Кіріспе
1942 жылы Германияның "Барбаросса" операциясынан кейін Кеңес Одағына басып кіру жоспары (немісше: Fall Blau) – Вермахттың Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1942 жылғы 28 маусым мен 24 қараша аралығында Ресейдің оңтүстігіндегі жазғы стратегиялық шабуыл жоспары. Мақсаты – екі мақсатпен Баку (Азербайжан КСР), Грозный және Майкоп мұнай кен орындарын басып алу: немістерге отын қорын қайта толықтыруға мүмкіндік беру және оларды Кеңес Одағының пайдалануынан айыру, соның салдарынан Кеңес Одағының соғыс қабілетін толығымен күйрету. Алдыңғы жылы "Барбаросса" операциясы Кеңес Одағын саяси және әскери тұрғысынан жоя алмағандықтан, нацистік Германияның фюрері Адольф Гитлер Германияның қазір сарқынды соғысқа тартылғанын мойындады, сондай-ақ Германияның отынға мұқтаж екенін және жау территориясына тереңірек шабуылдау үшін қосымша қор керек екенін түсінді. Осыны ескере отырып, Гитлер 1942 жылғы жазғы науқан үшін Кавказ мұнай кен орындарын басып алу жоспарларын әзірлеуді бұйырды. Операция екі бағыттан шабуыл жасауды көздеді: бірі – Баку мұнай кен орындарына қарсы оң жақтан ("Эдельвейс" операциясы), екіншісі – бірінші шабуылды қорғау үшін сол жақтан Дон өзені бойындағы Сталинград бағытына қарай жылжу ("Фишрейер" операциясы). Германия армиясының Оңтүстік армия тобы (Heeresgruppe Süd) А және В армия топтарына бөлінді. А армия тобына Кавказ тауларын өтіп, Баку мұнай кен орындарына жету үшін "Эдельвейс" операциясын орындау міндеті жүктелді, ал В армия тобы "Фишрейер" операциясын орындау арқылы Волга бойындағы қанаттарын қорғады. 2,035 "Люфтваффе" ұшағы және 1,934 танк пен шабуылдық зеңбірекпен қолдау көрсетілген 1,570,287 адамнан тұратын Оңтүстік армия тобы 28 маусымда шабуыл бастады, алғашқы күні 48 шақырымға жылжып, қарсы тұрған 1,715 мың Қызыл Армия әскерін оңай жеңді. Кеңес Одағының оңтүстіктегі күйреуіне байланысты немістер 6 шілдеде Воронеждің батыс бөлігін басып алып, 26 шілдеде Сталинград маңындағы Дон өзенін кесіп өтті. В армия тобының Сталинградқа жақындауы шілде айының соңы мен тамыздың басында Қызыл Армияның жаңадан жеткізілген резервтерінің және неміс жабдықтау желілерінің созылуына байланысты баяулады. Немістер Калач шайқасында совет әскерлерін жеңіп, тамыз айының соңында шайқас қала ішіне көшті. Ұшқышсыз "Люфтваффе" әуе шабуылдары, артиллерия атысы және көшедегі шайқастар қаланы толығымен қиратты және қарсы тарапқа ауыр шығын келтірді. Үш айлық шайқастан кейін 19 қарашада немістер Сталинградтың 90 пайызын бақылады. Оңтүстікте А армия тобы 23 шілдеде Ростовты басып алып, Доннан Кавказдағы Майкоп (9 тамыз) және Каспий теңізі жағалауындағы Элиста (13 тамыз) мұнай кен орындарына қарай жылды. Совет әскерлерінің қарсыласуы және жабдықтау көздерінен алыс болуы немістердің шабуылын тек жергілікті алға жылжумен шектеді және Баку мұнай кен орындарын басып алудың стратегиялық мақсатына жетуге кедергі келтірді. "Люфтваффе" бомбалаушылары Грозныйдағы мұнай кен орындарын жойды, бірақ неміс ұшақтарының жеткіліксіз қашықтығы Бакуға шабуыл жасауға мүмкіндік бермеді. Одақтас елдер неміс әскерлерінің оңтүстік және шығысқа қарай жылжып, Үндістандағы жапон әскерлерімен (Бирмада алға жылжуда) қосылу мүмкіндігіне алаңдады. Алайда, Қызыл Армия "Уран" және "Кішкентай Сатурн" операцияларынан кейін Сталинградта немістерді жеңді. Бұл жеңіліс немістерді Кавказдан шегінуге мәжбүр етті, Қызыл Армияның қоршаудан сақтану үшін Сталинградтан Ростовқа қарай жылдамдауына байланысты. Тек Кубань аймағы ғана неміс әскерлерінің уақытша бақылауында қалды. 1942 жылдың ақпанында Германия армиясының Бас штабы (ОКХ) тоқтатылған "Барбаросса" операциясынан кейін Кавказды басты мақсаты ретінде қарастыратын келесі науқан жоспарларын әзірлеуді бастады. 5 сәуірде 1942 жылы Гитлер қазір "Көк іс" (Fall Blau) деп аталатын жоспардың негізгі элементтерін "Фюрер директивасы" №41-де баяндады. Директива Германияның Шығыс майданындағы 1942 жылғы жазғы науқанының басты мақсаттарын белгіледі: Орталық армия тобы үшін шабуылдарды тоқтату, Солтүстік армия тобы үшін Ленинградты басып алу және Финляндиямен байланыс орнату, Оңтүстік армия тобы үшін Кавказ аймағын басып алу. Басты назар Кавказ аймағын басып алуға бөлінді.
