Берлин шайқасы: Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы шабуылы

Кіріспе

Royal Air Force бомбалау науқаны

Екінші дүниежүзілік соғыстың Еуропалық театрының соңғы ірі шабуылы

Берлин шайқасы, Кеңес Одағында Берлин стратегиялық шабуыл операциясы деп белгіленген, сондай-ақ Берлиннің құлауы ретінде танылған, Екінші дүниежүзілік соғыстың Еуропалық театрының соңғы ірі шабуылы болды. 1945 жылдың қаңтар-ақпанында Висла-Одер шабуылынан кейін Қызыл Армия Берлиннің шығысында уақытша тоқталды. 9 наурызда Германия қаланың қорғаныс жоспарын "Клаузевиц" операциясымен бекітті. Берлиннің шетіндегі алғашқы қорғаныс дайындықтары 20 наурызда Висла армия тобының жаңа тағайындалған қолбасшысы генерал Готтард Хайнрихи басшылығымен жасалды. Кеңес шабуылы 16 сәуірде жаңадан басталғанда, екі кеңес фронты (армия тобы) Берлинге шығыс және оңтүстіктен шабуылдады, ал үшіншісі Берлиннің солтүстігінде орналасқан неміс күштерін талқандады. Берлиндегі негізгі шайқасқа дейін Қызыл Армия Зеелов биіктіктері мен Халбедегі сәтті шайқастардан кейін қаланы қоршап алды. 1945 жылдың 20 сәуірінде, Гитлердің туған күнінде, маршал Георгий Жуков басқаратын 1-ші Белорусь фронты шығыс және солтүстіктен Берлиннің орталық бөлігін бомбалауды бастады, ал маршал Иван Коневтің 1-ші Украина фронты Армиялар тобының орталығын бұзып, Берлиннің оңтүстік жаққа қарай жылды. 23 сәуірде генерал Гельмут Вейдлинг Берлиндегі күштерге басшылықты қабылдады. Гарнизон бірнеше сарқылып, дезорганизацияланған армия және Ваффен-СС дивизияларынан, сондай-ақ нашар даярланған Халықтық шаруалар жасағы (Volkssturm) мен Гитлер жастарының мүшелерінен тұрды. Келесі аптада Қызыл Армия қаланың барлық бөлігін біртіндеп басып алды. 30 сәуірде Гитлер өз-өзіне қол жұмсады. Қала гарнизоны 2 мамырда капитуляциялады, бірақ 8 мамырда (Кеңес Одағында 9 мамырда) Еуропадағы соғыс аяқталғанға дейін қаланың солтүстік-батысында, батысында және оңтүстік-батысында шайқас жалғасты, өйткені кейбір неміс бөлімшелері батысқа қарай соғысып, батыстық одақтастарға, емес кеңестік күштерге берілді.

Өмірбаян

1945 жылдың 12 қаңтарында Қызыл Армия Нарев өзені арқылы Висла-Одер шабуылын бастады; Варшавадан үш күндік, кең фронтты операция басталды, онда төрт әскер майданы қатысты. Төртінші күні Қызыл Армия шығысқа қарай жылдам ілгерілеп, күніне шамамен жүз шақырымға дейін жылдамдықпен шығыс Пруссияны, Данцигті және Познаньді басып алды, Одер өзені бойымен Берлинден шығысқа қарай шекара салды. Жаңа құрылған Висла армия тобы, рейхсфюрер СС Генрих Гиммлердің басшылығымен, қарсы шабуылға тырысты, бірақ 24 ақпанға дейін ол сәтсіз аяқталды. Содан кейін Қызыл Армия Одер өзенінің оң жағалауын тазартып, Силезияға жетіп, Померанияға қарай жылжыды. Оңтүстікте совет және румын әскерлері Будапештті қоршауға алды. Қоршалған венгр астанасын босатуға үш неміс дивизиясының жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды, және Будапешт 13 ақпанда совет әскерлеріне түсті. Адольф Гитлер Драу-Дунай үшбұрышын қайта басып алу үшін қарсы шабуылға батылдықпен келісті. Мақсаты – Нагиканиза мұнай аймағын қамтамасыз ету және болашақ операциялар үшін Дунай өзенін қайтару еді, бірақ Германияның әлсіреген күштеріне бұл мүмкін емес міндет жүктелді. 16 наурызға дейін немістердің Балатон көліндегі шабуылы сәтсіз аяқталды, ал Қызыл Армияның қарсы шабуылы 24 сағат ішінде немістердің он күнде басып алған жерлерін қайтарып алды. 30 наурызда совет әскерлері Австрияға енді; ал 13 сәуірде Вена шабуылында Венаны басып алды. 1944 жылдың маусым мен қыркүйек айлары аралығында неміс қарулы күштерінен бір миллионнан астам адам қаза тапты, сонымен қатар тиімді операциялар жүргізу үшін қажетті отын мен қару-жарақ жетіспеді. 1945 жылдың 12 сәуірінде кеңесшілерінің қарсылығына қарамастан қалада қалуға шешім қабылдаған Гитлер, Америка президенті Франклин Д. Рузвельт қайтыс болғаны туралы хабарды естіді. Бұл фюрербункерде одақтастар арасында келіспеушіліктер тууы және Берлин соңғы сәтте құтқарылуы мүмкін деген жалған үміттерді оятып, Берлинге қауіп төнген кезде бұрын болған оқиғаны еске түсірді (Бранденбург үйінің кереметіне қараңыз). Батыс одақтастары қаланы жердегі операция арқылы басып алуды жоспарламады. [Батыс] одақтас экспедициялық күштерінің жоғарғы бас қолбасшысы генерал Эйзенхауэр Берлинге шабуыл жасау арқылы жарақаттану қаупіне түсудің қажеті жоқ деп сап, соғыстан кейін кеңес әсер аймағына кіретін қалаға қызығушылық танытпады, егер екі әскер де бірден қаланы басып алуға тырысса, достық отқа ұшырау қаупі бар екенін көріп отырды. Батыс одақтастарының шайқасқа қосқан маңызды үлесі – 1945 жылы Берлинге жасалған бомбалау шабуылдары болды. 1945 жылы АҚШ әуе күштері Берлинге күндізгі ірі шабуылдар жасады, ал 36 түн бойы RAF Mosquitos Германия астанасын бомбалады, 1945 жылдың 20-21 сәуір түнінде совет әскерлері қалаға кірер алдында аяқталды.

On 12 January 1945, the Red Army began the Vistula–Oder Offensive across the Narew River; and, from Warsaw, a three day operation on a broad front, which incorporated four army Fronts. On the fourth day, the Red Army broke out and started moving west, up to per day, taking East Prussia, Danzig, and Poznań, drawing up on a line east of Berlin along the Oder River. The newly created Army Group Vistula, under the command of Reichsführer SS Heinrich Himmler, attempted a counter attack, but this had failed by 24 February. The Red Army then drove on to Pomerania, clearing the right bank of the Oder River, thereby reaching into Silesia. In the south, Soviet and Romanian forces besieged Budapest. Three German divisions' attempts to relieve the encircled Hungarian capital city failed, and Budapest fell to the Soviets on 13 February. Adolf Hitler insisted on a counter attack to recapture the Drau Danube triangle. The goal was to secure the oil region of Nagykanizsa and regain the Danube River for future operations, but the depleted German forces had been given an impossible task. By 16 March, the German Lake Balaton Offensive had failed, and a counter attack by the Red Army took back in 24 hours everything the Germans had taken ten days to gain. On 30 March, the Soviets entered Austria; and in the Vienna Offensive they captured Vienna on 13 April. Between June and September 1944, the German armed forces had lost more than a million men, and it lacked the fuel and armaments needed to operate effectively. On 12 April 1945, Hitler, who had earlier decided to remain in the city against the wishes of his advisers, heard the news that the American President Franklin D. Roosevelt had died. This briefly raised false hopes in the Führerbunker that there might yet be a falling out among the Allies and that Berlin would be saved at the last moment, as had happened once before when Berlin was threatened (see the Miracle of the House of Brandenburg). No plans were made by the Western Allies to seize the city by a ground operation. The Supreme Commander [Western] Allied Expeditionary Force, General Eisenhower, lost interest in the race to Berlin and saw no further need to suffer casualties by attacking a city that would be in the Soviet sphere of influence after the war, envisioning excessive friendly fire if both armies attempted to occupy the city at once. The major Western Allied contribution to the battle was the bombing of Berlin during 1945. During 1945 the United States Army Air Forces launched very large daytime raids on Berlin and, for 36 nights in succession, scores of RAF Mosquitos bombed the German capital, ending on the night of 20/21 April 1945 just before the Soviets entered the city.

