Кіріспе

Экология термині

Нақтыланған экологиялық ниша – экология саласында қолданылатын термин. Ол организмнің шын мәнінде қоныстанған кеңістігін және басқа түрлердің (мысалы, күшті бәсекелестердің) шектеуші ықпалының нәтижесінде қол жеткізе алатын ресурстарды көрсетеді. Организмнің экологиялық нишасы, сол организмнің сол нақты экожүйеде тіршілік етуіне мүмкіндік беретін биотикалық және абиотикалық факторлармен анықталады. Организмнің нишасының ені – түрдің сол нақты ортада тірі қалуға бейімделген жағдайлардың диапазонымен белгіленеді.

Анықтама

Организмнің негізгі нишасының ені – түрлер аралық өзара әрекеттесулерді ескермей, организмнің тірі қалуы және көбеюі мүмкін болатын теориялық жағдайлардың диапазонын білдіреді. Негізгі ниша тек тиісті тамақ көздері және қолайлы климат сияқты шектеуші биотикалық және абиотикалық факторларды қарастырады. Негізгі нишаның ені көбінесе іске асырылған нишаның енінен (нақтыда белгілі бір түрдің қоныстанған аумақтары) өзгеше болады. Бұл айырмашылық, олардың экожүйесіндегі басқа түрлермен түрлер аралық бәсекелестікке байланысты, бірақ биотикалық және абиотикалық шектеуші факторлар да ескеріледі. Бір түрдің іске асырылған нишасы әдетте оның негізгі нишасынан әлдеқайда тар болады, себебі ол өзінің нишасын басым бәсекелесетін түрлерге бейімдеуге мәжбүр. Түрдің тіршілік ететін физикалық кеңістігі – оның мекені. Ол түрдің тірі қалуы үшін қажетті қоршаған ортаның ерекшеліктерінің жиынтығы – оның "нишасы" болып табылады. (Экология. Бегон, Харпер, Таунсенд)

Маңыздылық

Түсіндірілген және негізгі ниша арасындағы айырмашылық бір ортадағы әртүрлі түрлермен өзара әрекеттесудің басқа түрдің тіршілікке бейімділігіне қалай әсер ететінін түсінуде маңызды. Бұл тек бір түрдің экожүйеде қалай жұмыс істейтінін түсіну үшін ғана емес, сонымен қатар инвазивті түрлердің әлеуеті мен жүзеге асырылған табысын анықтау үшін де маңызды. Инвазивті түрлер теориялық тұрғыдан басқа түрлердің болуы немесе болмауына байланысты өмір сүре алатын ортада өркендей алады немесе жойылуы мүмкін. Тірі қалу үшін инвазивті түрлер жаңа аймаққа сәтті жетіп, содан кейін сол тіршілік ортасында өмір сүре алуы керек. Осыдан кейін олар жаңа, басып алынған ортада басқа түрлермен табысты бәсекелесіп, көбейе алуы керек. Осы факторларды ескере отырып, барлық инвазивті түрлер жаңа ортаға зиян келтірмейді, өйткені олар жаңа ортаға кері әсер етуден бұрын осы басқа қиындықтарды еңсеруі керек. Организмнің нишасында абиотикалық және биотикалық факторлар түрдің тіршілік ету қабілетін анықтайды; алайда, осы ортаның абиотикалық және биотикалық факторлары сол түрдің болуымен өзгертілуі мүмкін. Бір түрдің өз биотикалық ортасына тигізетін әсері тек сол түрдің тіршілік ету қабілетіне ғана емес, сонымен бірге онымен бірге өмір сүретін басқа түрлерге де әсер етеді. Бұл өзгерістер жаңа мекенде инвазивті түрлердің әсерін түсіну үшін маңызды. Жаңа түрдің қоршаған ортаны өзгертуге қабілеті абиотикалық және биотикалық факторлар бұрын өмір сүруге жарамды ортаны түрге өмір сүруге жарамсыз етеді. Бұл түрдің жойылуы қоршаған ортаның биотикалық факторларын одан әрі өзгерте алады. Инвазивті түрлер биотикалық ортаға тікелей әсер етумен қатар, бұл ортада өмір сүре алатын түрлерге әсер ету арқылы жанама әсер етеді. Нишалық теорияда түрлердің ареалдары олардың физиологиялық төзімділігімен (негізгі ниша) және биотикалық шектеулерімен (реализацияланған ниша) шектеледі. Нишаның тез өзгеруіне ұшыраған организмдердің тіршілік ету деңгейі ғалымдарға климаттың өзгеруі мен инвазивті түрлердің қазіргі экологиялық қоғамдастықтарға болашақтағы әсерін болжауға көмектеседі. Организмдердің нишаларды ауыстыру қабілеті ғалымдарға қауымдастықтардың пайда болуы мен түрленуді түсінуге де көмектеседі. Инвазивті түрлердің туған ортадағы орын ауыстыруы жаңадан басып алынған ортадағыдан өзгеше. Инвазивті түрлер жаңа ортаға келгеннен кейін, олар жаңа биотикалық факторлармен, қоршаған ортаның шектеулерімен және климаттың айырмашылығымен күресуге мәжбүр. Бұл факторлар организмнің нишасының қалай дамуын анықтайды. Биофизикалық модельдер организмнің биотикалық факторларды ескермей, қай жерде тіршілік ете алатынын анықтау үшін организмнің қолайлы климаты мен олардың функционалдық қасиеттері арасындағы байланысты пайдаланады.

