1941 жылғы Мәскеу шайқасы: "Барбаросса" операциясының соңы

Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстың Ресейдегі кампаниясы
1941 жылғы шайқас

Барбаросса операциясының аяқталуы
Кеңес әскерінің қарсы шабуылдарының басталуы
Германия Мәскеуді жаулап алудан бас тартыды
| қатысушы1 = Нацистік Германия
| қатысушы2 =
| қолбасшы1 =
| қолбасшы2 =
| Василий Чуйков
| бөлімше1 =
| бөлімше2 =
| күші1 = 1941 жылдың 1 қазанына қарай:
| күші2 = 1941 жылдың 1 қазанына қарай: тізім
1,252,591 адам
1,044–3,232 танк
7,600 зеңбірек
Бастапқы ұшақтар: 936 (545 жұмыс істейтін);
Кеңес бағалауынша: 581,000 өлтірілген, жоғалған, жараланған және тұтқынға алынған. | жоғалғандар2 = Мәскеуді қорғау: (1941 жылдың 30 қыркүйегінен 1941 жылдың 5 желтоқсанына дейін)
Мәскеу шабуылы: сәтсіз шабуылдың нәтижесінде Германия армиясының жоғарғы қолбасшысы фельдмаршал Вальтер фон Браухич қызметтен босатылды, оның орнына Гитлер тағайындалды.

Өмірбаян

Барбаросса операциясы – неміс басқыншылығы жоспары – төрт ай ішінде Мәскеуді басып алуды көздеді. 1941 жылғы 22 маусымда Остік күштер Кеңес Одағына басып кірді, жердегі Кеңес Әуе күштерінің (ВВС) көп бөлігін жойды және бүкіл Кеңес әскерлерін жою үшін блицкриг тактикасын қолдана отырып, кеңестік аумаққа терең енді. Солтүстік армия тобы Ленинградқа қарай жылжыды, Оңтүстік армия тобы Украинаны бақылауға алды, ал Орталық армия тобы Мәскеуге қарай жылжыды. 1941 жылғы шілде айында Орталық армия тобы Днепр өзенін кешіп, Мәскеу бағытында жолға шықты. 1941 жылғы 15 шілдеде неміс әскерлері Мәскеуге баратын жолдағы маңызды бекініс – Смоленск қаласын басып алды. Бұл кезеңде Мәскеу осал болғанымен, қалаға шабуыл жасау неміс қанаттарын әшкерелеуі мүмкін еді. Осы тәуекелдерді азайту және Украинаның азық-түлік және минералды ресурстарын қамтамасыз ету мақсатында Гитлер солтүстік және оңтүстікке шабуыл жасауға бұйрық берді, Ленинград және Киев маңындағы Кеңес күштерін жоюды көздеді. Бұл немістердің Мәскеуге қарайғы шабуылын кешіктірді. Бұл пікірді неміс жоғарғы командасының көп бөлігі де қолдады. Бірақ Гитлер өз генералдарының пікірін ескермей, оңтүстікте Киевтің маңындағы Кеңес күштерін қоршап алуға, содан кейін Украинаны басып алуға басымдық берді. Бұл қадам сәтті аяқталды, 26 қыркүйекке дейін Қызыл Армия 700 000-ға жуық әскерін жоғалтты – қаза тапқандар, тұтқынға алынғандар және жараланғандар, сондай-ақ Остік күштердің одан әрі ілгерілеуіне мүмкіндік берді. Жаз аяқталысқан кезде Гитлер назарын Мәскеуге қайта бұрды және осы міндетті Орталық армия тобына тапсырды. "Тайфун" операциясына үш жаяу әскер армиясы (2-ші, 4-ші және 9-шы) кірді, олар үш танкілік армия тобымен (2-ші, 3-ші және 4-ші) және Люфтваффе әуе флотының 2-ші корпусымен күш біріктірді. Операцияға 2 миллионға жуық неміс әскері, 1000-нан 2470 танк және шабуылдық зеңбірек, сондай-ақ 14 000 зеңбірек жұмылдырылды. Алайда, жазғы науқан барысында неміс әуе күштерінің қуаты күрт төмендеді; Люфтваффе 1603 ұшақты жоғалтты, ал 1028-і зақымдалды. Luftflotte 2 корпусының құрамында "Тайфун" операциясы үшін қолданылатын 549 жарамды машина болды, оның ішінде 158 орта және пикируші бомбалаушы және 172 истребитель болды. Шабуыл стандартты блицкриг тактикасына негізделді, онда танкілік армиялар кеңестік құрылымдардың тереңіне еніп, қосқыштар арқылы қоршау жасап, Қызыл Армия дивизияларын тұтқынға алып, жойды. Вермахттың алдында үш совет майданы орналасқан, олар Вязма және Брянск қалаларына негізделген қорғаныс шебін құрды, бұл Мәскеуге жолдың кесілісін білдірді. Осы майдандарға қарасты әскерлер де ауыр шайқастарға қатысқан. Дегенмен, бұл 1 250 000 адамнан, 1000 танкіден және 7600 зеңбіректен тұратын күшті топтама болатын. Кеңес Әуе күштері 7500-ден 21200-ға дейін ұшақ жоғалтты. Өте табысты өнеркәсіптік жетістіктер оларды ауыстыруға көмектесті, ал "Тайфун" операциясы басталғанда ВВС 936 ұшақты жинады, оның 578-і бомбалаушылар болды. Вязма-Брянск майданындағы совет қарсылығы жойылғаннан кейін, неміс күштері Мәскеуді солтүстік және оңтүстіктен айналып өту арқылы шығысқа қарай жылжуға тиіс болды. Ұдайы шайқастар олардың тиімділігін төмендетті, ал логистикалық қиындықтар күшейді. 2-ші танкілік армияның командирі генерал Хайнц Гудериан кейбір жойылған танктерінің жаңаларымен алмастырылмағанын және операция басталғанда отын тапшылығы болғанын жазды.