Дайындықтар

Кеңес Одағының Германияның орталық бөлігін, кейін Шығыс Германияны басып алуы екі мақсатты көздеді. Сталин Батыс одақтастарының соғыстан кейінгі кеңестік аймақта өздері басып алған аумақты тапсыратынына сенбеді, сондықтан ол кең майданға шабуыл жасап, Батыс одақтастарын мүмкіндігінше батысқа қарай қарсы алуға жылдам қозғалды. Бірақ басты мақсат Берлинді басып алу болды. Екі мақсат бір-бірін толықтырады, өйткені Берлин алынбаса, аймақты иелену тез қолға алынбады. Тағы бір ескерту, Берлиндің өзі соғыстан кейінгі пайдалы стратегиялық активтерді, соның ішінде Адольф Гитлер мен неміс ядролық қару бағдарламасын ұстады (бірақ Кеңес Одағына беймәлім, Берлин шайқасы кезінде уранның басым бөлігі және ғалымдардың көпшілігі Қара Ормандағы Хайгерлохқа көшірілді). 6 наурызда Гитлер генерал-лейтенант Гельмут Рейманды Берлин қорғаныс аймағының қолбасшысы етіп тағайындады, бұрынғы қолбасшы генерал-лейтенант Бруно Риттер фон Хауэншильдті алмастырды. 20 наурызда генерал Готтард Генричи Гиммлердің орнына Висла армия тобының бас қолбасшысы болып тағайындалды. Генричи неміс армиясының ең жақсы қорғаныс тактиктерінің бірі болды және ол бірден қорғаныс жоспарларын жасауға кірісті. Генричи дұрыс бағалап, негізгі совет шабуылы Одер өзенінен және негізгі шығыс-батыс автобаны бойымен жасалатынын анықтады. Ол Одер өзенінің жағалауын тек жеңіл шайқас тобымен қорғауға тырыспауға шешім қабылдады. Оның орнына Генричи инженерлерге Одер өзенінен көрінетін Сейлоу биіктігін нығайтуды тапсырды, осы биіктік автобан өтетін жерде орналасқан. Бұл Одер өзенінен батысқа және Берлинден шығысқа қарай болды. Генричи биіктіктерді қорғау үшін қол жетімді күштерді арттыру үшін басқа аймақтардағы қорғаныс шебін жұқартты. Неміс инженерлері көктемгі еріген судан толып қалған Одер өзенінің жазығын, өзеннің жоғарғы ағысынан су жіберіп, батпаққа айналдырды. Жазықтың артындағы жазықта инженерлер Берлиннің шетіне қарай үш қорғаныс белдеуін салды (Берлинге жақын желілер «Вотан позициясы» деп аталды). Бұл желілерге танкіге қарсы орлар, танкіге қарсы пушкалар және кең қазбалар мен бункерлер кірді. 9 сәуірде ұзақ қарсылықтан кейін Шығыс Пруссиядағы Кенигсберг Қызыл Армияның қолына түсті. Бұл маршал Рокоссовскийдің 2-ші Белоруссия майданына Одер өзенінің шығыс жағалауына батысқа қарай жылжуға мүмкіндік берді. Маршал Георгий Жуков өзінің 1-ші Белоруссия майданын, ол оңтүстіктегі Франкфурттан (Одер) Балтық теңізіне дейін Одер өзені бойымен орналастырылған, Сеелов биіктігінің алдындағы аймаққа шоғырландырды. 2-ші Белоруссия майданы Сейлов биіктігінен солтүстікке қарай 1-ші Белоруссия майданы босатқан позицияға көшті. Бұл қайта орналастыру кезінде желілерде саңылаулар қалды, және генерал Дитрих фон Соукеннің неміс ІІ армиясының қалдықтары Данциг маңындағы қаптан қашып, Висла дельтасына жетті. Оңтүстікке қарай маршал Конев 1-ші украин майданының негізгі күштерін Жоғарғы Силезиядан солтүстік-батысқа Нейсе өзеніне ауыстырды. Үш совет майданының барлығында 2,5 миллион адам (оның ішінде 1-ші поляк армиясының 78 556 әскері), 6 250 танк, 7 500 ұшақ, 41 600 артиллерия және миномет, 3 255 жүк көлігіне орнатылған «Катюша» зымыранды қондырғылары («Сталиннің органы» деп аталды) және 95 383 автокөлік, олардың көпшілігі АҚШ-та жасалған бар еді.

The Soviet offensive into central Germany, what later became East Germany, had two objectives. Stalin did not believe the Western Allies would hand over territory occupied by them in the post war Soviet zone, so he began the offensive on a broad front and moved rapidly to meet the Western Allies as far west as possible. But the overriding objective was to capture Berlin. The two goals were complementary because possession of the zone could not be won quickly unless Berlin was taken. Another consideration was that Berlin itself held useful post war strategic assets, including Adolf Hitler and the German nuclear weapons program (but unknown to the Soviet Union, by the time of the Battle of Berlin, the bulk of the uranium and most of the scientists had been evacuated to Haigerloch in the Black Forest). On 6 March, Hitler appointed Lieutenant General Helmuth Reymann commander of the Berlin Defence Area, replacing Lieutenant General Bruno Ritter von Hauenschild. On 20 March, General Gotthard Heinrici was appointed Commander in Chief of Army Group Vistula replacing Himmler. Heinrici was one of the best defensive tacticians in the German army, and he immediately started to lay defensive plans. Heinrici correctly assessed that the main Soviet thrust would be made over the Oder River and along the main east west Autobahn. He decided not to try to defend the banks of the Oder with anything more than a light skirmishing screen. Instead, Heinrici arranged for engineers to fortify the Seelow Heights, which overlooked the Oder River at the point where the Autobahn crossed them. This was some west of the Oder and east of Berlin. Heinrici thinned out the line in other areas to increase the manpower available to defend the heights. German engineers turned the Oder's flood plain, already saturated by the spring thaw, into a swamp by releasing the water from a reservoir upstream. Behind the plain on the plateau, the engineers built three belts of defensive emplacements reaching back towards the outskirts of Berlin (the lines nearer to Berlin were called the Wotan position). These lines consisted of anti tank ditches, anti tank gun emplacements, and an extensive network of trenches and bunkers. On 9 April, after a long resistance, Königsberg in East Prussia fell to the Red Army. This freed up Marshal Rokossovsky's 2nd Belorussian Front to move west to the east bank of the Oder river. Marshal Georgy Zhukov concentrated his 1st Belorussian Front, which had been deployed along the Oder river from Frankfurt (Oder) in the south to the Baltic, into an area in front of the Seelow Heights. The 2nd Belorussian Front moved into the positions being vacated by the 1st Belorussian Front north of the Seelow Heights. While this redeployment was in progress, gaps were left in the lines; and the remnants of General Dietrich von Saucken's German II Army, which had been bottled up in a pocket near Danzig, managed to escape into the Vistula delta. To the south, Marshal Konev shifted the main weight of the 1st Ukrainian Front out of Upper Silesia and north west to the Neisse River. The three Soviet fronts had altogether 2.5 million men (including 78,556 soldiers of the 1st Polish Army), 6,250 tanks, 7,500 aircraft, 41,600 artillery pieces and mortars, 3,255 truck mounted Katyusha rocket launchers (nicknamed 'Stalin's Organ'), and 95,383 motor vehicles, many manufactured in the US.