Case Blue (German: Fall Blau) was the Wehrmacht plan for the 1942 strategic summer offensive in southern Russia between 28 June and 24 November 1942, during World War II. The objective was to capture the oil fields of Baku (Azerbaijan SSR), Grozny and Maikop for two purposes: to enable the Germans to re supply their low fuel stock and also to deny their use to the Soviet Union, thereby bringing about the complete collapse of the Soviet war effort. After Operation Barbarossa failed to destroy the Soviet Union as a political and military threat the previous year, Adolf Hitler, the Führer of Nazi Germany, recognized that Germany was now locked in a war of attrition, and he was also aware that Germany was running low on fuel supply and would not be able to continue attacking deeper into enemy territory without more stock. With this in mind, Hitler ordered for the preparation of offensive plans for summer 1942 to secure the Soviet oil fields in the Caucasus. The operation involved a two pronged attack: one from the Axis right flank against the oil fields of Baku, known as Operation Edelweiss, and one from the left flank to protect the first attack, moving in the direction of Stalingrad along the Don River, known as Operation Fischreiher. Army Group South (Heeresgruppe Süd) of the German Army was divided into Army Groups A and B (Heeresgruppe A and B). Army Group A was tasked with fulfilling Operation Edelweiss by crossing the Caucasus mountains to reach the Baku oil fields, while Army Group B protected its flanks along the Volga by fulfilling Operation Fischreiher. Supported by 2,035 Luftwaffe aircraft and 1,934 tanks and assault guns, the 1,570,287 man Army Group South began the offensive on 28 June, advancing 48 kilometers on the first day and easily brushing aside the 1,715,000 Red Army troops opposite, who wrongly expected a German offensive on Moscow even after Blau commenced. The Soviet collapse in the south allowed the Germans to capture the western part of Voronezh on 6 July and reach and cross the Don river near Stalingrad on 26 July. Army Group B's approach toward Stalingrad slowed in late July and early August owing to constant counterattacks by newly deployed Red Army reserves and overstretched German supply lines. The Germans defeated the Soviets in the Battle of Kalach and the combat shifted to the city itself in late August. Nonstop Luftwaffe airstrikes, artillery fire and street to street combat completely destroyed the city and inflicted heavy casualties on the opposing forces. After three months of battle, the Germans controlled 90% of Stalingrad on 19 November. In the south, Army Group A captured Rostov on 23 July and swept south from the Don to the Caucasus, capturing the demolished oilfields at Maikop on 9 August and Elista on 13 August near the Caspian Sea coast. Heavy Soviet resistance and the long distances from Axis sources of supply reduced the Axis offensive to local advances only and prevented the Germans from completing their strategic objective of capturing the main Caucasus oilfield at Baku. Luftwaffe bombers destroyed the oilfields at Grozny but attacks on Baku were prevented by the insufficient range of the German fighters. The Allies were concerned about the possibility of German forces continuing to the south and east and linking up with Japanese forces (then advancing in Burma) in India. However, the Red Army defeated the Germans at Stalingrad, following Operations Uranus and Little Saturn. This defeat forced the Axis to retreat from the Caucasus in order to avoid getting cut off by the Red Army, which was now advancing from Stalingrad towards Rostov in order to achieve the cut off. Only the Kuban region remained tentatively occupied by Axis troops. By February 1942 the German Army High Command (OKH) had begun to develop plans for a follow up campaign to the aborted Barbarossa offensive – with the Caucasus as its principal objective. On 5 April 1942, Hitler laid out the elements of the plan now known as "Case Blue" (Fall Blau) in Führer Directive No. 41. The directive outlined the main goals of the 1942 summer campaign on Germany's Eastern Front: holding attacks for Army Group (AG) Centre, the capture of Leningrad and the link up with Finland for AG North, and the capture of the Caucasus region for Army Group South. The main focus was to be the capture of the Caucasus region.