Operation Barbarossa, the German invasion plan, called for the capture of Moscow within four months. On 22 June 1941, Axis forces invaded the Soviet Union, destroyed most of the Soviet Air Force (VVS) on the ground, and advanced deep into Soviet territory using blitzkrieg tactics to destroy entire Soviet armies. The German Army Group North moved towards Leningrad, Army Group South took control of Ukraine, and Army Group Centre advanced towards Moscow. By July 1941, Army Group Centre crossed the Dnieper River, on the path to Moscow. On 15 July 1941, German forces captured Smolensk, an important stronghold on the road to Moscow. At this stage, although Moscow was vulnerable, an offensive against the city would have exposed the German flanks. In part to address these risks, and to attempt to secure Ukraine's food and mineral resources, Hitler ordered the attack to turn north and south to eliminate Soviet forces at Leningrad and Kiev. This delayed the German advance on Moscow. This view was shared by most within the German high command. But Hitler overruled his generals in favor of pocketing the Soviet forces around Kiev in the south, followed by the seizure of Ukraine. The move was successful, resulting in the loss of nearly 700,000 Red Army personnel killed, captured, or wounded by 26 September, and further advances by Axis forces. With the end of summer, Hitler redirected his attention to Moscow and assigned Army Group Centre to this task. The forces committed to Operation Typhoon included three infantry armies (the 2nd, 4th, and 9th) supported by three Panzer (tank) Groups (the 2nd, 3rd and 4th) and by the Luftwaffes Luftflotte 2. Up to two million German troops were committed to the operation, along with 1,000–2,470 tanks and assault guns and 14,000 guns. German aerial strength, however, had been severely reduced over the summer's campaign; the Luftwaffe had lost 1,603 aircraft and 1,028 had been damaged. Luftflotte 2 had only 549 serviceable machines, including 158 medium and dive bombers and 172 fighters, available for Operation Typhoon. The attack relied on standard blitzkrieg tactics, using Panzer groups rushing deep into Soviet formations and executing double pincer movements, pocketing Red Army divisions and destroying them. Facing the Wehrmacht were three Soviet fronts forming a defensive line based on the cities of Vyazma and Bryansk, which barred the way to Moscow. The armies comprising these fronts had also been involved in heavy fighting. Still, it was a formidable concentration consisting of 1,250,000 men, 1,000 tanks and 7,600 guns. The Soviet Air Force had suffered appalling losses of some 7,500 to 21,200 aircraft. Extraordinary industrial achievements had begun to replace these, and at the outset of Typhoon the VVS could muster 936 aircraft, 578 of which were bombers. Once Soviet resistance along the Vyazma Bryansk front was eliminated, German forces were to press east, encircling Moscow by outflanking it from the north and south. Continuous fighting had reduced their effectiveness, and logistical difficulties became more acute. General Heinz Guderian, commander of the 2nd Panzer Army, wrote that some of his destroyed tanks had not been replaced, and there were fuel shortages at the start of the operation.