Одер-Найс шайқасы

Жалпы шабуылдағы шайқастардың көп бөлігі Берлиннің сыртындағы соңғы қорғаныс шебі болған Сейлоу биіктіктерінде өтті. 16 сәуірден 19 сәуірге дейін төрт күнге созылған Сейлоу биіктіктерінің шайқасы Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы ірі майдандық шайқастарының бірі болды: «Берлинге қақпалар» арқылы өту үшін шамамен бір миллион Қызыл Армия сарбазы мен 20 000-нан астам танк және артиллерия бөлімдері жұмылдырылды, оларға қарсы шамамен 100 000 неміс сарбазы және 1200 танк пен қару-жарақ тұрды. Жуков басқарған Кеңес әскерлері қорғаныс позицияларын бұзып өтті, шамамен 30 000 адам қаза тапты, ал 12 000 неміс сарбазы мерт болды. 19 сәуірде, төртінші күні, 1-Белорусь майданы Сейлоу биіктіктерінің соңғы шебін бұзып өтті, олар мен Берлиннің арасында сынған неміс құрамалары ғана қалды. 1-Украина майданы, күні бұрын Форстты басып алғаннан кейін, ашық далаға тарады. Гордовтың 3-гвардиялық армиясы және Рыбалконың 3-ші және Лелюшенконың 4-ші гвардиялық танк армиясының күшті бір иығы солтүстік-шығысқа қарай Берлинге бет алды, ал басқа әскерлер Берлиннің оңтүстік-батысындағы Эльбадағы АҚШ армиясының фронтының бір бөлігіне қарай батысқа жылжыды. Осы табыстармен Кеңес әскерлері солтүстіктегі «Висла» армия тобы мен оңтүстіктегі «Орталық» армия тобының арасына еніп кірді. Күннің соңына қарай Германияның шығыс майданы Франкфурттың солтүстігіндегі Селоу және оңтүстігіндегі Форст маңында тоқтады. Бұл бұзулар екі Кеңес майданына Франкфурттан батысқа қарай Германияның 9-армиясын қоршауға мүмкіндік берді. 9-армияның батысқа қарай шығуға жасаған әрекеттері Хальбе шайқасына әкелді. Кеңес күштерінің шығыны өте жоғары болды, 1 сәуір мен 19 сәуір аралығында 2807 танк жоғалды, оның ішінде кем дегенде 727-сі Сейлоу биіктіктерінде. Осы уақытта RAF Mosquitos 15 сәуірде (105 бомбалаушы), 17 сәуірде (61 бомбалаушы), 18 сәуірде (57 бомбалаушы), 19 сәуірде (79 бомбалаушы) және 20 сәуірде (78 бомбалаушы) түндері Берлин ішіндегі неміс позицияларына қарсы тактикалық әуе шабуылдарын жүргізді.

The sector in which most of the fighting in the overall offensive took place was the Seelow Heights, the last major defensive line outside Berlin. The Battle of the Seelow Heights, fought over four days from 16 until 19 April, was one of the last pitched battles of World War II: almost one million Red Army soldiers and more than 20,000 tanks and artillery pieces were deployed to break through the "Gates to Berlin", which were defended by about 100,000 German soldiers and 1,200 tanks and guns. The Soviet forces led by Zhukov broke through the defensive positions, having suffered about 30,000 dead, while 12,000 German personnel were killed. On 19 April, the fourth day, the 1st Belorussian Front broke through the final line of the Seelow Heights and nothing but broken German formations lay between them and Berlin. The 1st Ukrainian Front, having captured Forst the day before, fanned out into open country. One powerful thrust by Gordov's 3rd Guards Army and Rybalko's 3rd and Lelyushenko's 4th Guards Tank Armies were heading north east towards Berlin while other armies headed west towards a section of the United States Army's front line south west of Berlin on the Elbe. With these advances, the Soviet forces drove a wedge between Army Group Vistula in the north and Army Group Centre in the south. By the end of the day, the German eastern front line north of Frankfurt around Seelow and to the south around Forst had ceased to exist. These breakthroughs allowed the two Soviet Fronts to envelop the German 9th Army in a large pocket west of Frankfurt. Attempts by the 9th Army to break out to the west resulted in the Battle of Halbe. The cost to the Soviet forces had been very high, with over 2,807 tanks lost between 1 and 19 April, including at least 727 at the Seelow Heights. In the meantime, RAF Mosquitos conducted tactical air raids against German positions inside Berlin on the nights of 15 April (105 bombers), 17 April (61 bombers), 18 April (57 bombers), 19 April (79 bombers), and 20 April (78 bombers).

Берлинді қоршау

20 сәуірде 1945 жылы, Гитлердің 56-шы туған күнінде, 1-ші Белоруссия майданының совет артиллериясы Берлин қаласын атқылауды бастады және қала тапсырылғанға дейін тоқтамады. Шабуыл кезінде совет артиллериясы жеткізген оқ-дәрінің салмағы, қалаға батыс одақтастарының бомбалаушылары тастаған жалпы тоннаждан артық болды. 1-ші Белоруссия майданы қаланың шығысы мен солтүстік-шығысына қарай жылжығанда, 1-ші Украина майданы Орталық армиялар тобының солтүстік қанатының соңғы бөлімдерін бұзып өтіп, Ютербогтың солтүстігінен өтіп, Магдебургтегі Эльба өзеніндегі американдық майданға жақын, жартылай жетті. Штетин мен Шведт арасындағы солтүстікке қарай 2-ші Белоруссия майданы Хассо фон Мантеуффельдің III танк армиясы ұстаған Висла армиялар тобының солтүстік фланкіна шабуыл жасады. Келесі күні Богдановтың 2-ші гвардиялық танк армиясы Берлиннің солтүстігіне қарай жылжып, содан кейін Вернеухеннің оңтүстік-батысына шабуыл жасады. Советтердің жоспары – алдымен Берлин қаласын қоршап алу, содан кейін IX армияны қоршауға алу болды. Форсттан солтүстікке қарай IX армиямен бірге тұтқындалған V корпусының басқаруы IV танк армиясынан IX армияға өтті. Корпус әлі де Берлин-Котбұс тас жолының алдыңғы шебінде бекініп тұрды. Фельдмаршал Фердинанд Шёрнердің Армиялар тобы Орталығы оңтүстіктен Берлинге бұзып өтуге және 1-ші Украина майданының аймағына (Баутцен шайқасы) кіруге бағытталған қарсы шабуыл жасады. IV танк армиясының оңтүстік фланкі 1-ші Украина майданына қарсы солтүстікке шабуыл жасағанда, Гитлер IX армияға Котбұсты ұстап тұруды және батысқа қарап майдан құруды бұйырды. Содан кейін олар солтүстікке қарай жылжып келе жатқан совет колонналарына шабуыл жасап, оңтүстіктен келе жатқан IV танк армиясымен кездесіп, 1-Украина майданын қоршап, жоюға дейін қыспаққа алуға тиіс болды. Олар III танк армиясының оңтүстікке қарай шабуылдауын күтіп, 1-ші Белоруссия майданының оңтүстік қанатын қоршауға дайын болу керек еді. Сол күні Штайнер бұл мақсатқа жету үшін жеткілікті дивизиясы жоқ екенін түсіндіргенде, Генричи Гитлер штабына IX армия дереу шегінбесе, совет әскері оларды қоршап алатынын түсіндірді. Ол солтүстік-батысқа қарай Берлинге қарай жылжудың тым кеш екенін және батысқа қарай шегінуге тиіс екенін атап өтті. Генричи егер Гитлер батысқа қарай жылжуға рұқсат бермесе, ол өзінің лауазымынан босатылуын сұрайтынын айтты. 22 сәуірде 1945 жылы, түстен кейінгі жағдайды талқылау кезінде, Гитлер өткен күні дайындаған жоспарларының орындалмауын түсінгенде, ашуға бой алды. Ол соғыстың жеңіліске ұшырағанын жариялап, жеңіліс үшін генералдарды кінәлады және ол Берлинде соңына дейін қалады, содан кейін өзін-өзі өлтіреді деді. Гитлердің ашуын басуға тырысқан генерал Альфред Йодл генерал Вальтер Венктің XII армиясы, американдықтарға қарсы тұрып жатқан армия, Берлинге қарай жылжуы мүмкін екенін болжады, өйткені Эльба өзенінде орналасқан американдықтардың шығысқа қарай жылжуы күмәнді болды. Бұл болжам Германияның одақтастар арасында бөлінуін ұйымдастырған Eclipse құжаттарын қарауына негізделген. Гитлер бұл идеяны бірден ұғады және бірнеше сағат ішінде Венкке американдықтардан бас тарту және Берлинді қолдау үшін XII армияны солтүстік-шығысқа көшіру туралы бұйрық берілді. Содан кейін IX армия батысқа қарай жылжыса, XII армиямен байланыса алатындығы анықталды. Кешке Генричиге байланыс орнатуға рұқсат берілді. Басқа жерлерде 2-ші Белоруссия майданы Одер өзенінің батыс жағалауында терең бекініп, III танк армиясымен қатысты шайқастар жүргізіп жатты. IX армия Котбұсты жоғалтып, шығыстан қысымға ұшырады. Совет танктерінің бірінің ұшы Берлиннің шығысындағы Хавел өзенінде болды, ал екіншісі Берлиннің ішкі қорғаныс шеңберіне еніп кірді. Астана енді далалық артиллерияның қашықтығында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде совет журналистикасының үлгісі бойынша, совет әскери тілшісі 22 сәуірде 1945 жылы жергілікті уақыт бойынша сағат 08:30-да болған маңызды оқиға туралы мынадай мәлімет берді: 23 сәуірде 1945 жылы советтің 1-Белоруссия майданы мен 1-Украина майданы қоршауды күшейтіп, неміс 9-армиясы мен қала арасындағы соңғы байланысты үзіп тастады. 1-Украина майданының бөлімдері батысқа қарай жылжып, Берлинге қарай жылжып келе жатқан XII неміс армиясымен шайқасқа кірісті. Осы күні Гитлер генерал Гельмут Вейдлингті Берлин қорғаныс аймағының қолбасшысы етіп тағайындады, генерал-лейтенант Рейманның орнына қойды. Осы арада 24 сәуірде 1945 жылы 1-Белоруссия майданы мен 1-Украина майданының бөлімдері қаланың қоршауын аяқтады. Келесі күні, 25 сәуірде 1945 жылы, совет әскері Берлин қаласын толық қоршады, ал совет әскерлерінің алдыңғы қатарлары S-Bahn қорғаныс шеңберіне еніп, оны тесіп өтті. Күндің соңына қарай, неміс әскерінің қала қорғанысы совет әскерінің қалаға басып кіруін тек уақытша ғана кешіктіре алатыны анық болды, өйткені шайқастың шешуші кезеңдері немістер қаланың сыртында өткен және олар жеңіліске ұшырады. Сол кезде Шёрнердің шабуылы, бастапқыда сәтті болғанмен, көбінесе тоқтатылды, бірақ ол қарсыласатын поляк және совет бөлімдеріне елеулі шығын келтіріп, олардың жылдамдығын баяулатты.

