Кіріспе

Курск операциясы (немісше: Unternehmung Zitadelle) – 1943 жылғы шілдеде Курск ілгегінде Кеңес әскерлеріне қарсы жүргізілген, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде шығыс майданында генерал-фельдмаршал Фриц Эрих Георг Эдуард фон Манштейн ұсынған, Курск шайқасын бастарған неміс шабуыл операциясы. Кеңес әскері неміс шабуылын тойтару үшін жүзеге асырған қасақана қорғаныс операциясы Курск стратегиялық қорғаныс операциясы деп аталады. Неміс шабуылына екі кеңес қарсы шабуылы жауап берді: «Полководец Румянцев» және «Кутузов» операциялары. Немістер үшін бұл шайқас Шығыс майдандағы соңғы стратегиялық шабуыл болды. Одақтастардың Сицилияға түсуі басталғанда, Адольф Гитлер Франциядағы жаттығудан өткен әскерлерді, оларды Шығыс майданында стратегиялық резерв ретінде пайдаланудың орнына, Жерорта теңізіндегі одақтастардың қауіп-қатеріне қарсы аударуға мәжбүр болды. Операциялар барысында Германияның көптеген әскер мен техникасы (оның ішінде танктер) жойылды, нәтижесінде жеңіске жеткен Кеңес Қызыл Армиясы соғыстың қалған бөлігінде стратегиялық басымдыққа ие болды. Немістер 1943 жылғы жазда Курск ілгегінде орналасқан деп күткен кеңес әскерлерін қиып тастау арқылы кеңестік шабуылдық әлеуетін әлсіретуді жоспарлады. Курск ілгегі солтүстіктен оңтүстікке және шығыстан батысқа қарай созылып жатты. Жоспарға сәйкес, ілгектің солтүстік және оңтүстік жақтарын қоршау үшін екі қаптама қолданылуы тиіс болды. Гитлер бұл жерде жеңіске жету Германияның күшін нығайтады және соғыстан шығуды қарастырып жатқан одақтастарымен беделін арттырады деп сенді. Сондай-ақ, көптеген совет тұтқындарын неміс қару-жарақ өнеркәсібінде құл еңбек еткізіп пайдалануға үміттенді. Кеңес үкіметі немістердің ниеттерін бұрыннан білген, ақпараттың бір бөлігін британдық барлау қызметі, «Люси» шпиондық желісі және «Tunny» арнасы берген. Шабуыл Курск ілгегінің тамасына түсетінін бірнеше ай бұрын білген кеңес әскері неміс танктерінің шабуылын тоқтату үшін терең қорғаныс жүйесін құрды. Немістер күштерін жинақтап, жаңа қару-жарақтарды – негізінен жаңа «Пантера» танктерін, сондай-ақ «Тигр» ауыр танктерінің санын көбейтуді күткендіктен шабуылды кейінге шегерді. Бұл Қызыл Армияға бірнеше эшелонды қорғаныс белдеулерін салуға уақыт берді. Қорғаныс дайындықтарына миналық далалар, бекіністер, артиллериялық атыс позициялары және танкке қарсы нығайтылған бекіністер кірді, олардың тереңдігі шамамен сондай болды. Кеңес әскерінің мобильді құрамалары ілгектен шығарылды және стратегиялық қарсы шабуылдар үшін үлкен резервтік күш құрылды.

Өмірбаян

Донецк үшін болған шайқас аяқталғаннан кейін, 1943 жылы көктемгі батпақты (балшықты) маусым бітіп, неміс және кеңес басшылықтары болашақ операциялардың жоспарларын қарастырды. Кеңес Премьер-Министрі Иосиф Сталин мен бірқатар жоғары шенді кеңес офицерлері бастаманы бірінші болып қолға алып, Кеңес Одағының ішіндегі неміс әскерлеріне шабуыл жасауды қалаған, бірақ оларды Жоғарғы Бас Қолбасшының орынбасары Георгий Жуков сияқты бірнеше маңызды қолбасшылар қорғанысқа көшуге көндірді. Бұл неміс тарапына дайындалған бекіністерге шабуылдау арқылы әлсіреуге мүмкіндік береді, содан кейін кеңес әскерлері қарсы шабуылмен жауап бере алады. Стратегиялық талқылаулар неміс тарапында да өтті, Эрих фон Манштейн кеңес бөлімшелеріне алға жылжуға мүмкіндік беретін, қозғалмалы қорғаныс жақтады, ал неміс әскерлері олардың қанаттарына қарсы бірқатар күшті қарсы шабуылдар жасап, ауыр шығын келтіруді көздеді. Бірақ саяси себептерге байланысты Германия канцлері Адольф Гитлер неміс әскерлерінің шабуылға өтуін талап етіп, шабуыл үшін Курск ілгегін таңдады. 1943 жылдың 15 сәуірінде фюрер «Цитадель» операциясына (Unternehmen Zitadelle) дайындық жүргізуге рұқсат берді. «Цитадель» операциясы Курсқа бағытталған екі жақты қоршауды көздеді, бес армияның кеңес қорғаушыларын толығымен орап алып, ілгектің өтуін жабуды. Орталық топ генерал Уолтер Модельдің 9-армиясын солтүстік қанатты құру үшін береді. Бұл армия ілгектің солтүстік жағынан өтіп, Курстың шығысындағы төбелерге қарай оңтүстікке жылжып, теміржолды кеңес шабуылдарынан қорғайды. Оңтүстік топ Герман Хот басқаратын 4-ші танк армиясын және Вернер Кемпф басқаратын «Кемпф» армиялық тобын ілгектің оңтүстік жағынан тесіп өтуге жібереді. Бұл күштер солтүстікке қарай жылжып, Курстың шығысында 9-армиямен кездеседі. Фон Манштейннің негізгі шабуылын Пол Хаузер басқаратын II СС танк корпусымен қаруланған Хоттың 4-ші танк армиясы жүргізеді. Отто фон Кнобельсдорф басқаратын XLVIII танк корпусы сол жақтан, ал «Кемпф» армиялық тобы оң жақтан шабуылдайды. Уолтер Вайс басқаратын 2-армия ілгектің батыс бөлігін ұстап тұрады.