Вязма мен Брянск шайқастары

Немецкое наступление шло по плану: 4-я танковая группа, почти не встречая сопротивления, продвинулась в центр, затем разделила свои мобильные силы на север для завершения окружения Вязьмы совместно с 3-й танковой группой, а другие части на юг – для завершения кольца вокруг Брянска во взаимодействии со 2-й танковой группой. Советская оборона, все еще строившаяся, была подавлена, и передовые отряды 3-й и 4-й танковых групп встретились 10 октября 1941 года у Вязьмы. Четыре советские армии (16-я, 19-я, 20-я, 24-я и часть 32-й) были окружены в большом котле к западу от города. Окруженные советские войска продолжали сражаться, и Вермахту пришлось задействовать 28 дивизий для их уничтожения, используя войска, которые могли бы поддержать наступление на Москву. Остатки советских Западного и Резервного фронтов отступили и заняли новые оборонительные рубежи в районе Можайска. В некоторых случаях советские войска смогли контратаковать. Например, 4-я танковая дивизия попала в засаду, устроенную спешно сформированным 1-м гвардейским стрелковым корпусом Дмитрия Лелиушенко, включавшим 4-ю танковую бригаду Михаила Катукова, в районе города Мценск. Новые танки Т-34 были замаскированы в лесу, когда немецкая бронетехника проезжала мимо; пока советская пехота сдерживала их продвижение, советская бронетехника атаковала с обоих флангов и нанесла сокрушительный удар по немецким танкам Panzer IV. Для Вермахта шок от этого поражения был настолько велик, что было назначено специальное расследование. В 2012 году Никлас Зеттерлинг оспорил представление о крупном немецком отступлении у Мценска, отметив, что в бою участвовала только боевая группа 4-й танковой дивизии, в то время как основная часть дивизии сражалась в другом месте, что обе стороны отошли с поля боя после боя и что немцы потеряли только девять танков: шесть полностью уничтоженных и три поврежденных. Для немецких командиров, таких как Хёпнер и Бок, эта операция была несущественной; их главной заботой было сопротивление внутри котла, а не снаружи. Другие контратаки еще больше замедлили немецкое наступление. 2-я армия, действовавшая к северу от сил Гудериана с целью окружения Брянского фронта, подверглась сильному давлению Красной Армии при поддержке авиации. По оценкам немецких войск, в результате первоначального советского поражения Вермахт захватил 673 000 солдат в обоих котлах – Вяземском и Брянском, хотя недавние исследования показывают меньшую, но все еще огромную цифру в 514 000 пленных, что сократило численность советских войск на 41%. Советское командование подсчитало потери личного состава в 499 001 человек (постоянные и временные). 9 октября Отто Дитрих из немецкого Министерства пропаганды, цитируя самого Гитлера, заявил на пресс-конференции о неминуемом уничтожении армий, обороняющих Москву. Поскольку Гитлеру никогда не приходилось лгать о конкретном и проверяемом военном факте, Дитрих убедил иностранных корреспондентов в том, что крах всего советского сопротивления, возможно, не за горами. Мораль немецкого гражданского населения – низкая с начала «Барбароссы» – значительно улучшилась, появились слухи о солдатах, возвращающихся домой к Рождеству, и о великих богатствах из будущего «жизненного пространства» на востоке. Однако сопротивление Красной Армии замедлило Вермахт. Когда немцы подошли к Можайской линии к западу от Москвы 10 октября, они столкнулись с еще одним оборонительным рубежом, укомплектованным новыми советскими силами. В тот же день Георгий Жуков, отозванный с Ленинградского фронта 6 октября, возглавил оборону Москвы и объединенные Западный и Резервный фронты, а генерал-полковник Иван Конев стал его заместителем. 12 октября Жуков приказал сосредоточить все имеющиеся силы на усиленной Можайской линии, что было поддержано генералом Василевским из Генерального штаба. Люфтваффе по-прежнему контролировало небо, где бы оно ни появлялось, и группы «Штука» и бомбардировщиков совершили 537 вылетов, уничтожив около 440 транспортных средств и 150 артиллерийских орудий. 15 октября Сталин приказал эвакуировать Коммунистическую партию, Генеральный штаб и различные органы гражданского управления из Москвы в Куйбышев (ныне Самара), оставив лишь ограниченное число чиновников. Эвакуация вызвала панику среди москвичей. 16–17 октября большая часть гражданского населения попыталась бежать, наводнив доступные поезда и заблокировав дороги из города. Несмотря на все это, Сталин публично оставался в советской столице, несколько успокаивая страх и панику. Учитывая ограниченные ресурсы, Жуков решил сосредоточить свои силы в четырех ключевых точках: 16-я армия под командованием генерал-лейтенанта Константина Рокоссовского охраняла Волоколамск, Можайск обороняла 5-я армия под командованием генерал-майора Леонида Говорова, 43-я армия генерал-майора Константина Голубева обороняла Малоярославец, а 49-я армия под командованием генерал-лейтенанта Ивана Захаркина защищала Калугу. Весь советский Западный фронт – почти уничтоженный после окружения у Вязьмы – воссоздавался практически с нуля. Москва также была спешно укреплена. По словам Жукова, 250 000 женщин и подростков работали над строительством траншей и противотанковых рвов вокруг Москвы, переместив почти три миллиона кубических метров земли без какой-либо механической помощи. Московские заводы были спешно переоборудованы для военных нужд: один автомобильный завод был превращен в арсенал для пистолетов-пулеметов, часовая фабрика производила детонаторы для мин, шоколадная фабрика перешла на производство продуктов питания для фронта, а станции ремонта автомобилей занимались ремонтом поврежденных танков и военной техники. Несмотря на эти приготовления, столица находилась в пределах досягаемости немецких танков, и Люфтваффе осуществляли масштабные воздушные налеты на город. Воздушные налеты нанесли лишь ограниченный ущерб из-за обширной противовоздушной обороны и эффективных пожарных бригад гражданского населения. 13 октября 1941 года (15 октября, по другим источникам) Вермахт возобновил наступление. Сначала немецкие войска попытались обойти советскую оборону, продвигаясь на северо-восток в сторону слабозащищенного города Калинин и на юг в сторону Калуги и Тулы, захватив все, кроме Тулы, к 14 октября. Воодушевленные этими первоначальными успехами, немцы начали фронтальную атаку на укрепленную линию, взяв Можайск и Малоярославец 18 октября, Наро-Фоминск 21 октября и Волоколамск 27 октября после ожесточенных боев. Из-за растущей опасности фланговых атак Жуков был вынужден отступить.