On 20 April 1945, Hitler's 56th birthday, Soviet artillery of the 1st Belorussian Front began shelling Berlin and did not stop until the city surrendered. The weight of ordnance delivered by Soviet artillery during the battle was greater than the total tonnage dropped by Western Allied bombers on the city. While the 1st Belorussian Front advanced towards the east and north east of the city, the 1st Ukrainian Front pushed through the last formations of the northern wing of Army Group Centre and passed north of Juterbog, well over halfway to the American front line on the river Elbe at Magdeburg. To the north between Stettin and Schwedt, the 2nd Belorussian Front attacked the northern flank of Army Group Vistula, held by Hasso von Manteuffel's III Panzer Army. The next day, Bogdanov's 2nd Guards Tank Army advanced nearly north of Berlin and then attacked south west of Werneuchen. The Soviet plan was to encircle Berlin first and then envelop the IX Army. The command of the German V Corps, trapped with the IX Army north of Forst, passed from the IV Panzer Army to the IX Army. The corps was still holding on to the Berlin Cottbus highway front line. Field Marshal Ferdinand Schörner's Army Group Centre launched a counter offensive aimed at breaking through to Berlin from the south and entering (the Battle of Bautzen) in the 1st Ukrainian Front region, engaging the 2nd Polish Army and elements of the Red Army's 52nd Army and 5th Guards Army. When the old southern flank of the IV Panzer Army had some local successes counter attacking north against the 1st Ukrainian Front, Hitler unrealistically ordered the IX Army to hold Cottbus and set up a front facing west. Next, they were to attack the Soviet columns advancing north to form a pincer that would meet the IV Panzer Army coming from the south and envelop the 1st Ukrainian Front before destroying it. They were to anticipate a southward attack by the III Panzer Army and be ready to be the southern arm of a pincer attack that would envelop 1st Belorussian Front, which would be destroyed by SS General Felix Steiner's Army Detachment advancing from north of Berlin. Later in the day, when Steiner explained that he did not have the divisions to achieve this, Heinrici made it clear to Hitler's staff that unless the IX Army retreated immediately, it would be enveloped by the Soviets. He stressed that it was already too late for it to move north west to Berlin and would have to retreat west. Heinrici went on to say that if Hitler did not allow it to move west, he would ask to be relieved of his command. On 22 April 1945, at his afternoon situation conference, Hitler fell into a tearful rage when he realised that his plans, prepared the previous day, could not be achieved. He declared that the war was lost, blaming the generals for the defeat and that he would remain in Berlin until the end and then kill himself. In an attempt to coax Hitler out of his rage, General Alfred Jodl speculated that General Walther Wenck's XII Army, which was facing the Americans, could move to Berlin because the Americans, already on the Elbe River, were unlikely to move further east. This assumption was based on his viewing of the captured Eclipse documents, which organised the partition of Germany among the Allies. Hitler immediately grasped the idea, and within hours Wenck was ordered to disengage from the Americans and move the XII Army north east to support Berlin. It was then realised that if the IX Army moved west, it could link up with the XII Army. In the evening Heinrici was given permission to make the link up. Elsewhere, the 2nd Belorussian Front had established a bridgehead deep on the west bank of the Oder and was heavily engaged with the III Panzer Army. The IX Army had lost Cottbus and was being pressed from the east. A Soviet tank spearhead was on the Havel River to the east of Berlin, and another had at one point penetrated the inner defensive ring of Berlin. The capital was now within range of field artillery. A Soviet war correspondent, in the style of World War II Soviet journalism, gave the following account of an important event which took place on 22 April 1945 at 08:30 local time:

On 23 April 1945, the Soviet 1st Belorussian Front and 1st Ukrainian Front continued to tighten the encirclement, severing the last link between the German IX Army and the city. Elements of the 1st Ukrainian Front continued to move westward and started to engage the German XII Army moving towards Berlin. On this same day, Hitler appointed General Helmuth Weidling as the commander of the Berlin Defence Area, replacing Lieutenant General Reymann. Meanwhile, by 24 April 1945 elements of 1st Belorussian Front and 1st Ukrainian Front had completed the encirclement of the city. Within the next day, 25 April 1945, the Soviet investment of Berlin was consolidated, with leading Soviet units probing and penetrating the S Bahn defensive ring. By the end of the day, it was clear that the German defence of the city could not do anything but temporarily delay the capture of the city by the Soviets, since the decisive stages of the battle had already been fought and lost by the Germans outside the city. By that time, Schörner's offensive, initially successful, had mostly been thwarted, although he did manage to inflict significant casualties on the opposing Polish and Soviet units, slowing down their progress.