Кедергілер мен кейінге қалдырулар

Неміс шабуылы, бастапқыда мамыр айының басында басталуы тиіс еді, неміс басшылығы оның перспективаларын қайта қарастырып, күмән келтіргендіктен, сондай-ақ қосымша бөлімшелер мен жабдықтарды жеткізу үшін бірнеше рет кейінге шегерілді. Операциялық бұйрық №6 шығарылғаннан кейін, операция 28 сәуірден кейін алты күннің ескертуімен басталуға дайын болуы керек еді, Армиялар тобы «Орталық» аймағында шабуылға басшылық етуге тағайындалған 9-армия 3 мамырға дейін орналасуын аяқтау мүмкін емес екенін мәлімдеді. 3 мамырдағы кездесуде Гитлер Манштейн, Клюге, Цайцлер, Гудериан, Шпеер, ОКЛ штабының бастығы генерал-оберст Ханс Йешонек және 9-армияның қолбасшысы генерал-оберст Вальтер Модельмен кездесті. Кездесуде Модельдің 9-армиясы «жақсы бекітілген» совет майданынан өту кезінде туындауы мүмкін проблемалар мен Panzer IV танкілерінің жаңа советтік танкқа қарсы қаруларға төтеп беруге қабілетсіздігі талқыланды. Гитлер кездесуді шешімсіз аяқтады, бірақ жеке Модельге кейінге шегерілетінін хабарлады. Манштейн, Клюге, Цайцлер, Йешонек кешігуге қарсы болды; Гудериан мен Шпеер «Цитадельдің» жалпы орындалуына қарсы болды, себебі, тіпті сәтті болған жағдайда да, олар ауыр танк шығындарына және неміс күштерінің броньдық күшін арттыру жоспарларын бұзуға әкеледі деп сақтады. Гитлер «Цитадельді» маусымға дейін күтуге шешім қабылдады, сол кезде ол жаңа үлгідегі (Tiger I) танкілердің жеткілікті санына ие болады деп күтті. 6 мамырда ОКХ «Цитадельдің» 12 маусымға кейінге шегерілгенін жариялады. 10 мамырда Гудерианды Берлиндегі Рейхс канцеляриясына «Пантера» танктарын өндіру және оның бағдарламасындағы ықтимал кешігулерді талқылау үшін шақырды. Конференциядан кейін Гудериан Гитлермен кездесуге өтініш білдірді, онда Кейтель, Гудерианның штаб бастығы Вольфганг Томале және Қару-жарақ министрлігінің Карл Заур да қатысты. Гудериан өз естеліктерінде баяндайтындей, ол Фюрерден: «Неге сіз Шығыста шабуыл жасағыңыз келеді? Курск қайда екенін қанша адам біледі деп ойлайсыз? Курскіні ұстауымыз немесе ұстамауымыз әлем үшін маңызды емес. Неге осы жылы Шығысқа шабуыл жасағымыз керек?» деп сұрады. Гитлер Гудерианның айтуынша: «Дұрыс айтасыз. Осы шабуыл туралы ойласам, ішім ауырады». Гитлер Гудерианға операцияға әзірге міндеттеме болмағанын мәлімдеді. Алайда, мамыр айындағы жоғары сатыдағы нацистік партия шенеуніктерінің кездесуінде Гитлер Шығыс майданындағы ағымдағы жағдайды 1932 жылғы партияның қиын жағдайымен салыстырды, ол Франц фон Папен мен Гинденбургтың қолынан саяси жеңіліске ұшырағандай болды. Ол: «1932 жылы біз тек қана жанкештілік арқасында жеңіске жеттік, бұл кейде ақылға сыймас сияқты көрінетін. Бүгін де солай болады», - деді. Маусымның алғашқы апталарында «Цитадельге» қарсы күштер ең жоғары деңгейде болды. 18 маусымда ОКВ Операциялық штабы «Цитадельді» тоқтатуды және Италия мен Балқандарды, сондай-ақ Германияны қорғау үшін барлық қолдағы әскерлерді стратегиялық резервке жөнелтуді ұсынды. Сол күні Гитлер Бас штабтың пікірін «толыққанды бағалайтынын», бірақ алға жылжуға шешім қабылдағанын мәлімдеді; екі күннен кейін ол 5 шілдеге уақыт белгіледі. Совет басшылығы барлау органдары мен шетелдік көздер арқылы неміс ниеттері туралы хабардар болды, сондықтан неміс жоғары қолбасшылығының көптеген кешігулері оларға қорғаныстарын дайындауға жеткілікті уақыт берді. Олар тереңдікте қорғаныс жүйесін құрды, шабуылдаушы танк құралымдарын тозу үшін бірнеше қорғаныс шебін салды. Өте кең миналық далалар, танкқа қарсы орлар мен танкқа қарсы артиллериялық позициялардан тұратын үш шеп құрылды. Олардың артында, көбінесе бос және нашар бекітілген үш қосымша шеп орналасқан. Генерал Николай Ватутин басқарған Воронеж майданы шығыңқы жердің оңтүстік жағын қорғауға міндеттелді. Константин Константинович Рокоссовский басқарған Орталық майдан солтүстік жағын қорғады. Қамқорлықта Иван Конев басқарған Дала майданы тұрды. 1943 жылдың ақпан айында Орталық майдан Уран операциясының солтүстік қысқышының бөлігі болған және Сталинградта 6-армияны жоюға жауапты болған Дон майданынан қайта құрылды.