The German attack went according to plan, with 4th Panzer Group pushing through the middle nearly unopposed and then dividing its mobile forces north to complete the encirclement of Vyazma with 3rd Panzer Group, and other units south to close the ring around Bryansk in conjunction with 2nd Panzer Group. The Soviet defenses, still under construction, were overrun, and spearheads of the 3rd and 4th Panzer Groups met at Vyazma on 10 October 1941. Four Soviet armies (the 16th, 19th, 20th, 24th and part of the 32nd) were encircled in a large pocket just west of the city. The encircled Soviet forces continued to fight, and the Wehrmacht had to employ 28 divisions to eliminate them, using troops which could have supported the offensive towards Moscow. The remnants of the Soviet Western and Reserve Fronts retreated and manned new defensive lines around Mozhaisk. Soviet forces were able to counterattack in some cases. For example, the 4th Panzer Division fell into an ambush set by Dmitri Leliushenko's hastily formed 1st Guards Special Rifle Corps, including Mikhail Katukov's 4th Tank Brigade, near the city of Mtsensk. Newly built T 34 tanks were concealed in the woods as German armor rolled past them; as a scratch team of Soviet infantry contained their advance, Soviet armor attacked from both flanks and savaged the German Panzer IV tanks. For the Wehrmacht, the shock of this defeat was so great that a special investigation was ordered. In 2012, Niklas Zetterling disputed the notion of a major German reversal at Mtsensk, noting that only a battlegroup from the 4th Panzer Division was engaged while most of the division was fighting elsewhere, that both sides withdrew from the battlefield after the fighting and that the Germans lost only nine tanks; six completely destroyed, and three damaged. For German commanders like Hoepner and Bock, the action was inconsequential; their primary worry was resistance from within the pocket, not outside it. Other counterattacks further slowed the German offensive. The 2nd Army, which was operating to the north of Guderian's forces with the aim of encircling the Bryansk Front, had come under strong Red Army pressure assisted by air support. According to German assessments of the initial Soviet defeat, 673,000 soldiers had been captured by the Wehrmacht in both the Vyazma and Bryansk pockets, although recent research suggests a lower—but still enormous—figure of 514,000 prisoners, reducing Soviet strength by 41%. Personnel losses of 499,001 (permanent as well as temporary) were calculated by the Soviet command. On 9 October, Otto Dietrich of the German Ministry of Propaganda, quoting Hitler himself, forecast in a press conference the imminent destruction of the armies defending Moscow. As Hitler had never had to lie about a specific and verifiable military fact, Dietrich convinced foreign correspondents that the collapse of all Soviet resistance was perhaps hours away. German civilian morale—low since the start of Barbarossa—significantly improved, with rumors of soldiers home by Christmas and great riches from the future Lebensraum in the east. However, Red Army resistance had slowed the Wehrmacht. When the Germans arrived within sight of the Mozhaisk line west of Moscow on 10 October, they encountered another defensive barrier manned by new Soviet forces. That same day, Georgy Zhukov, who had been recalled from the Leningrad Front on 6 October, took charge of Moscow's defense and the combined Western and Reserve Fronts, with Colonel General Ivan Konev as his deputy. On 12 October, Zhukov ordered the concentration of all available forces on a strengthened Mozhaisk line, a move supported by General Vasilevsky of the General Staff. The Luftwaffe still controlled the sky wherever it appeared, and Stuka and bomber groups flew 537 sorties, destroying some 440 vehicles and 150 artillery pieces. On 15 October, Stalin ordered the evacuation of the Communist Party, the General Staff and various civil government offices from Moscow to Kuibyshev (now Samara), leaving only a limited number of officials behind. The evacuation caused panic among Muscovites. On 16–17 October, much of the civilian population tried to flee, mobbing the available trains and jamming the roads from the city. Despite all this, Stalin publicly remained in the Soviet capital, somewhat calming the fear and pandemonium. Given the limited resources available, Zhukov decided to concentrate his forces at four critical points: the 16th Army under Lieutenant General Konstantin Rokossovsky guarded Volokolamsk, Mozhaisk was defended by 5th Army under Major General Leonid Govorov, the 43rd Army of Major General Konstantin Golubev defended Maloyaroslavets, and the 49th Army under Lieutenant General Ivan Zakharkin protected Kaluga. The entire Soviet Western Front—nearly destroyed after its encirclement near Vyazma—was being recreated almost from scratch. Moscow itself was also hastily fortified. According to Zhukov, 250,000 women and teenagers worked building trenches and anti tank moats around Moscow, moving almost three million cubic meters of earth with no mechanical help. Moscow's factories were hastily converted to military tasks: one automobile factory was turned into a submachine gun armory, a clock factory manufactured mine detonators, the chocolate factory shifted to food production for the front, and automobile repair stations worked fixing damaged tanks and military vehicles. Despite these preparations, the capital was within striking distance of German tanks, with the Luftwaffe mounting large scale air raids on the city. The air raids caused only limited damage because of extensive anti aircraft defenses and effective civilian fire brigades. On 13 October 1941 (15 October, according to other sources), the Wehrmacht resumed its offensive. At first, the German forces attempted to bypass Soviet defenses by pushing northeast towards the weakly protected city of Kalinin and south towards Kaluga and Tula, capturing all except Tula by 14 October. Encouraged by these initial successes, the Germans launched a frontal assault against the fortified line, taking Mozhaisk and Maloyaroslavets on 18 October, Naro Fominsk on 21 October, and Volokolamsk on 27 October after intense fighting. Because of the increasing danger of flanking attacks, Zhukov was forced to fall back,