Берлиндегі шайқас

Қала қорғанысы үшін генерал Вейдлингке қол жетімді күштерге бірнеше қатты сарқылып қалған Heer және Waffen SS дивизияларының шамамен 45 000 сарбазы кірді. Бұл дивизиялар Берлин полициясының күштері, міндетті Hitlerjugend-тегі жігіттер және Volkssturm арқылы толықтырылды. Volkssturm-ның 40 000 қарт ер адамдарының көпшілігі жас кезінде әскерде болған, ал кейбіреулері Бірінші дүниежүзілік соғыстың қатысушылары еді. Гитлер SS бригаденфюрері Вильгельм Мохнкені Рейхс-канцеляриясы мен Фюрербункерді қамтитын орталық үкіметтік аудан үшін шайқас командирі етіп тағайындады. Оның қол астында 2 000-нан астам сарбаз болды. Вейдлинг қорғанысты "A" арқылы "H" дейін белгіленген сегіз секторға ұйымдастырды, әрқайсысын полковник немесе генерал басқарды, бірақ көпшілігінде жауынгерлік тәжірибе болмады. Қаланың батысында 20-шы жаяу әскер дивизиясы орналасқан. Қаланың солтүстігінде 9-шы парашют дивизиясы орналасқан. Қаланың солтүстік-шығысында Panzer дивизиясы Müncheberg орналасқан. Қаланың оңтүстік-шығысында және Темпельхоф әуежайының шығысында 11-ші SS Panzergrenadier дивизиясы Nordland болды. Резерв, 18-ші Panzergrenadier дивизиясы, Берлиннің орталық ауданында орналасқан. 23 сәуірде Берзариннің 5-ші шок армиясы және Катуковтың 1-ші гвардиялық танк армиясы Берлинге оңтүстік-шығыстан шабуыл жасады және LVI Panzer корпусының қарсы шабуылынан кейін 24 сәуірдің кешінде Тельтов каналының солтүстігіндегі Берлин S-Bahn айналма теміржолына жетті. Осы кезеңде Гитлер қаланың ішкі қорғанысын күшейтуге бұйрық берген барлық неміс күштерінің ішінде, SS бригаденфюрері Густав Крукенберг басқаратын француз SS еріктілерінің шағын тобы ғана Берлинге келді. 25 сәуірде Крукенберг қорғаныс секторының командирі болып тағайындалды. 26 сәуірде Чуйковтың 8-ші гвардиялық армиясы және 1-ші гвардиялық танк армиясы оңтүстік қала маңынан өтіп, Темпельхоф әуежайына шабуыл жасады, ол жерде олар Müncheberg дивизиясының қарқынды қарсылығына тап болды. Бірақ 27 сәуірге дейін оңтүстік-шығысты қорғап тұрған екі әлсіз дивизия (Müncheberg және Nordland) енді бес совет әскеріне – шығыстан батысқа қарай 5-ші шок армиясы, 8-ші гвардиялық армиясы, 1-ші гвардиялық танк армиясы және Рыбалконың 3-ші гвардиялық танк армиясы (1-ші Украина майданының бөлігі) – қарсы тұрды және Германплац маңында жаңа қорғаныс позицияларын алды. Крукенберг армияның бас штабының бастығы генерал Ханс Кребске 24 сағат ішінде Nordland Z (Zentrum) орталық секторына қайта шегінуге мәжбүр болады деп хабарлады. Совет әскерінің қала орталығына қарай жылжуы мынадай бағыттар бойынша жүрді: оңтүстік-шығыстан Франкфуртер аллеясы бойымен (Александрплацта аяқталып, тоқтады); оңтүстіктен Сонненаллея бойымен, Белль Альянс Плацтың солтүстігінде аяқталады; оңтүстіктен Потсдам Плацқа жақын және солтүстіктен Рейхстагқа жақын аяқталады. Рейхстаг, Мольтке көпірі, Александрплац және Спандаудағы Хавел көпірінде ең ауыр шайқастар болды, үйден-үйге және қолға-қол соғыстар жүрді. SS-тің шетелдік бөлімдері әсіресе қаһармандықпен шайқасты, себебі олар идеологиялық тұрғыдан ынталандырылған және тұтқындалған жағдайда өмір сүре алмайтындарына сенді.

The forces available to General Weidling for the city's defence included roughly 45,000 soldiers in several severely depleted Heer and Waffen SS divisions. These divisions were supplemented by the Berlin Police force, boys in the compulsory Hitlerjugend, and the Volkssturm. Many of the 40,000 elderly men of the Volkssturm had been in the army as young men and some were veterans of World War I. Hitler appointed SS Brigadeführer Wilhelm Mohnke the Battle Commander for the central government district that included the Reich Chancellery and Führerbunker. He had over 2,000 men under his command. Weidling organised the defences into eight sectors designated 'A' through to 'H' each one commanded by a colonel or a general, but most had no combat experience. To the west of the city was the 20th Infantry Division. To the north of the city was the 9th Parachute Division. To the north east of the city was the Panzer Division Müncheberg. To the south east of the city and to the east of Tempelhof Airport was the 11th SS Panzergrenadier Division Nordland. The reserve, 18th Panzergrenadier Division, was in Berlin's central district. On 23 April, Berzarin's 5th Shock Army and Katukov's 1st Guards Tank Army assaulted Berlin from the south east and, after overcoming a counter attack by the German LVI Panzer Corps, reached the Berlin S Bahn ring railway on the north side of the Teltow Canal by the evening of 24 April. During the same period, of all the German forces ordered to reinforce the inner defences of the city by Hitler, only a small contingent of French SS volunteers under the command of SS Brigadeführer Gustav Krukenberg arrived in Berlin. During 25 April, Krukenberg was appointed as the commander of Defence Sector C, the sector under the most pressure from the Soviet assault on the city. On 26 April, Chuikov's 8th Guards Army and the 1st Guards Tank Army fought their way through the southern suburbs and attacked Tempelhof Airport, just inside the S Bahn defensive ring, where they met stiff resistance from the Müncheberg Division. But by 27 April, the two understrength divisions (Müncheberg and Nordland) that were defending the south east, now facing five Soviet armies—from east to west, the 5th Shock Army, the 8th Guards Army, the 1st Guards Tank Army and Rybalko's 3rd Guards Tank Army (part of the 1st Ukrainian Front)—were forced back towards the centre, taking up new defensive positions around Hermannplatz. Krukenberg informed General Hans Krebs, Chief of the General Staff of Army high command that within 24 hours the Nordland would have to fall back to the centre sector Z (for Zentrum). The Soviet advance to the city centre was along these main axes: from the south east, along the Frankfurter Allee (ending and stopped at the Alexanderplatz); from the south along Sonnenallee ending north of the Belle Alliance Platz, from the south ending near the Potsdamer Platz and from the north ending near the Reichstag. The Reichstag, the Moltke bridge, Alexanderplatz, and the Havel bridges at Spandau saw the heaviest fighting, with house to house and hand to hand combat. The foreign contingents of the SS fought particularly hard, because they were ideologically motivated and they believed that they would not live if captured.

Рейхстаг үшін шайқас

29 сәуірдің таңғы сағаттарында Советтің 3-ші соққы армиясы Мольтке көпірінен өтіп, айналасындағы көшелер мен ғимараттарға тарала бастады. Ішкі істер министрлігі сияқты ғимараттарға жасалған алғашқы шабуылдар, қолдау артиллериясының болмауынан қиындыққа тап болды. Зақымдалған көпірлер жөнделгеннен кейін ғана артиллерияны жақынға жеткізуге мүмкіндік туды. Сағат 04:00-де Фюрер бункерінде Гитлер өсиетнамасына қол қойды, ал көп ұзамай Ева Браунға үйленді. Таң атқанда Совет әскері оңтүстік-шығыста шабуылды жалғастырды. Қатты шайқасқаннан кейін Принц Альбрехтштрасседегі Гестапо штаб-пәтерін басып алды, бірақ Ваффен-СС-тің қарсы шабуылы Совет әскерін ғимараттан шығуға мәжбүр етті. Оңтүстік-батысқа қарай 8-ші гвардиялық армия Ландвер каналы арқылы солтүстікке қарай Тиргартенге шабуыл жасады. 30 сәуірге таман Совет әскері көпір салу мәселесін шешті және сағат 06:00-де артиллерия қолдауымен Рейхстагқа шабуыл жасады. Бірақ неміс бекіністері және Берлин зообагының жанындағы Зоопарк мұнарасының шатырында орналасқан 12,8 см FlaK 40 зениттік қаруларының қолдауынан кейін, Совет әскері сол кешке дейін ғимаратқа енуге мүмкіндік алған жоқ. Рейхстаг 1933 жылдың ақпанында өртенгеннен бері пайдаланылмады, ал оның ішкі жағдайы үкіметтік ғимаратқа қарағанда қираған үйінділерге көбірек ұқсады. Ішіндегі неміс әскері жақсы бекініп, қабаттан қабатқа қызу шайқас жүрді. Сол кезде жертөледегі неміс сарбаздарының үлкен тобы Қызыл Армияға қарсы қарсы шабуылдар жасады. 1945 жылдың 2 мамырында Қызыл Армия ғимаратты толығымен бақылауға алды. Ғимараттың төбесінде ту көтеріп тұрған екі сарбаздың танымал суреті ғимарат алынғаннан кейін түсірілген қайта жаңартылған фотосурет. Советтер үшін фотода бейнеленген оқиға олардың жеңісінің символы болды, бұл Берлин шайқасының, сондай-ақ Шығыс майданындағы әскери қимылдардың толығымен Советтердің жеңісімен аяқталғанын көрсетті. 756-шы полк командирі Зинченко батальон командирі Неустроевқа берген бұйрығында: "Жоғары Бас Қолбасшылық және барлық Совет халқы сіздерге Берлиннің төбесіне Жеңіс туын көтеруді бұйырады" деді.