Мұнай кен орындары
Кавказ – өзімен аттас таулармен кесіліп өтетін, мәдени жағынан алуан түрлі, ірі аймақ. Батысында Қара теңіз, ал шығысында Каспий теңізімен шектеседі. Таулардың солтүстігіндегі аймақ астық, мақта және ауыр ауыл шаруашылығы машиналарын өндіру орталығы болды. Ал оның екі ірі мұнай кен орны – Қара теңізге жақын Майкоп және Қара мен Каспий теңіздерінің арасындағы Грозный – Кеңес Одағының барлық мұнайының шамамен 10 пайызын өндірді. Таулардың оңтүстігінде Грузия, Әзірбайжан және Арменияны қамтитын Транскавказия жатыр. Бұл жоғары дамыған өнеркәсіптік және тығыз халқы бар аймақта әлемдегі ең ірі мұнай кен орындары орналасқан. Әзірбайжанның астанасы Баку ең байларының бірі болды, ол 1942 жылы ғана Кеңес Одағының мұнайының 80 пайызын, яғни шамамен 24 миллион тоннаны өндірді. Кавказда көмір мен торфтың, сондай-ақ түрлі және сирек металдардың мол қоры бар еді. Транскавказдағы Чиатурадағы марганец кен орындары әлемдегі ең ірі марганец көзі болып табылды, ол жыл сайын 1,5 миллион тонна марганец рудасын өндіріп, Кеңес Одағының жалпы өндірісінің жартысын құрады. Кавказдың Кубань аймағы да бидай, жүгері, күнбағыс тұқымы және қант қызылшасын көп өндірді, бұл азық-түлік өндірісі үшін өте маңызды еді. Мұнай ресурстарының азайып бара жатқанын сезіп, Румынияға (Германияның шикі мұнайдың басты көзі) қарсылас әуе шабуылынан қауіптенген Гитлердің стратегиясы Румынияны қорғау және жаңа ресурстарды алу қажеттілігімен негізделді, егер ол өсіп келе жатқан жауларға қарсы ұзақ соғыс жүргізуді жалғастырғысы келсе. 1941 жылдың соңында румындар Гитлерді қорларының таусылғаны және неміс талаптарын орындай алмайтындары туралы ескертті. Осы себептерге байланысты, соғыс жаһандық сипатқа ие болғанда, одақтастардың күші артып, Остік державалардың ресурстары жетіспей бастағанда, совет мұнай кен орындары Германияның өнеркәсібі мен қарулы күштері үшін маңызды болды.
Ашылу кезеңі
Неміс шабуылы 1942 жылдың 28 маусымында 4-ші танк армиясының Воронеж қаласына қарай жорығымен басталды. Кеңес әскерлерінің шатақтанған кері шегінуі салдарынан немістер тез жылдамдықпен ілгері жылжып, Вермахттың алдағы ірі шабуылға деген сенімін қайта жаңартты. Осы ерте жетістікке Люфтваффе әуе күштері де маңызды үлес қосты. Олар әуедегі басымдық операциялары арқылы Қызыл Әуе күшін басып ұстап, әуежайлар мен кеңестік қорғаныс желілеріне жасалған шабуылдар арқылы қиындықтар тудырды. Кейде неміс әуе күштері қолдау күші емес, алғы шеп ретінде әрекет етіп, танктер мен жаяу әскердің алдында жүріп, қорғаныс позицияларын бұзып, жойды. Осы кезеңде алғы шептегі бір совет дивизиясына 100-ге жуық неміс ұшағы шоғырландырылды. Брянск майданы штабының бастығы генерал Казаков Орталық держава авиациясының күші мен тиімділігін атап өтті. 26 күн ішінде Кеңес әскерлері 2-ші, 4-ші, 5-ші және 8-ші әуе армияларынан 783 ұшақты жоғалтты, ал немістердің жоғалған ұшақтарының саны 175-ке жетті. 5 шілдеде 4-ші танк армиясының алдыңғы бөлімдері Воронеж маңындағы Дон өзеніне жетіп, қаланы басып алу үшін шайқасқа қатысты. Сталин мен Кеңес басшылығы немістердің басты шабуылының солтүстікте Мәскеуге қарсы болатынын күтіп, немістер Воронежден кейін солтүстікке бұрылып, астанаға қауіп төндіретініне сенді. Шабуыл сәтті болғанымен, Гитлер мен Оңтүстік армиялар тобының қолбасшысы Федор фон Бок операцияның келесі қадамдары туралы пікір келіспеді. Қыздырып пікірталас пен Кеңес әскерлерінің үздіксіз қарсы шабуылдары, 4-ші танк армиясын 13 шілдеге дейін ұстап тұрды, нәтижесінде Гитлер 17 шілдеде Бокты қызметтен босатып жіберді. Операцияның екінші кезеңінің аясында 9 шілдеде Оңтүстік армиялар тобы А және В армиялар тобына бөлінді, Вильгельм Лист А армиялар тобының, ал Максимилиан фон Вайхс В армиялар тобының қолбасшысы болып тағайындалды. Армияны жылдам әрекет етуге бейім етудегі осы үлкен жетістіктеріне қарамастан, Лёхрдің орнына одан да асығыс және шабуылға бейім Рихтхофен келді.
