Кіріспе

1921 жылғы Альберта провинциясының жалпы сайлауы 1921 жылдың 18 шілдесінде Альбертаның 5-ші заң шығарушы жиналысының депутаттарын сайлау үшін өтті. Бұл Альбертада үкімет ауысқан бес реттен бірі болды. 1905 жылдан бері провинцияны басқарып келген Чарльз Стюарт басқаратын Либералдық партия, сайлау кезінде Альбертаның жаңа саяси күші – Біріккен фермерлер партиясынан жеңіліс тапты. UFA – бұл ауыл шаруашылығы лобби ұйымы, алғашқы жалпы сайлауға қатысқан. Бұрынғы қосалқы сайлауда бір депутат сайланған еді. Блоктық дауыс беру жүйесі бойынша Эдмонтон мен Калгаридегі әрбір сайлаушы бес кандидатқа дейін дауыс бере алатын болса, Медисин-Хэттегі сайлаушылар екі кандидатқа дейін дауыс бере алатын. Қалған барлық округтерде әрбір сайлаушының бір дауысы болды. Ешбір партия провинция бойынша толық кандидат тізімін ұсынған жоқ. UFA ауылдық округтердің көпшілігінде және Эдмонтонда бір кандидатты тікелей ұсынды. Либералдық партия дерлік барлық округтерде кандидаттар тікелей ұсынды. Консерваторлар көбінесе қалаларда оннан аспайтын кандидаттарды тікелей ұсынды. Еңбек партиясы UFA кандидаттарына қарсы тұрудан жаңылды, қалаларда және Роки-Маунтинде кандидаттар тікелей ұсынды, онда олар көміршілердің дауысына сүйенді. Біріккен фермерлер партиясы ауылдық округтердегі көптеген орындарды жеңіп алды, әсіресе провинцияның оңтүстігінде, көптеген протестанттар тұратын аймақта жақсы нәтижелер көрсетті. UFA кандидаттары бақталастынған округтердегі дауыстардың көп бөлігі UFA партиясына түсті. Еңбек партиясы бес орын жеңіп алды, оның екеуі Калгариде. Бір еңбекші депутат UFA үкіметі кабинетіне коалициялық үкімет құру үшін тағайындалды. Либералдық партия қолданылған блоктық дауыс беру жүйесінің арқасында Эдмонтондағы барлық орындарды жеңіп алды. Бұл көп дауыс беру жүйесі дауыс санау нәтижесін бұрмалады.

Либералдар

1905 жылдан бері провинцияны басқарып келген Либералдық партияны сайлауға үшінші премьер-министрі және партия төрағасы Чарльз Стюарт жетекшілік етті.

АГТ-қаңқалы

Алберта үкіметінің телефон скандалы сайлаудан бұрын жария болды. Либералдар Алберта үкіметтік телефон компаниясының (AGT) ақшасын телефон бағаналарын үлкен қаптарға жинап, телефон желілерін орнату ниеті болмаған шалқап жатқан елді мекендерге жіберуге жұмсағандары анықталды. Бұл олардың қолдау мен дауыс жинауға жасаған әрекеті еді.

Біріккен фермерлер

Албертаның біріккен фермерлері президент Генри Уайз Вудтың басшылығымен алғашқы жалпы сайлауға қатысып жатты. UFA-ның саяси қанаты, партия ретінде, ұйым енді лобби тобымен шектеліп қалмайтындықтан пайда болды. Олар 1917 жылғы жалпы сайлаудан бұрын құрылған және бірнеше мүше сайлаған Альбертаның партиялық емес лигасымен бірікті. Партиялық емес лиганың белсенділері Біріккен фермерлердің саяси құрылымында маңызды рөл атқарды. Біріккен партия жалпы сайлауға дейін айтарлықтай өсімді бастан кешірді. Ол 1919 жылы Кокрейн сайлау округінен кандидат Александр Мурдың сайлануымен алғашқы жеңісін одіп алды, ал консерваторлардың жетекшісі Джордж Ходли партиядан шығып, олар үшін маңызды жағдай жасады. Партиялық емес лиганың екі депутаты, өздерінің партиялық тиесілігін өзгертпесе де, Біріккен фермерлермен бірге жұмыс істеді. Уайз Вуд сайлау кампаниясының ортасында партиясы үкімет құратынын білді. 1921 жылғы 8 шілдеде Медисин-Хат қаласында жасаған танымал сөйлеуінде ол: «Шаруалар үкіметті басқаруға дайын болмауы мүмкін, бірақ олар бәрібір оны жасайды» деген сөздерді айтты. Сондай-ақ ол сол сөйлеуінде, оппозиция құру үшін өзінің ең үздік 20 кандидатының ғана сайлануын қалағанын, бірақ одан да көп адам сайланады деп күтетінін айтты.