На юге 2-я танковая армия первоначально продвигалась к Туле относительно легко, поскольку Можайская оборонительная линия не простиралась так далеко на юг, и никакие значительные концентрации советских войск не блокировали их продвижение. Однако плохая погода, проблемы с топливом и поврежденные дороги и мосты в конечном итоге замедлили немецкую армию, и Гудериан достиг окраин Тулы только 26 октября. Первоначальный немецкий план предусматривал быстрый захват Тулы, за которым последовал обходной маневр вокруг Москвы. Однако первая атака была отбита 50-й армией и добровольцами-гражданами 29 октября, после боя в пределах видимости города. За этим последовало контрнаступление 1-го гвардейского кавалерийского корпуса, фланги которого были прикрыты 10-й, 49-й и 50-й армиями, атаковавшими из Тулы. 31 октября немецкое армейское командование приказало прекратить все наступательные операции до тех пор, пока не будут решены все более серьезные логистические проблемы и не спадет распутица.

Сырғаласу

Қазан айының соңында неміс әскерлері шаршаған, автокөліктерінің үштен бірі ғана істеп тұрды, жаяу әскер дивизиялары үштен бірден жартысына дейін толыққан емес, ал логистикалық қиындықтар жылы киім мен басқа да қысқы жабдықтарды майданға жеткізуге кедергі келтірді. Гитлердің өзі ұзақ соғысқа мойын бұрған сияқты көрінді, себебі 1939 жылы Варшаваны басып алғандағы қымбат тұсқа келгенінен кейін, ауыр жаяу әскердің қолдауысыз мұндай үлкен қалаға танктарды жіберу қауіпті болып көрінді. 7 қарашада, жұма күні, Қызыл алаңдағы Кеңес әскерлерінің парады Константин Юонның 1949 жылғы суретінде жарқын бейнеленген, бұл оқиғаның символдық маңызын көрсетеді. Вермахт осы қарсы шабуылдардың көпшілігін тойтарды, бұл Мәскеуді қорғауға жұмсалатын Кеңес күштерін ысырап етті. Шабуылдың жалғыз маңызды табысы Мәскеудің батысындағы Алексино маңында болды, онда кеңес танктері 4-армияға ауыр зиян келтірді, себебі немістерде жаңа, жақсы брондалған Т-34 танктеріне зиян келтіре алатын танкіге қарсы қару жетіспеді. Бірақ қазан айындағы жағдаймен салыстырғанда, кеңес мылтық дивизиялары әлдеқайда күшті қорғаныс позициясын иеленді: қаланы қоршап тұрған үш қабатты қорғаныс жүйесі және Клин маңындағы Можайск желісінің қалдықтары. Кеңес дала армияларының көпшілігі енді екі қабатты қорғанысқа ие болды, екінші эшелондық позицияларда кем дегенде екі мылтық дивизиясы орналасқан. Артиллериялық қолдау және саперлер неміс әскерлері шабуылда қолдануы мүмкін негізгі жолдар бойында шоғырландырылды. Фронттың артында да әлі де көптеген кеңес әскерлері резервте тұрды. Сонымен қатар, кеңес әскерлері, әсіресе офицерлер, одан тәжірибелі және шабуылға жақсы дайындалған. Вермахттың күш-жігеріне қарамастан, көп қабатты қорғаныс кеңес әскерлерінің шығындарын азайтты, өйткені кеңестік 16-армия баяу шегінді және бекіністерді бұзуға тырысқан неміс дивизияларын үнемі мазалады. Үшінші танк армиясы 23 қарашада ауыр шайқастардан кейін Клинді, 24 қарашада Солнечногорскіні және 24-25 қарашада Истраны басып алды. Кеңес әскерлері әлі де қарсылық көрсетуде, ал шайқастың нәтижесі белгісіз болды. Сталин Жуковтан Мәскеуді сәтті қорғауға бола ма деп сұрап, оған "коммунист сияқты адал сөйлеуді" бұйырды. Жуков бұл мүмкін екенін, бірақ резервтер шұғыл түрде қажет екенін айтты. Мәскеудің солтүстік-батысында Вермахт Красная Полянаға жетті, бұл Кремльден 29 шақырым (18 миль) қашықтықта орналасқан. Неміс офицерлері далалық көзілдіріктері арқылы кеңес астанасының ірі ғимараттарын көре алды. Кеңес және неміс әскерлері қатты сарқылып, кейбір полктерде ротаның толық құрамына жетпей, 150-200 атқышы ғана қалды. Бұдан басқа, бұл неміс танк армияларын Тула маңында орналасқан кеңестік 49-шы және 50-ші армиялардың қанаттық шабуылдарына ұшыратып, алға жылжуды одан әрі баяулатты. Гудериан соған қарамастан шабуылды жалғастырып, күштерін жұлдыз тәрізді шабуылға жайып, 22 қарашада Сталиногорскіні басып алды және ондағы кеңес мылтық дивизиясын қоршап алды. 1941 жылғы желтоқсан айында неміс механикаландырылған күштері Мәскеуге қарай ауылды аралап өтеді. 