In the early hours of 29 April the Soviet 3rd Shock Army crossed the Moltke Bridge and started to fan out into the surrounding streets and buildings. The initial assaults on buildings, including the Ministry of the Interior, were hampered by the lack of supporting artillery. It was not until the damaged bridges were repaired that artillery could be moved up in support. At 04:00 hours, in the Führerbunker, Hitler signed his last will and testament and, shortly afterwards, married Eva Braun. At dawn the Soviets pressed on with their assault in the south east. After very heavy fighting they managed to capture Gestapo headquarters on Prinz Albrechtstrasse, but a Waffen SS counter attack forced the Soviets to withdraw from the building. To the south west the 8th Guards Army attacked north across the Landwehr canal into the Tiergarten. By the next day, 30 April, the Soviets had solved their bridging problems and with artillery support at 06:00 they launched an attack on the Reichstag, but because of German entrenchments and support from 12.8 cm FlaK 40 guns away on the roof of the Zoo flak tower, close by Berlin Zoo, it was not until that evening that the Soviets were able to enter the building. The Reichstag had not been in use since it had burned in February 1933 and its interior resembled a rubble heap more than a government building. The German troops inside were heavily entrenched, and fierce room to room fighting ensued. At that point there was still a large contingent of German soldiers in the basement who launched counter attacks against the Red Army. By 2 May 1945 the Red Army controlled the building entirely. The famous photo of the two soldiers planting the flag on the roof of the building is a re enactment photo taken the day after the building was taken. To the Soviets the event as represented by the photo became symbolic of their victory demonstrating that the Battle of Berlin, as well as the Eastern Front hostilities as a whole, ended with the total Soviet victory. As the 756th Regiment's commander Zinchenko had stated in his order to Battalion Commander Neustroev " the Supreme High Command and the entire Soviet People order you to erect the victory banner on the roof above Berlin".

Орталық үшін шайқас

30 сәуірдің таңертеңіне қарай Вейдлинг Гитлерге қорғаушылардың түнде оқ-дәрілерін толықтай жұмсап қоятынын жеке хабарлады. Гитлер оған қызыл әскердің қоршауынан шығуға рұқсат берді. Сол күні түстен кейін Гитлер мен Браун өз-өзіне қол жұмсады, ал олардың денелері бункерден шалқары қашықтықта өртелді. Гитлердің соңғы өсиетімен адмирал Карл Дёниц «Рейх президенті» (Reichspräsident) болды, ал Иосиф Геббельс – Рейхтің жаңа канцлері (Reichskanzler) аталды. Шеңбер тарылып, аман қалған қорғаушылар кері шегіне бастағанда, олар қала орталығындағы кішкентай аумаққа жиналды. Осы кезде қала орталығында 10 мыңға жуық неміс әскері болды, олардың барлық жағынан шабуылға ұшырады. Басты шабуылдардың бірі Вильгельмштрассе бойында болды, онда нығайтылған бетоннан салынған Әуе министрлігі совет артиллериясының күшті шабуылына түсті. Герман фон Зальца батальонының қалған неміс «Тигр» танктары Кузнецовтың 3-ші шок армиясынан орталықты қорғау үшін Тиергартеннің шығыс жағына орналасты (ол рейхстаг маңында қарқынды шайқас жүргізгенімен, солтүстік Тиергартен арқылы жақынды, аймақты айналып өтті) және Тиергартеннің оңтүстігінен шабуылдаған 8-ші гвардиялық армиядан қорғады. Бұл совет әскерлері немістер бақылап тұрған шұжық пішіндес аймақты екіге бөлді, орталықтағы неміс әскерлерінің батысқа қашуын қиындатты. 1 мамырдың таңертеңіне қарай Кребс советтің 8-ші гвардиялық армиясының командирі генерал Чуйковпен сөйлесіп, Гитлердің қазасы және қала бойынша толық капитуляцияға келісімдер жүргізуге дайын екенін хабарлады. Совет тарапының талаптарының толық капитуляция болуы және Кребстің оған келісуге өкілеттігінің жоқ екенін айтуына байланысты олар шарттар бойынша келісе алмады. Геббельс капитуляцияға қарсы болды. Түстен кейін Геббельс әйелімен бірге балаларын өлтіріп, содан кейін өз-өзіне қол жұмсады. Геббельстің қазасы Вейдлингке гарнизонның толық капитуляциясын қабылдауға кедергі келтірген соңғы нәрсені жойды, бірақ ол қараңғы түскенде жоспарланған іс-қимылды жүзеге асыру үшін капитуляцияны ертеңге шегерді.

During the early hours of 30 April, Weidling informed Hitler in person that the defenders would probably exhaust their ammunition during the night. Hitler granted him permission to attempt a breakout through the encircling Red Army lines. That afternoon, Hitler and Braun committed suicide and their bodies were cremated not far from the bunker. In accordance with Hitler's last will and testament, Admiral Karl Dönitz became the "President of the Reich" (Reichspräsident) and Joseph Goebbels became the new Chancellor of the Reich (Reichskanzler). As the perimeter shrank and the surviving defenders fell back, they became concentrated into a small area in the city centre. By now there were about 10,000 German soldiers in the city centre, which was being assaulted from all sides. One of the other main thrusts was along Wilhelmstrasse on which the Air Ministry, built of reinforced concrete, was pounded by large concentrations of Soviet artillery. The remaining German Tiger tanks of the Hermann von Salza battalion took up positions in the east of the Tiergarten to defend the centre against Kuznetsov's 3rd Shock Army (which although heavily engaged around the Reichstag was also flanking the area by advancing through the northern Tiergarten) and the 8th Guards Army advancing through the south of the Tiergarten. These Soviet forces had effectively cut the sausage shaped area held by the Germans in half and made any escape attempt to the west for German troops in the centre much more difficult. During the early hours of 1 May, Krebs talked to General Chuikov, commander of the Soviet 8th Guards Army, informing him of Hitler's death and a willingness to negotiate a citywide surrender. They could not agree on terms because of Soviet insistence on unconditional surrender and Krebs' claim that he lacked authorisation to agree to that. Goebbels was against surrender. In the afternoon, Goebbels and his wife killed their children and then themselves. Goebbels's death removed the last impediment which prevented Weidling from accepting the terms of unconditional surrender of his garrison, but he chose to delay the surrender until the next morning to allow the planned breakout to take place under the cover of darkness.

Жарылыс және берілу

1 мамыр түнінде Берлин гарнизонының қалдықтарының көп бөлігі үш түрлі бағытта қала орталығынан шығуға тырысты. Батысқа қарай Тиергартен арқылы өтіп, Шарлоттенбрюкке (Хавель өзеніндегі көпір) арқылы Шпандауға өткендер ғана кеңес әскерлерінің шебін бұза алды. Бастапқы бұзылыстан аман қалғандардың тек азы ғана Батыс Одақтастарының қатарына жетті – көпшілігі қаланың батысындағы Қызыл Армияның сыртқы қоршау күштерімен өлтірілді немесе тұтқындалды. 2 мамыр күні таңертең Кеңес әскерлері Рейхс канцеляриясын басып алды. Генерал Вейдлинг штабымен бірге сағат 06:00-де жасырынды. Ол 08:23-те генерал Василий Чуйковке барды, онда Вейдлинг қаланың қорғаушыларына кеңес әскерлеріне берілуді бұйырды. Хайуанаттар бағындағы зениттік мұнараның 350 адамнан тұратын гарнизоны ғимараттан шықты. Кейбір оқшауланған ғимараттарда шайқас болды, ондағы бірнеше SS әскерлері берілуден бас тартты, бірақ кеңес әскерлері мұндай ғимараттарды қиратып жіберді.

Гитлердің Нерон жарлығы

Гитлердің бұйрығымен қаланың азық-түлік қоры көбінесе жойылды. 226 көпірдің 128-і жарылып, 87 сорғы істен шықты. "Метро станцияларының ширегі Гитлердің бұйрығымен суға батты. Оларда пана іздеген мыңдаған адам Ландвер каналындағы қорғаныс құрылғыларын СС жарып, суға ұшырады". Бірқатар жұмысшылар өздерінің бастамасымен СС-тің қаланың инфрақұрылымын жою жоспарына қарсылық көрсетті немесе саботаж жасады; олар Клингенберг электр стансасын, Иоганнисталь су тарту стансасын, сондай-ақ басқа да сорғы стансаларын, теміржол объектілерін және көпірлерді жарудың алдын алды.