Құсбақалар

Негізгі және іске асырылған нишалар құбылысын эколог Джозеф Коннелл суаралық жартастардағы барнаклдар арасындағы түрлердің өзара жапсыруын зерттеу арқылы анықтаған. Ол Chthamalus stellatus және Balanus balanoides түрлерінің суаралық жартастардың жоғарғы және төменгі қабаттарында тіршілік ететінін байқады, бірақ тек Chthamalus барнаклдары ғана құрғап кетпестен екі қабатта да тіршілік ете алады. Balanus барнаклдары төменгі қабаттан алынып тасталғаннан кейін, Chthamalus барнаклдары өзінің негізгі нишасын (жоғарғы және төменгі қабаттарды) иеленді, бұл оның жоғарғы қабаттағы іске асырылған нишасынан әлдеқайда үлкен. Бұл тәжірибе суаралық жартаста жүргізілді, себебі оған қол жеткізу оңай және онда тіршілік ететін түрлер туралы көптеген бұрынғы зерттеулер бар. Мұнда тіршілік ететін көптеген түрлер де қозғалмайтын немесе баяу қозғалатындықтан, оларды зерттеу оңай. Әртүрлі түрлерді басқару да оңай, олардың қозғалмайтын немесе баяу қозғалатын қасиеттеріне байланысты жақсы зерттеуге болатын тәжірибелік және бақылау топтарын құруға мүмкіндік береді. Коннеллдің тәжірибесінің мақсаты – тас аралық сулы-сулы экожүйедегі қауым құрылымына физикалық және биотикалық бәсекелестік факторларының қаншалықты әсер ететінін анықтау болды. Тік аймақтарға бөлу де түрлі түрлердің тас аралық сулы-сулы экожүйедегі орналасуын анықтауда маңызды рөл атқарады, бұл бұрынғыда толқындарға байланысты деп есептелген.

Инвазиялық биология

Тингли және басқалар жүргізген зерттеу Австралияға қамыс жабайының (Rhinella marina, бұрын Bufo marinus) енуіне қатысты. Жылуға бейімделу және қозғалыс қабілеттерін жақсарту арқасында бұл жабайы өз ареалын едәуір кеңейтті. Зерттеу нәтижелері жабайы бақаның туған жердегі экологиялық нишасы мен енген ортадағы нишасы арасындағы айырмашылықты көрсетті. 180 жағдайды қарастырған шолу бойынша, инвазивті түрлердің тек 50%-ы ғана нишалық өзгеріске ұшыраған; алайда, нишалық өзгерістер әртүрлі әдістермен анықталады, сондықтан бұл зерттеудің дәлдігін бағалау қиын. Бақаның ареалын кеңейтуі тек Австралияда байқалғаны, ал оның туған жерінде, бірдей физикалық жағдайлар болғанына қарамастан, осыған ұқсас кеңею байқалмағаны да дәлелденді. Бұл биотикалық факторлар және/немесе таралуға кедергілер жабайы бақаның туған ортасындағы таралуын шектейді дегенді білдіреді. Мұндай шектеулер болмағандықтан, енген ортада бақа өзінің негізгі экологиялық нишасын толыққанды игере алады. Реализацияланған нишаларды анықтау инвазивті түрлерге қарсы биоагенттерді әзірлеуге көмектеседі, ал организмнің негізгі нишасын анықтау ғалымдарға түрдің климат өзгеруіне қаншалықты жақсы бейімделе алатынын және тіршілік ету қабілетін бағалауға мүмкіндік береді.