Алдын ала іс жүргізу

1943 жылдың 4 шілдесінде кешке оңтүстік жақтағы шабуылдық учаскеде шайқас басталды, сол кезде неміс жаяу әскері негізгі шабуылға дейін артиллериялық бақылау пункттері үшін биік белестерді басып алуға шабуыл жасады. Осы шабуылдар барысында Қызыл Армияның бірінші қорғаныс белдеуіндегі бірнеше басқару және бақылау пункттері жауға түсті. 16:00-ге қарай «Гроссдойчланд» атты танк-гренадер дивизиясының бөлімдері, 3-ші және 11-ші танк дивизиялары Бутово ауылын басып алып, түнгі уақытқа дейін Герцовканы жаулап алды. Шамамен сағат 22:30-да Ватутин Воронеж майданының 600 зеңбірек, миномет және «Катюша» реактивтік артиллериялық жүйелерін неміс алдыңғы қатарларына, әсіресе II СС танк корпусының позицияларына оқ жаудыруға бұйрық берді. Солтүстікке қарай, Орталық майдан штабына күтілетін неміс шабуылы туралы хабарламалар келіп түсті. 5 шілде күні сағат 02:00 шамасында Жуков алдын ала артиллериялық оқшауды бастауға бұйрық берді. Бұл шабуылға дайындалып жатқан неміс күштерін тоқтату мақсатында болды, бірақ нәтижелер күтілгендей болмады. Оқшау неміс құрамаларын кешіктірді, бірақ олардың жоспарын бұзуға немесе айтарлықтай шығын келтіруге қол жеткізе алмады. Немістер шамамен сағат 05:00-де өздерінің артиллериялық оқшауын бастады, ол солтүстік жақта 80 минут, ал оңтүстік жақта 50 минутқа созылды. Оқшаудан кейін жер күштері Люфтваффе ұшқыштарының қолдауымен шабуылға көшті. 5 шілде күні таңертең VVS неміс әуежайларына қарсы ірі шабуыл жасады, Люфтваффе ұшақтарын жерде жоюды көздеді. Бұл әрекет сәтсіз аяқталып, Қызыл Армия әуе күштері ауыр шығынға ұшырады. 5 шілдеде VVS 176 ұшақты жоғалтты, ал Люфтваффе 26 ұшақты жоғалтты. Солтүстік жақтағы операциядағы VVS 16-шы әуе армиясының шығыны 2-ші әуе армиясының шығынынан азырақ болды. Люфтваффе оңтүстік жақтағы әуе басымдығын 10-11 шілдеге дейін сақтап тұрды, содан кейін VVS басымдыққа ие бола бастады, бірақ солтүстік жақтағы аспан үшін күрес VVS 7 шілдеде әуе басымдығын қолға алғанға дейін тең болды.

Солтүстік бетіндегі операция

Модельдің негізгі шабуылын XLVII танк корпусы жүргізді, оған 505-ші ауыр танк батальонының 45 "Тигр" танкысі қосылды. Олардың сол жақ қанатын XLI танк корпусы, оған 83 "Фердинанд" танк жойғыштарынан тұратын полк қамтыды. Оң жақтан XLVI танк корпусы осы кезде 9 танкысы мен 31 шабуылдық зеңбірегі бар төрт жаяу әскер дивизиясынан құралды. XLI танк корпусының сол жағында 78-ші шабуылдық жаяу әскер дивизиясы және екі қалыпты жаяу әскер дивизиясынан тұратын XXIII армия корпусы орналасқан. Корпуста танк болмаса да, 62 шабуылдық зеңбірек болды. 9-шы армияға қарсы үш қабатты қорғаныс белдеулерінде орналасқан Орталық майдан қарсы тұрды.

Немістердің алғашқы авансысы

Модель өзінің алғашқы шабуылдарын шабуылдық зеңбіректермен және ауыр танктермен күшейтілген, артиллерия мен Люфтваффе қолдауымен жаяу әскер дивизияларын пайдалануды жөн көрді. Осылайша ол Қызыл Армияның қорғанысын бұзғаннан кейін, өзінің танк дивизияларының броньдық күшін сақтап, оларды тиімді пайдалануға тырысты. Жеңіске жеткеннен кейін танк күштерін Курскіге қарай жылжу қажет болды. Кейін Модельдің штабындағы майор Ян Мёшен, Модельдің екінші күні прорыс күтетінін айтты. Егер прорысқа қол жеткізілсе, танк дивизияларын жеткізудегі кез келген кешігу Қызыл Армияға қарсы шаралар қабылдауға уақыт берер еді. Дегенмен, оның корпус командирлері прорыстың өте күмәнді екенін ойлады. Алдын ала бомбалаудан кейін, Қызыл Армияның қарсы бомбалауынан соң, 9-армия 5 шілдеде сағат 05:30-да шабуылға көшті. Тоғыз жаяу әскер дивизиясы және бір танк дивизиясы, шабуылдық зеңбіректермен, ауыр танктермен және танктерге қарсы құралдармен алға жылжыды. Тигр танктерінің екі ротасы 6-шы жаяу әскер дивизиясына қосылды және сол күні қолданылған Тигрлердің ең ірі тобы болды. Оларға қарсы Орталық майданның 13-ші және 70-ші армиялары тұрды. XLVII танк корпусының 20-шы танк және 6-шы жаяу әскер дивизиялары XLVII танк корпусының алға жылжуына жетекшілік етті. Олардың артынан қалған екі танк дивизиясы, кез келген прорысты тиімді пайдалануға дайын күйде еріп келді. 15-ші атқыштар дивизиясының миналанған аймақтары мен бекінілген позициялары алға жылжуды баяулатты. Сағат 08:00-ге қарай мина даласынан қауіпсіз жолдар тазартылды. Сол күні таңертең тұтқынды сұраққа алудан алынған мәліметтер 15-ші және 81-ші атқыштар дивизияларының шекарасындағы әлсіздікті көрсетті, бұл немістердің алдын ала бомбалауынан туындаған. Тигрлер қайтадан осы аймаққа бағытталды және шабуыл жасады. Қызыл Армияның құрамалары шамамен 90 Т-34 танктерімен қарсы шабуыл жасады. Нәтижесінде үш сағатқа созылған шайқаста Қызыл Армияның броньдық бөлімдері 42 танкты жоғалтты, ал немістер екі Тигр танкын және тағы бес танкын жорысқа жарамсыз қалдырды. Қызыл Армияның қарсы шабуылы жеңіліп, бірінші қорғаныс белдеуі бұзылса да, шайқас немістерді жеткілікті уақытқа тоқтатты, бұл 13-ші армияның 29-шы атқыштар корпусының қалған бөлімдеріне – бастапқыда бірінші белдеудің артында орналасқан – алға жылжуға және прорысты жабуға мүмкіндік берді. Қызыл Армияның мина далалары артиллерия отымен жабылған, бұл далалар арқылы жолдарды тазартуды қиын және қымбатқа айналдырды. "Голиаф" және "Боргвард IV" қашықтан басқарылатын инженерлік минаны тазарту машиналары шектеулі нәтиже берді. 653-ші ауыр танктерге қарсы жауынгерлік батальонның 45 Фердинандының барлығы 17:00-ге дейін минадан зақымданып, 12-ден басқасы қозғалмай қалды. Олардың көпшілігі кейін жөнделіп, қайтадан қолданысқа енгізілді, бірақ осы өте үлкен көліктерді қалпына келтіру қиын болды. Бірінші күні XLVII танк корпусы Қызыл Армияның қорғанысына 10 шақырымға еніп, тоқтап қалды, ал XLI танк корпусы екінші қорғаныс белдеуіндегі Понири қаласына жетті, ол оңтүстікке қарай Курскіге апаратын жолдар мен теміржолдарды бақылады. Бірінші күні немістер Қызыл Армияның қатарына еніп, 1287 адамы қаза тапты немесе жоғалып кетті, ал тағы 5921 адамы жараланды.