Солтүстік

1-ші Белоруссия майданы мен 1-ші Украина майданы Берлинді қоршап алып, қала үшін шайқасты бастаған кезде, Рокоссовскийдің 2-ші Белоруссия майданы Берлиннің солтүстігінде шабуылға кірісті. 20 сәуірде Штеттин мен Шведт арасында Рокоссовскийдің 2-ші Белоруссия майданы Висла армия тобының солтүстік фланкіне, III танк армиясы ұстап тұрған жерге шабуыл жасады. 22 сәуірде 2-ші Белоруссия майданы Одердің шығыс жағалауындағы, тереңдігі шамалы және III танк армиясымен қатысты шайқас жүргізіп жатқан көпір басын иеленді. 25 сәуірде 2-ші Белоруссия майданы Штеттиннің оңтүстігіндегі көпір маңындағы III танк армиясының қорғанысын бұзып, Рандовбрук батпағын кесіп өтіп, енді Монтгомеридің британдық 21-ші армия тобына қарай батысқа және Балтық порты Стралсундқа қарай солтүстікке қарай жылжуға мүмкіндік алды. Германияның III танк армиясы мен Берлиннің солтүстігінде орналасқан XXI армиясы Рокоссовскийдің 2-ші Белоруссия майданының үздіксіз қысымымен батысқа шегінді және ақырында Эльбадан жағалауға дейін созылған, ені шамалы қапқа тығылып қалды. Олардың батысында британдық 21-ші армия тобы (1 мамырда Эльба көпірінен шығып, Висмар мен Любек қалаларын басып алып, жағалауға қарай жылдам ілгеріледі), шығысында Рокоссовскийдің 2-ші Белоруссия майданы және оңтүстігінде Людвигслюст пен Шверинге дейін жеткен АҚШ 9-шы армиясы болды.

Оңтүстік

Бірінші Украина майданының соғыстың алғашқы тоғыз күніндегі табыстары 25 сәуірде Берлиннің оңтүстік және оңтүстік-батысындағы үлкен аумақтарды басып алды дегенді білдірді. Олардың сүңгілер ұштары Берлиннің батысындағы 1-Белоруссия майданының элементтерімен кездесіп, қаланың толық қоршалуын аяқтады. Осы арада 1-ші Украина майданындағы 5-ші гвардиялық армияның 58-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы Эльба өзенінің бойындағы Торгау маңында АҚШ-тың 1-ші армиясының 69-шы жаяу әскер дивизиясымен байланыс орнатты. Бұл маневрлер Берлиннің оңтүстігіндегі неміс күштерін үш бөлікке бөлді. Неміс IX армиясы Халб қапшығында қоршалған. Венктің XII армиясы 22 сәуірдегі Гитлер бұйрығына мойынсұнып, оңтүстік-батыстан Берлинге кіруге тырысты, бірақ Потсдам маңындағы 1-ші Украина майданынан күшті қарсылыққа тап болды. Шорнердің Орталық армия тобы Берлин шайқасынан Чехословакияға қарай байланыс желілері бойынша шегінуге мәжбүр болды. 24 сәуір мен 1 мамыр аралығында IX армия XII армиямен байланысуға тырысып, қапшықтан шығу үшін күшті күш салды. Гитлер тосқауылдан сәтті қашып шыққаннан кейін IX армияның XII армиямен күш біріктіріп, Берлинді азат ете алады деп болжады. Генералдар Генричи, Буссе немесе Венк бұл тіпті стратегиялық тұрғыдан мүмкін деп ойлағандығы туралы ешқандай дәлел жоқ, бірақ Гитлердің IX армияға кеңес желілерін бұзып шығуға рұқсат беру туралы келісімі көптеген неміс сарбаздарына батысқа қашып, АҚШ армиясына берілуге мүмкіндік берді. 28 сәуірде таңертең Клаузевиц, Шарнхорст және Теодор Кёрнер жастар дивизиялары оңтүстік-батыстан Берлин бағытына шабуыл жасады. Олар Венктің XX корпусының құрамына кірді және офицерлік оқу орындарынан шыққан адамдардан құралған, бұл оларды немістердің резервтегі ең жақсы бөлімшелерінің бірі етті. Олар шамамен 15 шақырым қашықтықты басып өтті, бірақ Потсдамнан оңтүстік-батысқа қарай Швилоу көлінің жағасында тоқтатылды және Берлиннен әлі де алыс болды. Түнде генерал Венк Фюрстенбергтегі неміс Жоғарғы Бас штабына өзінің XII армиясы бүкіл майдан бойымен кері шегінуге мәжбүр болғанын хабарлады. Венктің айтуынша, Берлинге шабуыл жасау мүмкін емес еді. Сол кезде IX армиядан қолдау күтуге болмайды. Осы уақыт аралығында Хальбе қапшығынан шыққаннан кейін ХІІ армияның саптарына бірнеше мың азаматтық адаммен бірге ХІІ армияның шамамен 25 000 неміс сарбазы жетті. Екі жақта да зығырлар өте көп болды. 30 мыңға жуық неміс сарбазы шайқастан кейін Хальбе зиратында жерленді. Қызыл Армияның 20 000-ға жуық сарбазы да қашуды тоқтатуға тырысып қаза тапты; олардың көпшілігі Барут-Зоссен жолының жанындағы зиратта жерленген. Бұл - белгілі өлгендер, бірақ соғыста қаза тапқандардың қалдықтары жыл сайын табылады, сондықтан өлгендердің жалпы саны ешқашан белгілі болмайды. Қанша бейбіт адам қаза тапқанын ешкім білмейді, бірақ 10 мыңға дейін болуы мүмкін. Берлинге кіре алмаған Венктің XII армиясы Эльба мен американдық желілерге қарсы соғысып, IX армияның аман қалғандарын артық көлікпен қамтамасыз етті. 6 мамырға қарай көптеген неміс әскерлері мен жеке тұлғалар Эльбадан өтіп, АҚШ-тың 9-армиясына берілді. Осы уақытта, XII армияның Шёнхаузен паркіне орналасқан штабы бар көпір басы қатты совет артиллериясының бомбалауына ұшырады және сегіз шақырымға екі шақырымға дейін қысылды.

The successes of the 1st Ukrainian Front during the first nine days of the battle meant that by 25 April, they were occupying large swathes of the area south and south west of Berlin. Their spearheads had met elements of the 1st Belorussian Front west of Berlin, completing the investment of the city. Meanwhile, the 58th Guards Rifle Division of the 5th Guards Army in 1st Ukrainian Front made contact with the 69th Infantry Division (United States) of the United States First Army near Torgau, on the Elbe River. These manoeuvres had broken the German forces south of Berlin into three parts. The German IX Army was surrounded in the Halbe pocket. Wenck's XII Army, obeying Hitler's command of 22 April, was attempting to force its way into Berlin from the south west but met stiff resistance from 1st Ukrainian Front around Potsdam. Schörner's Army Group Centre was forced to withdraw from the Battle of Berlin, along its lines of communications towards Czechoslovakia. Between 24 April and 1 May, the IX Army fought a desperate action to break out of the pocket in an attempt to link up with the XII Army. Hitler assumed that after a successful breakout from the pocket, the IX Army could combine forces with the XII Army and would be able to relieve Berlin. There is no evidence to suggest that Generals Heinrici, Busse, or Wenck thought that this was even remotely strategically feasible, but Hitler's agreement to allow the IX Army to break through Soviet lines allowed many German soldiers to escape to the west and surrender to the United States Army. At dawn on 28 April, the youth divisions Clausewitz, Scharnhorst, and Theodor Körner attacked from the south west toward the direction of Berlin. They were part of Wenck's XX Corps and were made up of men from the officer training schools, making them some of the best units the Germans had in reserve. They covered a distance of about , before being halted at the tip of Lake Schwielow, south west of Potsdam and still from Berlin. During the night, General Wenck reported to the German Supreme Army Command in Fuerstenberg that his XII Army had been forced back along the entire front. According to Wenck, no attack on Berlin was possible. At that point, support from the IX Army could no longer be expected. In the meantime, about 25,000 German soldiers of the IX Army, along with several thousand civilians, succeeded in reaching the lines of the XII Army after breaking out of the Halbe pocket. The casualties on both sides were very high. Nearly 30,000 Germans were buried after the battle in the cemetery at Halbe. About 20,000 soldiers of the Red Army also died trying to stop the breakout; most are buried at a cemetery next to the Baruth Zossen road. These are the known dead, but the remains of more who died in the battle are found every year, so the total of those who died will never be known. Nobody knows how many civilians died but it could have been as high as 10,000. Having failed to break through to Berlin, Wenck's XII Army made a fighting retreat back towards the Elbe and American lines after providing the IX Army survivors with surplus transport. By 6 May many German Army units and individuals had crossed the Elbe and surrendered to the US Ninth Army. Meanwhile, the XII Army's bridgehead, with its headquarters in the park of Schönhausen, came under heavy Soviet artillery bombardment and was compressed into an area eight by two kilometres (five by one and a quarter miles).