26 қарашада Гудерианның 2-ші танк армиясы Кашираға қарай жылжуды бастады, бұл Мәскеуден оңтүстік-батысқа қарай 120 шақырым және Туладан солтүстік-шығысқа қарай 80 шақырым жерде орналасқан стратегиялық бекініс еді. Кашираның маңызы өте зор болды, өйткені ол нацистік шабуылға қарсы тұрудың үш негізгі тобының бірі - Кеңес Одағының Батыс майданының штаб-пәтері еді. Немістер Веневті басып алып, Кашираға қарай шабуылға көшті. Егер Кашира түссе, 2-ші танк тобы үшін Мәскеуге жол ашылар еді. 2-ші танк тобының шабуылын тоқтату үшін СТАВКА жоғарғы қолбасшылығы генерал-майор Павел Беловтың 1-ші гвардиялық атқыштар корпусын, генерал Андрей Гетманның 112-ші танк дивизиясын, броньды бригаданы және БМ-13 "Катюша" зымыранды атқыштар батальонын, сондай-ақ әуе күштерінің қолдауын Вермахтқа қарсы атқарды. 1-ші гвардиялық атқыштар корпусының атты әскерлері, негізінен SVT-40 жартылай автоматты ұрыс мылтығымен және қазақ шашқаларымен қаруланған, сондай-ақ T-34 және KV-1 танктері бар механикаландырылған әскерлермен Хайнц Гудерианның 2-ші танк тобымен аяусыз шайқасты. Көптеген қатыгез шайқастардан кейін 1-ші гвардиялық атқыштар корпусы Гудерианның бронетансық күштерін тойтарды және оларды 40 шақырымға Мордва қаласына дейін кері шегіндірді. Германиялықтар желтоқсанның басында шегінді, қаланың оңтүстік жағын қамтамасыз етті. Тула да бекіністермен және әскер мен азаматтардан құралған шешімді қорғаушылармен қорғалды. Оңтүстікте Вермахт елордаға жақын болған жоқ. Мәскеу маңындағы Батыс майданының қарсы шабуылының алғашқы соққысы Гудерианның 2-ші танк армиясына тиді. Мәскеудің солтүстік және оңтүстік жақтарындағы қарсылықтарға байланысты, 1 желтоқсанда Вермахт Минск-Мәскеу тас жолымен батыстан тікелей шабуылға көшті, бұл шабуыл Наро-Фоминск қаласы маңында болды. Бұл шабуылда танк қолдауы шектеулі болды және кеңес қорғанысына қарсы бағытталды. Кеңестік 1-ші гвардиялық моторизацияланған атқыштар дивизиясының шешімді қарсылығына және 33-армияның қанаттық қарсы шабуылдарына тап болғаннан кейін, неміс шабуылы төрт күннен кейін тоқтатылды және одан әрі кеңес қарсы шабуылымен кері қайтарылды. 2 желтоқсанда барлау батальоны Мәскеудің орталық бөлігіндегі Кремльден шамалы қашықтықта орналасқан Химки қаласына келді, сондай-ақ Мәскеу-Волга каналының үстінен өтетін көпіріне және теміржол станциясына жетті. Бұл неміс әскерлерінің Мәскеуге ең жақын келген нүктесі болды. 1942 жылғы "Мәскеу кері соққысы" атты деректі фильмнен алынған кадрларда кеңес әскерлерінің шаңғымен жүргені көрсетілген. 1941-42 жылдардың Еуропалық қысы 20 ғасырдың ең суық қысы болды. 30 қарашада генерал Федор фон Бок Берлинге жолдаған есепте температураның -45°C (-49°F) екенін мәлімдеді. 6-шы танк дивизиясының командирі генерал Эрхард Раус соғыс күнделігінде күнделікті орташа температураны тіркеп отырды. Ол 4-7 желтоқсан аралығында күрт суынуды көрсетті: -36-дан -38°C-қа (-37-дан -38°F-қа), бірақ оның өлшеу әдісінің немесе сенімділігінің белгілі болмауы мүмкін. Басқа температура туралы есептер де әртүрлі болды. Жуков қараша айының аязды ауа райы тек -7-ден -10°C (+19-дан +14°F) аралығында болғанын айтты. Ресми кеңес метеорологиялық қызметінің деректері бойынша, ең төмен температура желтоқсан айында -28,8°C (-20°F) жеткен. Мұздаған май әрбір зарядталған оқтан тазартылуы керек болды. Кейбір тарихшылар Мәскеуді қорғауда жасанды су тасқыны маңызды рөл атқарғанын ұсынды. Олар негізінен мұзды бұзуға және әскер мен ауыр әскери техниканың Волга өзені мен Иванково суқоймасынан өтуіне кедергі келтіруге арналған. Бұл 1941 жылдың 24 қарашасындағы су электр станциясының бөгетін үрлетуден басталды. 1941 жылдың 28 қарашасында су Яхрома және Сестра өзендеріне алты суқоймадан (Химки, Икша, Пяловск суқоймасы, Пестовск суқоймасы, Пироговск суқоймасы және Клязма суқоймалары), сондай-ақ Дубна маңындағы Иванково суқоймасының бөгеттерін пайдаланып құйылды. Бұл 1941 жылдың 17 қарашасындағы Кеңес Бас штабының 0428 нөміріндегі бұйрығының нәтижесі болды. Жасанды су тасқыны тікелей әсер ететін конвенциялық қару ретінде де қолданылды.