Қызыл әскердің қарсы шабуылы

Рокоссовский 17-ші гвардиялық және 18-ші гвардиялық атқыштар корпустарына, 2-ші танк армиясы мен 19-шы танк корпусының қолдауымен, әуеден тікелей қолдау көрсету арқылы, 6 шілде күні келесі күні неміс 9-шы армиясына қарсы шабуылға түсуге бұйрық берді. Алайда, нашар координация салдарынан, 6 шілде күні таңертеңгі сағаттарда 2-ші танк армиясының 16-шы танк корпусы ғана артиллериялық дайындықтан кейін қарсы шабуылға көшті. 16-шы танк корпусы, шамамен 200 танктан тұрады, XLVII танк корпусына шабуыл жасады және 505-ші ауыр танк батальонының "Тигр" танктеріне тап болды, олар 69 танкты жойды және қалғандарын 13-ші армияның 17-ші гвардиялық атқыштар корпусына шегінуге мәжбүр етті. Сол күні таңертең XLVII танк корпусы, екінші қорғаныс шеңберімен қоршалған Ольховатка ауылы маңындағы 17-ші гвардиялық атқыштар корпусына қарсы шабуылға көшті. Шабуыл артиллериялық оқ жаудырумен басталды және 505-ші ауыр танк батальонының 24 техникалық жарамды "Тигр" танктерімен жетекшілік етілді, бірақ Ольховаткадағы Қызыл Армияның қорғанысын бұзуға сәттілік болмады, ал немістер ауыр шығынға ұшырады. Ольховатка биік жерде орналасқандықтан, майданның көп бөлігін анық көруге мүмкіндік берді. Сағат 18:30-да 19-шы танк корпусы 17-ші гвардиялық атқыштар корпусына қосылып, қарсылықты одан әрі нығайтты. Рокоссовский сонымен қатар қалған танктерінің көп бөлігін қазып, олардың көзге түсуін азайтуға шешім қабылдады. 29-шы атқыштар корпусының 307-ші атқыштар дивизиясы қорғаған Понириге 6 шілдеде неміс 292-ші және 86-шы жаяу әскер дивизиялары, 78-ші шабуылдаушы жаяу әскер дивизиясы және 9-шы танк дивизиясы шабуыл жасады, бірақ немістер мықты бекітілген ауылдан қорғаушыларды ығыстыра алмады.

Понири мен Ольховатка

Келесі үш күн ішінде, 7-10 шілдеде Модель 9-армияның күшін Понири мен Ольховаткада шоғырландырды, екі тарап та оларды маңызды позициялар деп есептеді. Жауап ретінде Рокоссовский майданның басқа бөліктерінен күштерді осы бағыттарға тартты. 7 шілдеде немістер Понириге шабуыл жасап, қаланың жартысын қызыл үй-үй шайқастардың нәтижесінде басып алды. Келесі күні таңертең совет әскерлерінің қарсы шабуылы немістерді кері шегінуге мәжбүр етті, содан кейін екі тарап та қала бақылауы үшін бірнеше рет қарсы шабуылдар жасады. 10 шілдеде немістер қаланың көп бөлігін басып алды, бірақ совет әскерлерінің қарсы шабуылдары жалғасты. Понири мен жақын маңдағы 253.5 биіктігі үшін болған шайқастар екі тарапқа да ауыр шығын әкелді. Әскерлер оны «шағын Сталинград» деп атады. 9-армияның жазбаларындағы ауыр шайқас «жаңа типтегі жылдамдықпен жүргізілетін қырғын шайқасы» деп сипатталған. Немістердің Ольховаткаға және жақын маңдағы Теплое ауылына жасаған шабуылдары совет қорғанысын бұзуға жетпеді, соның ішінде 10 шілдеде 2-ші, 4-ші және 20-шы танк дивизияларының 300-ге жуық танктері мен зымырандық артиллериясы күшті шабуыл жасады. 9 шілдеде XLVII танк корпусы штабында Клюге, Модель, Йоахим Лемельсен және Йозеф Харпе кездесті. Неміс командирлеріне 9-армияның өтімділікке жеткілікті күші жоқ екені анық болды, совет командирлері де мұны түсінді, бірақ Клюге оңтүстік шабуылға көмектесу үшін совет әскерлеріне қысымды сақтауды қалады. Солтүстік бағыттағы операция кең майданмен басталса, 6 шілдеде ол қысқартылды. Келесі күні шабуыл майданы тағы да қысқарды, ал 8 және 9 шілдеде тек шағын өтімдер орын алды. 10 шілдеде совет әскерлері неміс шабуылын толығымен тоқтатты. 12 шілдеде совет әскерлері Орел шығыңқысына қарсы шабуылды бастаған Кутузов операциясын іске қосты, бұл Модельдің 9-армиясының қанаттары мен тылына қауіп төндірді. Бұрын резервте сақталған және Курск шығыңқысының солтүстік жағына жіберілмек болған 12-ші танк дивизиясы, сондай-ақ 36-шы мотоатқыштар дивизиясы, 18-ші және 20-шы танк дивизиялары совет әскерлерінің бағыттарын тоқтату үшін қайта орналастырылды.

Оңтүстік бетіндегі операция

5 шілде күні сағат 04:00 шамасында неміс шабуылы алдын ала артиллериялық оққа тұрумен басталды. Манштейннің негізгі шабуылын Хоттың 4-ші танк армиясы жүргізді, ол тығыз шоғырланған шабуылдық топтар ретінде құрылған болатын. 4-ші танк армиясына қарсы 22-ші гвардиялық атқыштар корпусы мен 23-ші гвардиялық атқыштар корпусынан құралған 6-шы гвардиялық армия орналасты. Кеңес әскері шабуылдаушы бронетехниканы баяулату және әлсірету үшін үш қатайтылған қорғаныс шеңбері салды. Оларға керемет барлау мәліметтері берілгеніне қарамастан, Воронеж майданы штабы немістер шабуылдың бағытын қай жерге шоғырландыратынын дәл анықтай алмады.