Кавказға кіру
Sturzkampfgeschwader 77 ұшақтарының әуе көмегімен Листтің А армия тобы 1942 жылдың 23 шілдесінде "Кавказ қақпасы" атанған Ростовты салыстырмалы түрде оңай басып алды. Операцияның басында Люфтваффе әуеде басымдыққа ие болды, бұл жердегі күштерге зор көмек көрсетті. Дон өткеліне қол жеткізілгеннен кейін, Волга майданындағы Алтыншы армияның қарқыны төмендеген соң, Гитлер Төртінші танк армиясын В армиялар тобына қосып, қайта Волгаға жіберді. Армияны әуе және автомобиль жолдарымен қайта орналастыруға зор мөлшерде отын жұмсалды. 25 шілдеде Донды кесіп өткеннен кейін А армия тобы Азов теңізінен Зимлянскаяға (қазіргі Зимлянск) дейін кеңейді. Неміс 17-ші армиясы, 11-ші армия мен румындық 3-ші армияның бөлімдерімен бірге, Батысқа қара теңіздің шығыс жағалауына қарай маневр жасады, ал Бірінші танк армиясы оңтүстік-шығысқа шабуылдады. Он жетінші армия баяу жылжыды, бірақ Бірінші танк армиясы еркін қимылдауға мүмкіндік алды. 29 шілдеде немістер Ресейдің орталық бөлігі мен Кавказ арасындағы соңғы тікелей темір жолды кесіп, Сталин мен Ставкада үлкен үрей тудырды, нәтижесінде №227 "Бір қадам да артқа шегінбеу!" бұйрығы шығарылды. Сальск 31 шілдеде, ал Ставрополь 5 тамызда басып алынды. Неміс әскерінің алға жылжуының ұзақтығы, әсіресе жанармаймен жабдықтаудың қиындықтарын тудырды. Қара теңіз тым қауіпті деп есептелді, ал жанармай Ростов арқылы темір жолмен немесе әуе арқылы жеткізілді, бірақ танк дивизиялары кейде апталар бойы тоқтап тұрды. Тіпті жанармай тасымалдайтын көліктердің де жанармайы бітіп, майды түйемен жеткізуге тура келді. Кеңес әскері көбінесе соғысқа түспей, кері шегіп отырғандықтан, тұтқындардың саны күтілгеннен азырақ болды, барлығы 83 000 адам тұтқынға алынды. Гитлер мен ОКХ Сталинградқа назар аударған кезде, Клейсттің бір бөлігі жылдам әрекет ететін күштері басқа бағытқа ауыстырылды. Клейст зениттік корпусын және оңтүстік майданды қолдаған Люфтваффе күштерінің көп бөлігін жоғалтты, тек барлау ұшақтары ғана қалды. "Военно-воздушные силы" (ВВС) шамамен 800 бомбалаушы ұшақ жеткізді, олардың үштен бірі жұмыс істеді. Әуеден қорғаныс және зениттік бөлімдер ауыстырылғаннан кейін, кеңес бомбалаушылары неміс әскерінің жылжуын қиындата алды. Кеңес қарсыласының сапасы артты, олардың көп бөлігі жергілікті жасақтардан құралды, Клейст олардың өз отандары үшін күреске дайын деп ойлады. Неміс бөлімдері әсіресе грузин альпі және тау әскерлерімен шайқаста қиындыққа тап болды, олар олардың алға жылжуын тоқтатуға үлкен үлес қосты. Кеңес тарапынан жеткізілген жаңа күштер мен жабдықтардың саны артты, осы қиындықтарға байланысты Остік күштердің алға жылжуы 28 тамыздан кейін баяулады.