By late October, the German forces were worn out, with only a third of their motor vehicles still functioning, infantry divisions at third to half strength, and serious logistics issues preventing the delivery of warm clothing and other winter equipment to the front. Even Hitler seemed to surrender to the idea of a long struggle, since the prospect of sending tanks into such a large city without heavy infantry support seemed risky after the costly capture of Warsaw in 1939. [[File:Yuon RedSquare Parade 1941. jpg|thumb|left|Parade by Soviet troops on Red Square, Friday, 7 November 1941, depicted in 1949 painting by Konstantin Yuon vividly demonstrating the symbolic significance of the event The Wehrmacht repelled most of these counteroffensives, which squandered Soviet forces that could have been used for Moscow's defense. The only notable success of the offensive occurred west of Moscow near Aleksino, where Soviet tanks inflicted heavy losses on the 4th Army because the Germans still lacked anti tank weapons capable of damaging the new, well armoured T 34 tanks. But in comparison to the situation in October, Soviet rifle divisions occupied a much stronger defensive position: a triple defensive ring surrounding the city and some remnants of the Mozhaisk line near Klin. Most of the Soviet field armies now had a multilayered defense, with at least two rifle divisions in second echelon positions. Artillery support and sapper teams were also concentrated along major roads that German troops were expected to use in their attacks. There were also many Soviet troops still available in reserve armies behind the front. Finally, Soviet troops—and especially officers—were now more experienced and better prepared for the offensive. Despite the Wehrmacht's efforts, the multi layered defense reduced Soviet casualties as the Soviet 16th Army slowly retreated and constantly harassed the German divisions which were trying to make their way through the fortifications. The Third Panzer Army captured Klin after heavy fighting on 23 November, Solnechnogorsk as well by 24 November and Istra, by 24/25 November. Soviet resistance was still strong, and the outcome of the battle was by no means certain. Reportedly, Stalin asked Zhukov whether Moscow could be successfully defended and ordered him to "speak honestly, like a communist". Zhukov replied that it was possible, but reserves were urgently needed. Just northwest of Moscow, the Wehrmacht reached Krasnaya Polyana, little more than 29 km (18 mi) from the Kremlin in central Moscow; German officers were able to make out some of the major buildings of the Soviet capital through their field glasses. Both Soviet and German forces were severely depleted, sometimes having only 150–200 riflemen—a company's full strength—left in a regiment. Moreover, it exposed the German tank armies to flanking attacks from the Soviet 49th and 50th Armies, located near Tula, further slowing the advance. Guderian nevertheless was able to pursue the offensive, spreading his forces in a star like attack, taking Stalinogorsk on 22 November 1941 and surrounding a Soviet rifle division stationed there. thumb|right|German mechanized forces move through a hamlet towards Moscow, December 1941. On 26 November 1941, the German 2nd Panzer Army under Guderian began advancing towards Kashira, which was a strategic stronghold that lay 120 kilometres southwest of Moscow and 80 kilometres northeast of Tula. Kashira was of paramount importance, considering that it was the headquarters of the Soviet Western Front, one of the three main groups of resistance against the Nazi storm. The Germans were capable of seizing Venev and pushing towards storming formidably towards Kashira. Should Kashira fall, the road to Moscow would be open for the 2nd Panzer Group. In an attempt to halt the onslaught of the 2nd Panzer Group, the STAVKA High Command hurled Major General Pavel Belov's 1st Guards Cavalry Corps, General Andrei Getman's 112th Tank Division, an armoured brigade and a battalion of BM 13 Katyusha rocket launchers along with support from the air force against the Wehrmacht. The cavalrymen of the 1st Guards Cavalry Corps, which was primarily armed with the SVT 40 semi automatic battle rifle and Cossack shashkas, as well as the mechanized troops possessing T 34 and KV 1 tanks, battled relentlessly against Heinz Guderian's 2nd Panzer Group. After much vicious fighting, the 1st Guards Cavalry Corps was able to repel the armoured forces of Guderian and subsequently drove them back by 40 kilometres to the town of Mordves. The Germans were driven back in early December, securing the southern approach to the city. Tula itself held, protected by fortifications and determined defenders mostly from the 50th Army, made of both soldiers and civilians. In the south, the Wehrmacht never got close to the capital. The first stroke of the Western Front's counter offensive on the outskirts of Moscow fell upon Guderian's 2nd Panzer Army. Because of the resistance on both the northern and southern sides of Moscow, on 1 December the Wehrmacht attempted a direct offensive from the west along the Minsk Moscow highway near the city of Naro Fominsk. This offensive had limited tank support and was directed against extensive Soviet defenses. After meeting determined resistance from the Soviet 1st Guards Motorized Rifle Division and flank counterattacks staged by the 33rd Army, the German offensive stalled and was driven back four days later in the ensuing Soviet counteroffensive. On 2 December, a reconnaissance battalion came to the town of Khimki—some away from the Kremlin in central Moscow reaching its bridge over the Moscow Volga Canal as well as its railway station. This marked the closest approach of German forces to Moscow. thumb|left|Red Army ski troops in Moscow. Still from documentary Moscow Strikes Back, 1942. The European Winter of 1941–42 was the coldest of the twentieth century. On 30 November, General Fedor von Bock claimed in a report to Berlin that the temperature was −45 °C (−49 °F). General Erhard Raus, commander of the 6th Panzer Division, kept track of the daily mean temperature in his war diary. It shows a suddenly much colder period during 4–7 December: from −36 to −38 °C (−37 to −38 °F), although the method or reliability of his measurements is not known. Other temperature reports varied widely. Zhukov said that November's freezing weather stayed only around −7 to −10 °C (+19 to +14 °F). Official Soviet Meteorological Service records show that at the lowest point, the lowest December temperature reached −28.8 °C (−20 °F). Frozen grease had to be removed from every loaded shell