XLVIII танк корпусы

Вальтер Хёрнлайн басқарған «Гроссдойчланд» панцер-гренадиерлік дивизиясы 4-ші танк армиясының ең күшті дивизиясы болды. Оған 3-ші және 11-ші танк дивизиялары қолдау көрсетті. «Гроссдойчланд» дивизиясының III және IV танктері 15 «Тигр» танктерінен тұратын ротамен күшейтілді, олар шабуылға жетекшілік етті. 5 шілде күні таңертең «Гроссдойчланд», ауыр артиллерия отымен қолдау көрсетіліп, 22-ші гвардиялық атқыштар корпусының 67-ші гвардиялық атқыштар дивизиясына қарсы үш километрлік учаскеде алға жылжыды. Сол қанатымен шабуылдаған Panzerfüsilier полкі миналы далада тоқтап, нәтижесінде 36 «Пантера» танктері қимылсыз қалды. Қиын жағдайда қалған полк советтік танкке қарсы және артиллерия отына ұшырады, бұл көптеген жарақаттарға әкелді. Инженерлер миналы даладан өтуге арналған жолдарды жасады, бірақ осы процесте зардап шекті. Күшті қарсылық, миналы далалар, тым қалың лай және техникалық бұзылулар өзінің салдарына жетті. Жолдар ашылғаннан кейін полк Герцовкаға қарай шабуылын жалғастырды. Келесі шайқаста полк командирі, полковник Кассниц қаза тапты. Ұрыстардың салдарынан және Березовый өзенін айналасындағы батпақты жерге байланысты полк тағы да қиын жағдайға түсті. «Гроссдойчланд» панцер-гренадиерлік дивизиясының оң қанатымен шабуылдаған полкі Бутово ауылына жетті. Советтік «Пакфронт» қорғанысының әсерін азайту үшін танктер жебе тәрізді формацияда орналастырылды, ал «Тигр» танктері алда жүрді, «Панцер» III, IV және шабуылдық зеңбіректер қанаттарға және артқа таралып орналасты. Олардан кейін жаяу әскер мен инженерлік бөлімдер ілесіп келді. VVS-тің шабуылды тоқтатуға жасаған әрекеттері Люфтваффе армиясымен тойтарылды. «Гроссдойчланд» дивизиясының сол қанатымен шабуылдаған 3-ші танк дивизиясы сәтті шабуылдап, күнінің соңында Герцовканы басып алып, Михайловкаға жетті. 11-ші танк дивизиясының оң қанатындағы 167-ші жаяу әскер дивизиясы да жеткілікті нәтижелерге қол жеткізіп, күнінің соңында Тиречноеға жетті. 5 шілде күнінің соңына қарай советтік қорғаныстың бірінші шебінде жарық пайда болды.

II СС танк корпусы

Шығыс жақта 4 және 5 шілде аралығында СС жауынгерлік инженерлері ешкімнің жеріне еніп, совет миналы далаларында өткелдер жасады. 5 шілдеде таңертең II СС танк корпусының үш дивизиясы – СС танк-гренадерлік дивизиясы «Лейбштандарте Адольф Гитлер», 2-ші СС танк-гренадерлік дивизиясы «Дас Райх» және 3-ші СС танк-гренадерлік дивизиясы «Тотенкопф» – 6-шы гвардиялық армияның 52-ші гвардиялық атқыштар дивизиясына шабуыл жасады. Басты шабуылды 42 «Тигр» танктері бастады, бірақ барлығы 494 танк пен шабуылдық зеңбірек он екі шақырымдық фронт бойынша шабуылдады. Үш дивизияның ең күштісі – «Тотенкопф» Гремучиге қарай жылжып, оң жақтан қорғады. 1-ші СС танк-гренадерлік дивизиясы сол жақтан Быковкаға қарай жылды. 2-ші СС танк дивизиясы екі құрылымның арасымен орталықта шабуылдады. Танктердің артынан жаяу әскер мен жауынгерлік инженерлер келіп, кедергілерді жойып, траншеяларды тазалады. Сонымен қатар, Люфтваффе әуе күштері шабуылға қолдау көрсетіп, советтің бекіністерін және артиллериялық позицияларын бұзуға көмектесті. Сағат 09:00-ге қарай II СС танк корпусы советтің бірінші қорғаныс шебін бүкіл фронт бойында бұзып өтті. Бірінші және екінші совет қорғаныс шебі арасындағы позицияларды тексергенде, сағат 13:00-де 2-ші СС танк дивизиясының алғы шебі екі Т-34 танкынан атысқа түсті, олар жойылды. Көп ұзамай дивизияға тағы 40 совет танкы қарсы шабуыл жасады. 1-ші гвардиялық танк армиясы 2-ші СС танк дивизиясымен төрт сағатқа созылған шайқасқа түсті, нәтижесінде совет танктары шегінді. Дегенмен, шайқас советтің екінші шебінде орналасқан 23-ші гвардиялық атқыштар корпусының бөлімдеріне дайындалуға және қосымша танкке қарсы құралдармен күшейтілуге уақыт берді. Кешке қарай 2-ші СС танк дивизиясы советтің екінші қорғаныс шебінің сыртқы шекарасын белгілеген миналы далаға жетті. 1-ші СС дивизиясы 16:10-ға қарай Быковқаны басып алды. Содан кейін Яковлеводағы екінші қорғаныс шебіне қарай жылды, бірақ бұзу әрекеті сәтсіз аяқталды. Күннің соңына қарай 1-ші СС дивизиясы 97 қаза тапқан, 522 жараланған, 17 жоғалып кеткен және 30-ға жуық танкты жоғалтты. 2-ші СС танк дивизиясымен бірге 6-шы гвардиялық армияның қорғанысына терең енді. 3-ші СС танк дивизиясы баяу жылды. Олар 52-ші гвардиялық атқыштар дивизиясының 155-ші гвардиялық полкін (23-ші гвардиялық атқыштар корпусынан) бөліп, бас дивизиясынан оқшаулауға қол жеткізді, бірақ полкті көршілес 375-ші атқыштар дивизиясының (23-ші гвардиялық атқыштар корпусынан) қанатына қарай жылжыту әрекеті, полк 96-шы танк бригадасымен нығайтылғаннан кейін сәтсіз аяқталды. II СС танк корпусының командирі Хауссер оң жағындағы III танк корпусынан көмек сұрады, бірақ танк корпусының қолында жеткілікті күш болмады. Күннің соңына қарай 3-ші СС дивизиясы Донец өзенінің саласына байланысты өте шектеулі жетістіктерге қол жеткізді. Алға жылжудың баяу болуы оның бауырлас дивизияларының алға жылжуына кедергі келтірді және корпустың оң жақ қанатын совет күштеріне ашық қалдырды. 30 градустан жоғары температура және жиі дауылдар жағдайды қиындатты. XLVIII танк корпусы мен II СС танк корпусының шабуылына қарсы тұрған 6-шы гвардиялық армия 1-ші танк армиясының, 2-ші гвардиялық танк корпусының және 5-ші гвардиялық танк корпусының танктерімен күшейтілді. 51-ші және 90-шы гвардиялық атқыштар дивизиялары 1-ші СС танк дивизиясының бағытында Покровка маңына (келешектегі қақтығыстардың бірі Прохоровка емес, солтүстік-шығысқа қарай) жеткізілді. 93-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы Покровкадан Прохоровкаға баратын жол бойында орналастырылды.