Мұнай кен орындары үшін шайқас
Оңтүстік-шығыста Вермахт Грозный және Баку бағытына қарай жылжыды, бұл басқа да маңызды мұнай орталықтары. Неміс қолына көптеген нысандар мен өнеркәсіптік орталықтар түсті, олардың көпшілігі бұрынғыдай немесе ресейлік әскерлердің шегінуі кезінде аз ғана зақымдалған. Тамыз бен қыркүйек айларында Тамань түбегі мен Новороссийск теңіз базасының бір бөлігі басып алынды. Немістер Қара теңіз жағалауындағы Туапсеге қарай жылжуын жалғастырды, ал шығыста 13 тамызда Элиста алынды. Оңтүстікте неміс әскерлерінің жылжуы 25 тамызда Моздокты алғаннан кейін Грозныйдің солтүстігінде тоқтатылды. Неміс парашютистері Чечнядағы көтерілісшілерге көмектесті, совет тылында әрекет ете отырып. Неміс тау әскерлері Қара теңіз порттарын басып алуға үлгермеді және Грозныйға жетпей қалды, себебі жабдықтау қиындықтары қайтадан туындады. Совет әскерлері Солтүстік Кавказ майданының 9-шы және 44-ші армияларын қаланың солтүстігіндегі Терек өзенінің тасты жағалауында орналастырды. Германияның әуе күштері Германия әскерін осы қашықтықта қолдауға шамасы келмеді, ал совет авиациясы көпірлер мен жабдықтау жолдарына қарсылықсыз шабуыл жасады. Немістер 2 қыркүйекте өзеннен өтті, бірақ баяу жылды. Қыркүйек айының басында Гитлер Жоғарғы бас қолбасшылықпен, әсіресе Листпен қатысты дауға түсті, өйткені неміс күштерінің жылжуын тым баяу деп санады. Нәтижесінде Гитлер 9 қыркүйекте Листі қызметтен босатып, А армия тобының тікелей басқаруын өзіне алды. 1 және 2 қыркүйек аралығында Оқпан кемелері Румыниядан Қара теңіз арқылы 30 605 адамды, 13 254 жылқыны және 6 265 автокөлікті тасыды. Көмек келген соң немістер Қара теңіздегі көптеген теңіз базаларын басып алды, бірақ Новороссийскіде тоқтады, онда советтік 47-ші армия ұзақ қоршауға дайындалды. Порт 10 қыркүйекте төрт күндік шайқастан кейін түсті, бұл Кавказдағы немістердің соңғы жеңісі болды. Порттың оңтүстігіндегі биіктіктер мен бірнеше жағалау жолдары 47-ші совет армиясының қолында қалды. Новороссийскіден шығу әрекеттері қымбатқа түсті, ал Оккупациялық күштер Новороссийскіден Туапсеге дейінгі жазық даланың қорғанысын бұза алмады, тек желіні тұрақтандыруға күш жеткізді. Румын армиясының шығыны өте жоғары болды және румынның 3-ші тау дивизиясы 25-26 қыркүйекте советтің қарсы шабуылынан жойылуға жақын болды. Шығысқа қарай Оккупациялық күштер үлкен жетістікке жетті және 1 қыркүйекте немістер Элиста мен Астраханның арасындағы Хулхутаны (Хулхута́) басып алды. Тамыз және қыркүйек айларында неміс патрульдері Грозныйдің солтүстік-шығысында орналасқан Кизляр маңындағы теміржолды басып алды, бұл неміс күштерінің Каспий теңізіне қарай ең алыс жылжуын білдірді. Оңтүстікте Бірінші танк армиясының Грозныйға қарай жылжуы Қызыл Армия және 14-ші әуе армиясымен тоқтатылды. Қыркүйектің соңында жабдықтаудың жетіспеушілігі және Қызыл Армияның қарсылығы Оккупациялық күштердің жылжуын баяулатты. Немістер Накичті 26 қазанда басып алды. 1942 жылдың 2 қарашасында румын тау әскерлері (Vânători de munte) бригадир-генерал Иоан Думитраше басшылығымен Нальчик қаласын, Кабардино-Балкарияның астанасын және Кавказдағы Оккупациялық күштердің ең алыс нүктесін басып алды. Бұл жеңіске жеткен румын генералы темір крестің рыцарь айқасына ие болды. Грозныйға қарай жылжуды қаланың батысындағы Владикавказда тоқтату үшін екі күн ішінде 10 000-ға жуық тұтқынға алынды. 5 қарашада Алагир басып алынды және Алагир-Беслан-Малгобек желісі оңтүстіктегі неміс әскерлерінің ең алыс жылжуы болды. Осы кезде А және В армиялар тобы арасындағы алшақтық оларды қарсы шабуылға ұшыратуға бейім етті. Тек неміс 16-шы моторизацияланған жаяу әскер дивизиясы ғана олқылықтың ішінде қалды, Бірінші танк армиясының сол жақ фланғын сақтап, Астраханға қарай жолды қамтамасыз етті. 22 қарашада бірнеше советтік қарсы шабуылдарынан кейін Гитлер Клейсті топтың басқарушысы етіп тағайындады, оған позициясын ұстап тұру және Сталинград алынса, шабуылды қайта бастауға дайындалу бұйрығы берді. 