Some historians have suggested that artificial floods played an important role in defending Moscow. They were primarily meant to break the ice and prevent troops and heavy military equipment from crossing the Volga river and Ivankovo Reservoir. This began with the blowing up of the display=1 waterworks reservoir dam on 24 November 1941. On 28 November 1941, the water was drained into the Yakhroma and Sestra Rivers from six reservoirs (lt=Khimki, lt=Iksha, Пяловское водохранилище, Пестовское водохранилище, Пироговское водохранилище, and lt=Klyazma reservoirs), as well as from Ivankovo Reservoir using dams near Dubna. Both were results of Soviet General Headquarters' Order 0428 dated 17 November 1941. Artificial floods were also used as an unconventional weapon of direct impact.

Шығындар

Мәскеу шайқасындағы неміс және совет әскерлерінің қаза табуы талқылау тақырыбы болды, себебі әртүрлі дереккөздер біршама өзгеше бағалаулар ұсынады. Екінші дүниежүзілік соғыстың хронологиясында "Мәскеу шайқасы" деп нені қарастыру керек деген мәселеде барлық тарихшылар келіспейді. Шайқастың басталуы көбінесе 1941 жылдың 30 қыркүйегінде (немесе кейде 1941 жылдың 2 қазанында) "Тайфун" операциясының басталуы деп есептеледі, бірақ шабуылдың аяқталуына қатысты екі түрлі дата бар. Атап айтқанда, кейбір дереккөздер (мысалы, Эриксон және Гланц) Ржев шабуылын шайқас шеңберінен шығарып, оны жеке операция деп санайды және Мәскеу шабуылын 1942 жылдың 7 қаңтарында "тоқтатты", осылайша қаза тапқандардың санын азайтады. Әртүрлі дереккөздерден алынған сандарда да маңызды айырмашылықтар бар. Джон Эриксон "Барбаросса: Оське қарсы одақтастар" еңбегінде 1941 жылдың қазаны мен 1942 жылдың қаңтары аралығында 653 924 совет әскерінің қаза болғанын көрсетеді. Дегенмен, бұл ресми мәліметтер жеке батальондар мен дивизия офицерлерінің және командирлерінің ресми емес есептерімен сәйкес келмейді, олар ресми түрде хабарланғаннан әлдеқайда көп шығынға ұшырағанын мәлімдейді. Ресей тарапында тәртіп өте қатаң болды. НКВД-нің кедергі жасаушы топтары бұйрықсыз шегінгендерді атуға дайын тұрды. НКВД бөлімшелері өздерін-өздері жарақаттандырған жауынгерлерді іздеу үшін далалық госпитальдарға барып, соның ішінде сол қолына атып, шайқастан қашуға тырысқандарды ("өз-өздерін атқандар") анықтады. Қызыл Армияның далалық госпиталінің хирургі бірі шайқастан қашу үшін осындай "өз-өздерін ату" әрекетіне баруға тырысқан жастардың қолын кесіп тастағанын мойындады, оларды жазалау отряды арқылы дереу жазалаудан қорғау мақсатында. Алғашқы үш айда кедергі жасаушы жасақтар 1000 жазаланған әскерді атып, 24 993-ін жазалау батальондарына жіберді. 1942 жылдың қазанында тұрақты кедергі жасаушы жасақтар идеясы үнсіз қалдырылды, ал 1944 жылдың қазанында бұл бөлімшелер ресми түрде таратылды.