Бас тарту

2-3 мамыр түнінде III танк армиясының командирі генерал фон Мантеуфель және XXI армияның командирі генерал фон Типпельскирх АҚШ армиясына тәлімдікке берілді. Висла дельтасында, Берлиннің солтүстік-шығысында шайқасқан фон Соукеннің II армиясы 9 мамырда кеңес әскерлеріне тәлімдікке берілді. 7 мамыр күні таңертең XII армияның көпір басы құлауға басталды. Венк сол күні түстен кейін жеңіл қарудан атыс болғанда Эльба өзенін кешіп, американдық 9-армияға тәлімдікке берілді.

Салдары

Григорий Кривошеевтің мәліметінше, құпиясы ашылған мұрағаттық деректер бойынша операция кезінде, Сейлов биіктігі мен Халбе шайқастарын қоса алғанда, 81 116 советтік әскер қаза тапқан. Тағы 280 251 адам жараланған немесе ауырған. Операция сонымен қатар кеңестік тарапқа 1 997 танк пен өздігінен жүретін артиллериялық установкадан шығын келтірді. Барлық шығын өтелмейтін деп есептелді – яғни, экономикалық тұрғыдан жөндеу мүмкін емес немесе пайдалануға жарамсыз. Кеңес әскері 480 мыңға жуық неміс әскерін тұтқынға алғанын мәлімдеді, ал неміс зерттеулері қаза тапқандардың санын 92 000 мен 100 000 аралығында көрсетті. Операция кезінде шамамен 125 000 азаматтық адамның қаза болғаны есептеледі. Қызыл Армия басып алған аудандарда және қала орталығындағы шайқас тоқтағанға дейін кеңес билігі өмірді қамтамасыз ететін негізгі қызметтерді қайта жандандыру шараларын қабылдады. Қалаға кіретін және одан шығатын көлік құралдарының барлығы дерлік істен шығып, бомбадан зардап шеккен кәріздер қаланың сумен жабдықталуын ластады. Кеңес билігі әрбір үй блогына жергілікті немістерді басшылыққа тағайындап, тазалау жұмыстарын ұйымдастырды. Қызыл Армия қала тұрғындарына тамақ беруге басымдық берді. Көптеген немістер, әскерилер де, азаматтар да, генерал-полковник Берзариннің бұйрығымен ашылған Қызыл Армияның асханаларында тамақ алғаны үшін ризашылық білдірді. Басқыншылықтан кейін кеңес әскері үй-үйге аралап, өрт сөндірушілер мен теміржолшылар сияқты форма кигендерді тұтқынға алып, түрмеге қамады. Шабуыл кезінде және одан кейін көптеген аудандардағы ашулы кеңес әскерлері (көбінесе тыл бөлімдері) жаппай зорлау, тонау және кісі өлтіруге қатысты. Мәскеудегі Жоғары экономика мектебінің тарихшысы Олег Будницкий BBC радио бағдарламасына берген сұхбатында Қызыл Армия сарбаздары Германияға жеткенде қатты таңырқағанын айтты. "Өмірінде алғаш рет сегіз миллион совет адамы шетелге шықты, Кеңес Одағы жабық ел болатын. Олар шетелдер туралы жұмыссыздық, аштық және қанаушылық туралы ғана білді. Еуропаға келгенде олар Сталиндік Ресейден, әсіресе Германиядан мүлдем өзгеше нәрселерді көрді. Олар қатты ашуланды, неліктен немістердің Ресейге келгенін түсіне алмады". Басқа авторлар Қызыл Армия сарбаздарының жыныстық зорлық-зомбылыққа қатысты мәлімдемелеріне күмән келтіреді, олардың пікірінше, мұндай жағдай соғыс кезінде барлық тараптар үшін, соның ішінде Батыс одақтастары үшін өкінішті жағдай еді. Берлиндегі Қызыл Армияның қолбасшысы Николай Берзарин тонау мен зорлау үшін өлім жазасына дейін жазалау шараларын жедел енгізді. Кеңес Одағының азық-түлікпен қамтамасыз ету және қаланы қайта құруға жасаған күш-жігеріне қарамастан, аштық мәселесі шешілмей қалды. 1945 жылдың маусым айында, капитуляциядан бір ай өткен соң, берлиндіктердің орташа ересек адамы күндік рационның 64 пайызын ғана алды. Қаланың барлық жерінде миллионнан астам адам үйсіз қалды.

According to Grigoriy Krivosheev, declassified archival data gives 81,116 Soviet dead for the operation, including the battles of Seelow Heights and the Halbe. Another 280,251 were reported wounded or sick. The operation also cost the Soviets about 1,997 tanks and self propelled guns. All losses were considered irrecoverable – i. e. beyond economic repair or no longer serviceable. The Soviets claimed to have captured nearly 480,000 German soldiers, while German research put the number of dead between 92,000 and 100,000. Some 125,000 civilians are estimated to have died during the entire operation. In those areas that the Red Army had captured and before the fighting in the centre of the city had stopped, the Soviet authorities took measures to start restoring essential services. Almost all transport in and out of the city had been rendered inoperative, and bombed out sewers had contaminated the city's water supplies. The Soviet authorities appointed local Germans to head each city block, and organised the cleaning up. The Red Army made a major effort to feed the residents of the city. Most Germans, both soldiers and civilians, were grateful to receive food issued at Red Army soup kitchens, which began on Colonel General Berzarin's orders. After the capitulation the Soviets went house to house, arresting and imprisoning anyone in a uniform including firemen and railwaymen. During and immediately following the assault, in many areas of the city, vengeful Soviet troops (often rear echelon units) engaged in mass rape, pillage and murder. Oleg Budnitskii, historian at the Higher School of Economics in Moscow, told a BBC Radio programme that Red Army soldiers were astounded when they reached Germany. "For the first time in their lives, eight million Soviet people came abroad, the Soviet Union was a closed country. All they knew about foreign countries was there was unemployment, starvation and exploitation. And when they came to Europe they saw something very different from Stalinist Russia especially Germany. They were really furious, they could not understand why being so rich, Germans came to Russia". Other authors question the narrative of sexual violence by Red Army soldiers being more than what was a sad normality from all sides during the war, including the Western Allies. Nikolai Berzarin, commander of the Red Army in Berlin, quickly introduced penalties up to the death penalty for looting and rape. Despite Soviet efforts to supply food and rebuild the city, starvation remained a problem. In June 1945, one month after the surrender, the average Berliner was getting only 64 percent of a daily ration of Across the city over a million people were without homes.

Еске алу

Барлығы 402 Қызыл Армия қызметкері Берлиннің жақын маңайында және қала ішінде көрсеткен ерлігі үшін КСРО-ның ең жоғары наградасы – Кеңес Одағының Батыры (ХСУ) атағымен марапатталды. Кеңес Одағының маршалдары Жуков пен Конев шайқас нәтижесіне қосқан үлесі үшін HSU-дың үшінші және екінші наградаларын алды. 1-атқыштар батальонының 63-гвардиялық атқыштар полкінің 23-гвардиялық атқыштар дивизиясында (3-шоқ армиясына бағынышты) қызмет еткен гвардиялық дәрігер, аға сержант Людмила С. Кравце, Берлин шайқасының батылдығы үшін HSU-дың жалғыз әйел иегері атанды. Бұдан бөлек, 280 Қызыл Армия сарбазы Берлин шайқасындағы ерлігі үшін Кеңес Одағының Бірінші дәрежелі Даңқ орденін алып, Даңқ орденінің толық кавалері мәртебесіне ие болды. Кеңес қоғамында Даңқ орденінің толық кавалерлері Кеңес Одағының Батырларымен тең құқықтар мен жеңілдіктерге ие болды. 1945 жылдың 22 сәуірінен 2 мамырына дейін Берлинді басып алуға қатысқан 1,1 миллионға жуық совет қызметкеріне «Берлинді басып алғаны үшін» медалі табысталды. Жеңіс туының дизайны Ресей Федерациясының 2007 жылғы 7 мамырдағы федералды заңымен, Кеңес Одағының Жеңіс күнін тойлау үшін белгіленді. Польшаның ресми Ту күні жыл сайын 2 мамырда, Берлин шайқасының соңғы күні аталып өтеді, сол күні поляк армиясы өз туын Берлин Жеңіс бағанасына көтерді.