8 қазанда Гитлер әуе шабуылын 14 қазаннан кешіктірмей жүргізуді талап етті, өйткені оған Сталинградта үлкен күш салу үшін әуе күштері қажет болды. Нәтижесінде 1942 жылдың 10 қазанында Luftflotte 4-тің 4-ші авиация корпусына (Төртінші әуе флотының 4-ші авиация корпусы) Грозныйдағы мұнай кен орындарына қарсы барлық қолда бар бомбалаушыларды жіберу туралы бұйрық берілді. Осы кезде Төртінші әуе флотының жағдайы нашар болды. Рихтхофен Case Blue-ды жалпы саны 480-ден 323 жарамды бомбалаушымен бастады. Ол 232-ге дейін төмендеді, олардың тек 129-ы жауынгерлік тапсырмаларды орындауға дайын болды. Дегенмен, күштер зиян келтірерлік соққы беруге қабілетті болды. Мұнай айныту зауындарына жасалған шабуылдар Рихтхофенге бірнеше ай бұрынғы Севастопольға жасалған шабуылдарды еске түсірді. Зауыттардан қара түтін Терек өзенінен жоғары көтерілді. 12 қазанда жасалған келесі шабуылдар одан да көп қиратуға әкелді. Грозный және Бакудағы мұнай айныту зауындарына үлкен күш салуды ертерек бастамағандықтан стратегиялық қате жіберілді, өйткені оларды жою советтік әскерлерге Сталинградты жоғалтудан да көп зиян келтіретін еді, онда әуе флотының көп бөлігі орналасқан. 19 қарашада Сталинградтағы советтік қарсы шабуылы Рихтхофенді өз бөлімдерін қайтадан Волгаға көшіруге және әуе шабуылын тоқтатуға мәжбүр етті. Грозныйде көп зиян келтірілді, бірақ қалған мұнай кен орындары неміс әскерінің және Люфтвафенің истребительдерінің логистикалық жете алмайтын жерінде болды. Грозный 4-ші әуе корпусының бомбалаушыларының жете алатын қашықтығында болды, олар Терек өзенінің жанында орналасқан. Бірақ Грозный және басып алынған Майкоп мұнай кен орындары советтік мұнайдың тек он пайызын ғана өндірді. Бакудың негізгі кен орындары неміс истребительдерінің қашықтығынан тыс болды. Неміс бомбалаушылары оларға жете алатын еді, бірақ бұл ең тікелей, демек, ең болжамды бағытты ұшуды білдірді, қорғаусыз. Тамызда советтік әуе күштерінің әлсіздігіне байланысты осы операцияларды жүргізу мүмкін болған, бірақ қазан айына қарай олар күшейді.
Доңғалақ
23 шілдеде Б армия тобының негізгі бөлігі Донға қарай жылжуды бастады. Немістер жаңа Сталинград майданынан 62-ші және 64-ші совет армияларының күшейген қарсылығына тап болды. 26 шілдеде XIV танк корпусы Донға жетті, ал жаңа бірінші және төртінші танк армиялары тәжірибесіз әскерлердің бірнеше нәтижесіз қарсы шабуылдарын жасады. 4 тамызда немістер әлі де Сталинградтан алыс еді. 10 тамызға қарай Қызыл Армия Донның батыс жағалауының көп бөлігін тазартты, бірақ кеңес қарсылығы кейбір аймақтарда жалғасты, бұл Б армия тобының жылжуын одан әрі кешіктірді. Вермахттың Сталинградқа қарай жылжуына совет жолдарының нашарлығынан туындаған жабдықтау тапшылығы да кедергі келтірді. Люфтваффе 300 Ju 52 көлік ұшағынан тұратын жедел күш жіберді, бұл немістерге жылдамдауға мүмкіндік берді; кейбір бомбалаушылар Сталинград көлік аймағының күштерімен ұшуларды қамтамасыз ету үшін операциялардан ауыстырылды. Совет әскерлері Сталинград пен Воронеж арасындағы Б армия тобының солтүстік фланкіна бірнеше қарсы шабуылдар жасады. 20-28 тамыз аралығында 63-ші және 21-ші армиялар Серафимович маңында қарсы шабуылдап, итальяндық сегізінші армияны кері шегінуге мәжбүр етті. 1-ші гвардиялық армия Новогригорьевская маңындағы плацдармды кеңейтті. Бұл және Дон өзені арқылы ашылған бірнеше басқа плацдармдар, итальяндық сегізінші және венгрлік екінші армияларының қарсылығына қарамастан, үнемі қауіп тудырды. Совет тарапынан 23-26 тамыздағы азаматтық құрбандықтар 955 қаза тапқан және 1181 жараланған деп хабарланды (алдын ала есеп; кейінірек ондаған мыңдар туралы хабарлар, ықтимал, асыра айтылған). Алтыншы армия солтүстіктен Калач арқылы алға жылды, ал төртінші танк армиясы оңтүстіктен Котельниково арқылы жылжуды жалғастырды. Алғашқы күндері XIV танк корпусы Алтыншы армияның негізгі бөлігі мен Волгадағы Сталинградтың солтүстік шеті арасында дәліз ашты. Оңтүстікте совет қарсылығы төртінші танк армиясының шабуылын тойтарды. 