Әскер бөлімшесі

Армиялық жасақ Кемфке қарсы, III танк корпусы мен Раус корпусынан (басқарушысы Эрхард Раус) тұратын 7-ші гвардиялық армия Солтүстік Донецтің шығыс жағалауындағы биік жерге орналасты. Екі неміс корпусына өзенді кесіп өту, 7-ші гвардиялық армияны бұзу және 4-ші танк армиясының оң қанатын қорғау міндеті жүктелді. 503-ауыр танк батальоны 45 «Тигр» танкысымен жабдықталды, сондай-ақ III танк корпусына 15 «Тигр» танкысынан тұратын бір рота қосылды. Белгородтың оңтүстігіндегі Милхайловка көпір басында 6-шы танк дивизиясының сегіз жаяу әскер батальоны ауыр советтік бомбалаудың астында өзеннен өтті. 503-ауыр танк батальонынан «Тигр» танкыларының бір бөлігі көпір қиратылғанға дейін өте алды. 6-шы танк дивизиясының қалған бөлігі келешекте оңтүстікке қарай өте алмады, өйткені өткелде тығырылғандықтан күні бойы өзеннің батыс жағалауында қалды. Өзеннен өткен дивизия бөлімдері Старый Городқа шабуыл жасады, бірақ нашар тазартылған миналы далалар мен күшті қарсылықтың салдарынан бұзуға қол жеткізе алмады. 6-шы танк дивизиясының оңтүстігінде 19-шы танк дивизиясы өзеннен өтті, бірақ миналардың кешіктіруіне ұшырады және күнінің соңында ғана алға жылжыды. Люфтваффе көпір басына достық от ашып, 6-шы танк дивизиясының командирі Вальтер фон Хюннерсдорфты және 19-шы танк дивизиясының командирі Герман фон Оппельн Брониковскиді жаралады. Оңтүстікке қарай 7-ші танк дивизиясының жаяу әскері мен танктері өзеннен өтті. «Тигр» танкылары үшін арнайы жаңа көпір салынды, бұл одан әрі кешіктіруге себеп болды. Нашар бастамаға қарамастан, 7-ші танк дивизиясы ақырында советтік қорғаныстың бірінші шегін бұзып, Разумно мен Крутой Лог аралығында алға жылжыды, күні бойы Кемфтің ең алыс жеткен жері. 7-ші танк дивизиясының оңтүстігінде 106-шы және 320-шы жаяу әскер дивизиялары Раус корпусының құрамында әрекет етті. Екі құрама да бронетранспорттық қолдаусыз қарсыласқа шабуыл жасады. Шабуыл жақсы басталды, өзенді кесіп өтіп, 72-ші гвардиялық атқыштар дивизиясына қарсы жылдам алға жылжыды. Раус корпусы Маслово Пристани ауылын басып алып, Қызыл Армияның бірінші қорғаныс шебін бұзып өтті. Шамамен 40 танкының қолдауымен жасалған советтік қарсы шабуыл артиллерия мен зениттік батареялардың көмегімен жеңіліске ұшырады. Таңертеңнен бері 2000 сарбазды жоғалтып, совет әскерлерінің күшті қарсылығына тап болғаннан кейін корпус түнгі уақытта бекінді. Кемпфтің ілгерілеуін кешіктіру Қызыл Армия күштеріне 6 шілдедегі неміс шабуылына қарсы екінші қорғаныс шебін дайындауға уақыт берді. III танк корпусы мен Раус корпусының шабуылын тосқан 7-ші гвардиялық армия резервтен екі атқыштар дивизиясымен күшейтілді. 15-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы III танк корпусының бағытында екінші қорғаныс шебіне жеткізілді.

