жартышардың функцияларын анықтау туралы қазіргі білімді едәуір кеңейтті.

Карл Спенсер Лэшли

Лэшлидің еңбектері мен теориялары оның «Ми механизмдері және интеллект» кітабында жинақталған. Лэшлидің энграм теориясы оның зерттеулерінің көп бөлігін қозғаушы күш ретінде қызмет етті. Энграм – мидың белгілі бір естелікті сақтайтын бөлігі деп есептелді. Ол Францтың үйреткен әдісін пайдалануды жалғастырды. Ол тышқанды лабиринттің жолын жаттауға үйретті, содан кейін жүйелі зақымдаулар жасап, ми қабығының тінінің бөліктерін алып тастау арқылы тышқанның жаттап алғанын ұмытып кеткенін тексерді. Зерттеулерінің нәтижесінде ол ұмытудың мөлшері алынған тіндерге байланысты екенін, ал қай жерден алынғанына емес екенін анықтады. Ол бұл құбылысты «жаппай әрекет» деп атады және ми тінінің жауап беруі оқыту түріне қарамастан, жалпы ереже бойынша жүзеге асады деп сенді. Бірақ қазір біз «жаппай әрекеттің» оның эмпирикалық нәтижелерін дұрыс түсінбеу болғанын білеміз, өйткені тышқандар лабиринттің жолын табу үшін бірнеше ми қабығы аймақтарының қатысуы қажет болды. Ми қабығының кішкентай бөліктерін кесу тышқанның миына көп зиян келтірмейді, бірақ үлкен бөліктерді алып тастау бірнеше ми қабығы аймақтарын бірден жояды, көру, қозғалыс координациясы және есте сақтау сияқты әртүрлі функцияларға әсер етеді, нәтижесінде жануар лабиринтті дұрыс жүруге қабілетсіз болады. Лэшли сондай-ақ функционалдық аймақтың бір бөлігінің, қалған бөлігі алынып тасталған жағдайда да, бүкіл аймақтың қызметін атқара алатынын ұсынды. Ол бұл құбылысты «эквипотенциалдық» деп атады. Қазір біз оның мидың пластикалық қасиеттерін көргенін білеміз: белгілі бір шектеулерде мидың кейбір аймақтары басқа аймақтардың функцияларын қабылдауға қабілетті, егер олар сәтсіздікке ұшыраса немесе алынып тасталса, бірақ Лэшли бастапқыда айтқандай емес.

Стандартталған нейропсихологиялық тестілер

Бұл тапсырмалар орындалу нәтижесін нақты нейрокогнитивтік процестермен байланыстыру үшін жасалған. Бұл тесттер әдетте стандартталған, яғни жеке клиникалық жағдайларда қолдану алдында олар белгілі бір адамдар тобына (немесе топтарына) жүргізіледі. Стандарттау нәтижесінде алынған деректер нормативтік деректер деп аталады. Бұл деректер жиналып, талданғаннан кейін, жеке нәтижелерді салыстыру үшін салыстырмалы стандарт ретінде қолданылады. Нейропсихологиялық тесттердің мысалдары: Векслер есінде сақтау шкаласы (WMS), Векслер ересектердің интеллектуалдық шкаласы (WAIS), Бостон атын атау тесті, Висконсин карталарын сұрыптау тесті, Бентон визуалды есінде сақтау тесті және бақыланатын ауызша сөз қатысуы. Нейропсихологиялық тестілеуді түсіндіру кезінде диагноздың эмпирикалық негізде болуы маңызды, бұл анықталған когнитивтік жетіспеушіліктердің дұрыстығын анықтау үшін қажет. Сәттікпен жасалған жалғандық және симптомдарды күшейту жеке тұлғаға маңызды пайда әкелуі мүмкін, соның ішінде, бірақ олармен шектелмейтін, айтарлықтай қаржылық өтемақы, жарақат бойынша сот процесі, мүгедектік талаптары және қылмыстық жазалар. Осы әлеуетті пайдалардың болуына байланысты, дұрыс емес диагноз қоюды болдырмау үшін нейропсихологиялық тесттерде жалғандық анықталуы керек. Slick, Sherman және Iverson (1999) жасаған жалған нейрокогнитивтік дисфункция (MND) критерийлері, әртүрлі өнімділік туралы тестерде (PVT) және симптомдық туралы тестерде (SVT) жалғандықты анықтау мүмкіндігін дамытты, осылайша көптеген нейропсихологиялық жағдайлар мен ауруларда қолданылады. Бұл тесттер нейропсихологиялық дисфункция деңгейінен төмен нәтижелерді анықтау арқылы жалғандықты анықтайды.

Миды сканерлеу

Мидың құрылымын немесе жұмысын зерттеу үшін миды сканерлеуді пайдалану кең таралған, әсіресе жоғары сапалы суреттер арқылы мидың зақымдануын дәл бағалау үшін немесе мидың әртүрлі аймақтарының салыстырмалы белсенділігін қарастыру үшін. Мұндай технологияларға fMRI (функционалдық магниттік-резонанстық томография) және позитрондық эмиссиялық томография (ПЭТ) – жұмыс істеуге қатысты мәліметтер беретін, сондай-ақ МРТ (магниттік-резонанстық томография), есептелген осьтік томография (CAT немесе CT) және диффузиялық тензорлық томография (DTI) – құрылымдық мәліметтер беретін әдістер жатады.

Дүниежүзілік ми жобасы

Егешқұйрық және маймылдың ми модельдері жұмыс жады мен назарға қатысты теориялық нейроғылым негізінде жасалған, сондай-ақ мидың әртүрлі қабаттарындағы нейрондық белсенділіктің өлшеулерімен расталған уақыт константаларына сүйенген ми белсенділігінің картасын шығарады. Бұл әдістер екі жауапты қамтитын қарапайым мінез-құлық тапсырмаларындағы шешімдерді де көрсетеді.

Электрофизиология

Жүйке жүйесімен туындайтын электрлік немесе магниттік өрісті өлшеу арқылы мидың қызметін анықтауға бағытталған электрофизиологиялық өлшемдердің қолданылуы. Мұндай өлшемдерге электроэнцефалография (ЭЭГ) немесе магнитоэнцефалография (МЭГ) жатуы мүмкін.

Эксперименттік тапсырмалар

Компьютермен басқарылатын, көбінесе реакция уақыты мен нақтылықты өлшейтін және нақты нейрокогнитивтік процеске қатысты деп саналатын жобаланған тәжірибелік тапсырмаларды қолдану. Мысалы, Кембридж нейропсихологиялық сынақтардың автоматтандырылған жиынтығы (CANTAB) немесе CNS Vital Signs (CNSVS).