29 тамызда тағы бір әрекет жасалды, Хот өзінің күштерін батысқа, 64-ші армияның орталығына бұрды. Шабуыл күтпеген жерден сәтті аяқталды және төртінші танк армиясы 62-ші және 64-ші армиялардың артына өтіп, 62-ші армияны қоршауға және кесіп тастау мүмкіндігіне ие болды. Вейхс Алтыншы армияға қоршауды аяқтауды бұйырды; совет қарсы шабуылы үш күнге жылжуды тоқтатты, содан кейін совет әскерлері қашып, Сталинградқа қарай шегінді. Немістердің жылдам жылжуы совет әскерлерінің моральдық жағдайына нұқсан келтірді, олар қаланың сыртқы қорғанысын тастап, хаоста шегінді. Соңғы совет қарсы шабуылдарын жеңгеннен кейін, Алтыншы армия 2 қыркүйекте шабуылын жаңартты, келесі күні төртінші танк армиясымен байланысты. 12 қыркүйекте немістер Сталинградқа енді.
Сталинград шайқасы
62-ші армияға қарсы Сталинградқа шабуылды 6-шы армия жүргізді, ал 4-ші танк армиясы оңтүстік қанатын қорғады. Қала Волганың батыс жағалауы бойында созылып жатқан, немістерді фронталды шабуылға мәжбүр етті, ал қаланың қираған жерлері қорғаушыларға үстемдік берді. Люфтваффе әуедегі басымдығына қарсы 62-ші армияның командирі, генерал Василий Чуйков, әскерлеріне немістерге «жабысып», неміс тактикалық жылдамдығын жоюға бұйрық берді. Люфтваффе Волганың шығыс жағалауындағы кеңес артиллериясын басып, батыс жағалаудағы қорғанысты күшейтуге тырысқан кеңес әскерлеріне көптеген шығын келтірді. Қыркүйектің ортасынан қарашаның басына дейін немістер қалаға үш ірі шабуыл жасады, және өзара қымбатқа түсетін шайқастарда алға жылжыды. Қарашаның ортасына қарай кеңес әскері тек өзенге қарай созылған төрт шағын көпірбасқа тығылып қалды. Жеңіске үміттене отырып, қарашаның басында Люфтваффе ұшақтарының көп бөлігін Тунис операцияларын қолдау үшін Жерорта теңізіне қайтарды. 6-шы армия қаланың шамамен 90 пайызын басып алды. 19 қарашада кеңес әскері 6-шы армияның қанаттарына қарсы екі бағыттан шабуыл жасаған «Уран» операциясын бастады. Қала үшін болған шайқас және 4-ші танк армиясының әлсіреуі салдарынан қанаттарды негізінен румын, венгр және итальяндық әскерлер күзетті. Сталинградтың батысындағы Дон өзенінде орналасқан 3-ші румын армиясы және Сталинградтың оңтүстік-шығысындағы 4-ші румын армиясы қыркүйектен бері кеңес шабуылына ұшырап келеді. 3-ші румын армиясы 10 қыркүйекте Кавказдан Дондағы итальяндық позицияларды, кеңес көпірбастарының қарсы жағын алу үшін ауыстырылды. Румын әскерлері жеткіліксіз болды және әр дивизияда бар болғаны алты заманауи танкқа қарсы зеңбірек болды. Неміс танк резервінің басым бөлігі, 48-ші танк корпусы, шамамен 180 танктан тұрды, олардың жартысы ескірген Panzer 35(t) танктері еді. Екі румын армиясы жеңіліске ұшырады, ал 6-шы армия 4-ші танк армиясының бір бөлігімен бірге Сталинградта қоршауға түсті. Гитлер 6-шы армияға қашып шығуға емес, қорғануға бұйрық берді. Армияны әуе арқылы жабдықтау жоспарланған, бірақ қажетті жабдықтардың көлемі Люфтваффе мүмкіндігінен асып кетті. 6-шы армияның күші азайды, ал қалада кеңес әскерлері басымдыққа ие болды. Шығыс майдандағы жағдайды тұрақтандыру үшін, А және В армиялар тобы арасындағы олқылықты толтыру мақсатында, фельдмаршал Эрих фон Манштейн басқаратын Дон армиялар тобы (Heeresgruppe Don) құрылды. 12 желтоқсанда оңтүстіктен 4-ші танк армиясының жаңадан келген күштерімен «Қысқы дауыл» операциясы басталды. Шабуыл кеңес әскерлерін таңқалдырды, және немістер Сталинградқа қарай кеңес шебін бұзып өте алды. Осы жетістіктерге қарамастан, 6-шы армияға қашып шығуға және бірігуге рұқсат берілмеді, сондықтан бұл операция сәтсіз аяқталды. Сәтсіздіктен кейін екі айға жуық созылған қоршау басталды, оның барысында 6-шы армия жойылды.