Ұрыстың дамуы

6 шілде күні кешке қарай Воронеж майданы 69-армияның үш атқыштар дивизиясын қоспағанда, барлық резервтерін жұмсады, бірақ 4-панцер армиясын тоқтатуға қол жеткізбеді. Обоян бағытындағы XLVIII танк корпусының үшінші қорғаныс белдеуі көбінесе бос болды, енді тек Қызыл Армияның екінші қорғаныс белдеуі ғана оны қорғалмаған совет тылына енуден тоқтата алды. Бұл Ставканы Воронеж майданына күш түсуі үшін стратегиялық резервтерін жөнелтуге мәжбүр етті: 5-гвардиялық және 5-гвардиялық танк армияларын, екеуі де Дала майданынан, сондай-ақ Оңтүстік-Батыс майданынан 2-танк корпусын. Иван Конев стратегиялық резервтің осылай бөлінуіне қарсы болды, бірақ Сталиннің тікелей қоңырауы оның наразылығын бастырды. Сонымен қатар, 7 шілдеде Жуков 17-әуе армиясына – Оңтүстік-Батыс майданына қарасты әуе флотына – Воронеж майданына көмектесу үшін 2-әуе армиясын қолдауды тапсырды. 7 шілдеде 5-гвардиялық танк армиясы Прохоровкаға қарай жылжуды бастады. 5-гвардиялық танк армиясының командирі генерал-лейтенант Павел Ротмистров сапарды былай сипаттады: 10-танк корпусы, әлі де 5-гвардиялық армияға бағынышты, армияның қалған бөлігінен бұрын жылдамдатылып, 7 шілде түнінде Прохоровкаға жетті, ал 2-танк корпусы 8 шілде таңында Прохоровкадан оңтүстік-шығысқа қарай 40 шақырым қашықтықтағы Корочаға жетті. Ватутин 5-гвардиялық, 2-гвардиялық, 2-ші және 10-танк корпустарының күшті қарсы шабуыл жасауын бұйырды, барлығы 593 танк пен өздігінен жүретін артиллериялық қондырғыны және майданның барлық қолда бар әуе күштерін пайдаланды. Олардың мақсаты II СС танк корпусын жеңіп, XLVIII танк корпусының оң жақ қанатын ашық қалдыру болды. Сонымен қатар, 6-танк корпусы XLVIII танк корпусына шабуыл жасап, оның совет тылына енуіне жол бермеуі керек еді. Бірлесіп әрекет ету жоспарланғанмен, нашар үйлестіру салдарынан қарсы шабуыл бір-бірінен бөлек шабуылдарға айналды. 10-танк корпусының шабуылы 8 шілде таңында басталды, бірақ олар бірден 2-ші және 3-ші СС дивизияларының танкіге қарсы отына түсіп, көптеген күштерін жоғалтты. Сол күні таңертең 5-гвардиялық танк корпусының шабуылы 3-ші СС дивизиясымен қайтарылды. 2-танк корпусы түстен кейін қосылды, бірақ ол да кері қайтарылды. Белгородтан солтүстікке қарай 16 шақырымдағы Гостищево ауылының орманды айманында жасырылған 2-гвардиялық танк корпусы, II СС танк корпусының оның орналасқан жерін білмеуіне байланысты, 167-атқыштар дивизиясына қарай жылды. Бірақ шабуылды жүзеге асыруға үлкермес бұрын неміс әуе барлауы оны анықтады, содан кейін неміс шабуылдық авиациясы МК 103 танкіге қарсы зеңбіректермен қаруланып, кем дегенде 50 танкты жойды. Бұл әскери тарихта танк құралының тек әуе күштерімен жеңілуінің алғашқы жағдайы болды. Сәтсіздікке ұшыраса да, советтік қарсы шабуыл күні бойы II СС танк корпусының алға жылжуын тоқтата алды. 8 шілде күнінің соңында II СС танк корпусы «Цитадель» операциясы басталғаннан бері алға жылжып, бірінші және екінші қорғаныс белдеулерін бұзды. Алайда, XLVIII танк корпусының баяу ілгерілеуі Хотты II СС танк корпусының бөлімдерін батысқа қарай жылдырып, XLVIII танк корпусының қарқынын қайта қалпына келтіруге көмектесуге мәжбүр етті. 10 шілдеде корпустың барлық күші алға жылжуға қайта бағытталды. Олардың алға жылжу бағыты енді Обояннан солтүстікке емес, солтүстік-шығысқа, Прохоровкаға қарай ауысты. Хот бұл қадамды Манштейнмен мамыр айының басынан бері талқылаған, және бұл 4-панцер армиясының шабуылдың басынан бергі жоспарының бір бөлігі болды. Алайда, сол кезде советтер оның жолына резервтік күштерін жіберген еді. Қорғаныс позицияларын 2-танк корпусы, 9-гвардиялық әуеде демалысты дивизия және 301-танкіге қарсы артиллерия полкі, екеуі де 33-гвардиялық атқыштар корпусынан жасақталған күштермен қамтамасыз етілді. Германияның оңтүстікке қарай алға жылжуы жоспарланғаннан баяу болса да, советтер күткеннен жылдам болды. 9 шілдеде алғашқы неміс бөлімдері Псел өзеніне жетті. Келесі күні бірінші неміс жаяу әскері өзеннен өтті. Терең қорғаныс жүйесі мен мина өрістеріне қарамастан, неміс танктерінің жоғалуы советтерге қарағанда аз болды. Осы сәтте Хот II СС танк корпусын Обояннан бұрып, Прохоровка бағытында солтүстік-шығысқа қарай шабуылға шығарды. Манштейн мен Хаузердің басты уайымы – II СС танк корпусының шығыс қанатын қорғауға және алға жылжуға Кемпф армиясының қабілетсіздігі болды. 11 шілдеде армияның Кемпф жасағы, соңғы рет, өтімділікке қол жеткізді. Түнгі шабуыл кезінде 6-панцер дивизиясы Донец өзенінен көпірді басып алды. Өзеннен өткеннен кейін, Брайт Прохоровкаға шабуыл жасау үшін өзен арқылы әскер мен техниканы жылдам өткізуге бар күшін салды. II СС танк корпусымен байланыс орнату 69-армияны қоршауға алып келуі мүмкін еді.