Сатурн операциясы
Уран операциясының табысынан кейін Қызыл Армия Сатурн операциясын бастады, мақсаты – А армиялар тобын және Ростовтың шығысындағы барлық әскерлерді қоршау. Сталинград түбіндегі неміс әскерін құтқару операциясы кезінде Кеңес күштері қайта орналастырылып, мақсаттары төмендетілді және операция "Кіші Сатурн" деп аталды. Шабуыл Сегізінші итальян армиясы мен Үшінші румын армиясының қалдықтарына бағытталды, нәтижесінде Сегізінші армияның көп бөлігі жойылды. Құлаудың алдында В және Дон армиялар тобы кеңес әскерлерінің алға жылжуына тойтарыс берді, бірақ 28 желтоқсанда А армиялар тобына Кавказдан шығуға бұйрық берілді. Кеңес әскерлері бірнеше кезекті шабуылдарды жүргізді, кейін Воронеж-Харьков стратегиялық шабуыл операциясы деп аталды. Острогожск-Россош шабуыл операциясы 12 қаңтарда басталды және Воронеждің оңтүстік-шығысындағы Дондағы Екінші венгр армиясының көп бөлігін және Сегізінші итальян армиясының қалдықтарын талқандады. Оңтүстік фланға қауіп төнгендіктен, Екінші неміс армиясы Воронеж бен Доннан шегінуге мәжбүр болды. Операциялар қаңтар айына дейін жалғасты, соның нәтижесінде Ставка немістерге түңгірген соққы беріп, Оңтүстік Ресейдегі соғысты шеше алатынына сенді. Воронеж майданы жүргізген "Жұлдыз" операциясы Харьков, Курск және Белгород қалаларын бағытталған. Оңтүстік-Батыс майданы жүргізген "Галлоп" операциясы Ворошиловградқа, Донецке, содан кейін Азов теңізіне қарай бағытталды, мақсаты – Донецктен шығысқа қарай неміс әскерлерін қоршау. Операциялар қаңтар айының соңында бірдей уақытта басталды. Кеңес әскерлері жылдам шабуыл жасап, солтүстікте 18 ақпанда Курск, ал 16 ақпанда немістердің шегінуінен кейін Харьковты бағындырды. Оңтүстікте неміс әскерлері Ворошиловградтан батысқа қарай ығыстырылды. 12 ақпанда Дон, В армиялар тобы мен А армиялар тобының бір бөлігі Манштейннің басқаруымен Оңтүстік армиялар тобы болып қайта құрылды. Сталинградтағы жеңіліс "Көк жоспардың" соңы болды және 1943 жылдың соңына дейін барлық аумақтық пайдалар кері қайтарылды, тек Тамань түбегіндегі Кубань плацдармы ғана сақталды, ол Кавказға екінші шабуылға мүмкіндік беру үшін 1943 жылдың 19 қазанына дейін ұсталып тұрды.
Соғысқа әсері
Операцияның сәтсіздігі, негізінен Сталинградтағы апатты жеңіліс салдарынан, Шығыс майдандағы соғыстың шешімді нүктесі болды. Германия шамамен 800 километрге кері шегінуге мәжбүр болды, Курск қаласынан батысқа қарай 100 километрдей жерде жаңа шайқас басталды. Осы шегіну 1943 жылғы жаздағы "Цитадель" операциясының қарқынын анықтады, ол сәтсіз аяқталды және соғыстың қалған бөлігінде кеңес әскерінің үстемдігін толыққанды қамтамасыз етті. Кеңес әскері шабуылдау бағытындағы бастаманы толығымен өз қолына алды, ал Германия 2 жыл ішіндегі жеңілісіне дейін қорғанысқа көшті.
Талдау
1942 жылы неміс армиясының жазғы шабуылының бастапқы сәттілігіне байланысты Гитлердің амбициясы артып, неміс армиясына зор күш салды. Артық созу Германия армиясының және оның одақтастарының осы аумақты қорғау мүмкіндіктерін төмендетті, ал кеңес әскері Сталинградта шешуші шабуылға көшіп, неміс армиясын қоршап алды. Жақын арада екі тарап та қала үшін болған шайқасқа күш салып, Кавказды екінші дәрежелі майданға айналдырды.