Прохоровка шайқасы

10 және 11 шілдеде II СС танк корпусы Прохоровкаға қарай шабуылын жалғастырып, 11 шілдеге қараған түні елді мекенге жақын жетті. Сол түні Хауссер шабуылды келесі күні де жалғастыруға бұйрық берді. Жоспар бойынша, 3-ші СС танк дивизиясы солтүстік-шығысқа қарай жылжып, Картешевка-Прохоровка тас жолына жетеді. Олар сол жаққа жеткен соң, оңтүстік-шығысқа қарай шабуыл жасап, Прохоровкадағы совет әскерлерінің қанатына және артқы жағына шабуылдау керек еді. 1-ші және 2-ші СС танк дивизиялары 3-ші СС танк дивизиясының шабуылы Прохоровкадағы совет әскерлерінің бекінісін шайқағанша күтуге тиіс еді; ал ол басталған соң, 1-ші СС танк дивизиясы Прохоровканың оңтүстік-батысындағы төбелерде орналасқан советтің негізгі қорғанысына шабуыл жасауы керек еді. Дивизияның оң жағындағы 2-ші СС танк дивизиясы шығысқа қарай жылжып, содан кейін Прохоровкадан оңтүстікке бұрылып, III танк корпусының шабуылына қарсы тұрған совет әскерлерінің қатарын қиюға тырысып, жарылым жасауы керек еді. 11 шілде түнінде Ротмистров өзінің 5-ші гвардиялық танк армиясын келесі күні күшті шабуылға дайындалу үшін Прохоровканың артындағы жиын орынына жеткізді. Сағат 05:45-те Лейбштандарте штабы совет әскерлерінің жиын орындарына жақындағанда танк қозғалтқыштарының естілген дыбысы туралы хабарламалар түсе бастады. Совет артиллериясы мен "Катюша" полктері қарсы шабуылға дайындалу үшін қайта орналастырылды. Сағат 08:00-де совет артиллериясының оқ жауыны басталды. 08:30-да Ротмистров танкшілеріне радио арқылы: "Болат, болат, болат!" – деп бұйрық берді, шабуылды бастау туралы сигнал. Прохоровканың батыс беткейінен, бес танк бригадасы – 5-ші гвардиялық танк армиясының 18-ші және 29-шы танк корпустарының бронетехникасы қарқынды түрде көтерілді. Совет танктері 9-шы гвардиялық әуе десант дивизиясының жаяу әскерін танктерінің үстінде алып, дәліз бойымен жылжыды. Солтүстік және шығыста 3-ші СС танк дивизиясы советтің 33-ші гвардиялық атқыштар корпусымен қақтығысты. Прохоровка маңындағы совет қорғанысын айналып өтуге міндеттенген бұл бөлім, алдымен бірнеше шабуылды тойтарып алу керек еді. Дивизияның танктерінен көп шығын кешке қарай болды, олар миналы даладан өтіп, жақсы жасырылған совет танкке қарсы пулеметтеріне тап болды. 3-ші СС Картешевка-Прохоровка тас жолына жеткенімен, олардың ұстаған жері тұрақсыз болды және дивизияның жартысына жуығы жойылды. Прохоровкадағы неміс танктерінің көп бөлігі осы жерде жойылды. Оңтүстікте советтің 18-ші және 29-шы танк корпустары 1-ші СС танк дивизиясымен кері тартты. 2-ші СС танк дивизиясы 2-ші танк корпусы мен 2-ші гвардиялық танк корпусының шабуылдарын да сәтті тойтарды. Әуедегі басымдық, сондай-ақ жергілікті ауа кеңістігіндегі басымдыққа ие болған Люфтваффе совет әскерлерінің шығынына да себеп болды, өйткені ВВС (Военно-Воздушные Силы – совет әуе күштері) II СС танк корпусының қанаттарындағы неміс бөлімшелеріне қарсы бағытталды. Күннің соңында совет әскерлері бастапқы позицияларына қайта оралды. 5-ші гвардиялық танк армиясы да, II СС танк корпусы да өз мақсаттарына жете алмады. Советтің қарсы шабуылы ауыр шығынмен аяқталып, олар қорғанысқа көшкенімен, неміс әскерлерінің өтуіне бөгет қойды.

" Цитадель " операциясының аяқталуы

12 шілде күні кешке Гитлер Клюге мен Манштейнді Шығыс Пруссиядағы Растенбургтегі штаб-пәтеріне шақырды. Екі күн бұрын Батыс Одақтастары Сицилияға шабуыл жасады. Италияға немесе Оңтүстік Францияға қосымша десанттардың түсу қаупі Гитлерді Курскіден Италияға күштерді жөнелту және шабуылды тоқтату қажет деп ойландырды. Клюге бұл жаңалықты қуана қарсы алды, себебі Кеңес әскері оның учаскесіне қарсы ірі шабуылға көшкенін білген еді, бірақ Манштейн бұған келіспеді. Манштейннің әскерлері қорғаныс бекіністерінің лабиринты арқылы бір апта бойы жорығаннан кейін, ашық жерге шығуға азырақ қалған еді, бұл оған кеңес танктерімен еркін шайқаста күресуге және оларды талқандауға мүмкіндік беретін еді. Манштейн: «Жаудың резервтік күштерін толық жеңілгенше біз оны жібермейміз» деді. Гитлер оңтүстік жақтағы шабуылды уақытша жалғастыруға келісті, бірақ келесі күні Манштейннің резерві – XXIV танк корпусына 1-ші танк армиясын қолдау үшін оңтүстікке жылжуға бұйрық берді. Бұл Манштейннің пікірінше, жеңіске жету үшін қажетті күшті жойды. 14 шілдеде «Роланд» операциясы басталды, содан кейін оңтүстік жақта шабуыл жалғасты. Бірақ үш күннен кейін, 17 шілдеде, II СС танк корпусына шабуылдық әрекеттерді тоқтатып, кері шегінуге бұйрық берілді. Осымен «Роланд» операциясы аяқталды. Танк корпусының бір дивизиясы Италияға, ал қалған екеуі жаңа кеңес шабуылдарына қарсы тұру үшін оңтүстікке жіберілді. Неміс барлауы кеңес резервтерінің күшін жеткілікті бағаламады, ал Қызыл Армия көп ұзамай қарсы шабуылға көшті. Соғыстан кейінгі «Жоғалған жеңістер» атты естеліктерінде Манштейн Гитлердің тактикалық шайқастың қақпасында операцияны тоқтату туралы шешімін қатты сынады. Манштейннің жақын жеңіске жеткендігі туралы мәлімдемелерінің рас екендігі күмәнді. Кеңес резервтерінің көлемі оның ойлағаннан әлдеқайда зор болды. Бұл резервтер бірнеше аптадан кейін «Румянцев» операциясын бастаған 5-ші гвардиялық танк армиясын қайта жарақтандыруға пайдаланылды. Нәтижесінде, немістер дайын емес және жеңіске жеткізе алмайтын тозу соғысына қатысты. «Цитадель» операциясы кезінде, аймақтағы Люфтваффе бөлімдері 27 221 ұшу жасады, оның ішінде 193 жауынгерлік шығын болды (бір ұшуға 0,709% шығын). 5 шілдеден 8 шілдеге дейін кеңес бөлімдері 11 235 ұшу жасады, 556 ұшақтан (бір ұшудың 4,95% -ы) жауынгерлік шығынға ұшырады. Тактикалық тұрғыдан алғанда, бұл немістер үшін сәттілік болып есептелуі мүмкін, себебі олар кеңес танктері мен ұшақтарын 1:6 қатынамында жойды. Бірақ мәселе мынада, немістерде Батыс әуе күштері Люфтваффеге қатысты қиратушы соққы бергенде және Италияға енгенде стратегиялық резервтер болмады. 1943 жылдың күзіне қарай Шығыс майданында Люфтваффе күндізгі күштерiнiң тек 25% -ы ғана болды, бұл шығыста неміс әуе басымдылығына деген үміттің жойылғанын білдірді.