Еңбек күштеріндегі бөліну

Бұл науқанға екі провинциялық еңбек партиясы қатысты: «Доминион Еңбегі» деп аталатын бас партия және Эдмонтон қаласындағы «Тәуелсіз Еңбек партиясы» тобы. «Доминион Еңбегі» партиясы Калгари, Эдмонтон, Летбридж және Медисин-Хэт сияқты негізінен қалалық округтерде кандидаттар тізімін ұсынды. Оның президенті Холмс Джоуатт өзі қызметке түсуден бас тартып, керісінше, күш-жігерін басқа кандидаттарға көмектесуге жұмсады. Сайлау басында «Тәуелсіз Еңбек партиясы» Эдмонтон аймағынан кандидаттарды «Доминион Еңбегі» партиясымен бірлескен құрылтайда ұсынуды ұсынды, бұл жұмысшы дауысының бөлінуін болдырмау және ақыр соңында партияларды біріктіру үшін өзара ынтымақтастықты пайдалану мақсатында жасалды. «Доминион Еңбегі» партиясы бұл ұсыныстан бас тартты, себебі бұл олардың тізімін бөліп тастауға әкелер еді. «Тәуелсіз Еңбек партиясы» кандидаттарының арасында белгілі фотограф Эрнест Браун болды, ол кейіннен Коммунистік партияның басқосуларын өткізді.

Консерваторлар

1905 жылы құрылғаннан бері провинциядағы басты оппозициялық күш болған Консервативтік партия Джордж Ходли басшылығымен партия ішінде жікке бөлінді. Партиялық фракция екі жеке консервативтік фракцияға бөлінді. Ходли консервативтер қатарынан шығып, тәуелсіз депутат болып, содан кейін Окотокста Біріккен фермерлер партиясынан үміткерлікке ие болып, жаңадан сайланғандардың қатарына қосылды. Партия Ходлидің орнына Эдмонтон облысынан сайланған заң шығарушы жиналысының депутаты Альберт Юингті лидер етіп тағайындады. Консервативтер сайлау кампаниясын либералдық үкіметтің ысырапшылдығы мен жосықсыз шығындарын сынап өткізді. Олар сондай-ақ Альберта халқына Альберта үкіметтік телефондарының телефон тіректеріне қатысты жанжалды еске салды. Консервативтер провинциялық салық кодексіне реформалар енгізуді, сондай-ақ сайлау заңында провинциялық ресурстар құқықтары мен сайлаушылар тізімін реформалауды талап етті. Партияның жікке бөлінуіне қарамастан, консервативтік кампания жоғары деңгейдегі қолдауға ие болды. Бұрынғы либерал премьер-министрі Александр Резерфорд, Юингтің жақтасы, Эдмонтондағы мандаттар үшін күрескен бес консервативтік үміткер үшін кампанияны басқарды. Консервативтік партия партия ішіндегі жікке байланысты ұзақ уақыт бойы сақайнады. Ходлидің қолдаушылары мен олардың ауылдық базасы Біріккен фермерлер партиясына көшті. Калгари мен Эдмонтон округтерін біріктіріп, блоктық дауыс беру жүйесіне көшу консервативтік үміткерлерге көмектеспеді. Эдмонтонда либералдық блогы үстемдік етті және барлық бес мандатты либералдық үміткерлер жеңіп алды. Тек консервативтік партиядан Летбридж депутаты Джон Стюарт қайта сайланды. Альберт Юинг Эдмонтонда жеңіліске ұшырады.

Социалистік

Альбертаның Социалистік партиясы 1913 жылғы жалпы сайлауда О'Брайен мандатын жоғалтқаннан бері төмендеп келе жатқан. Бұл сайлауда екі социалистік кандидат, «Еңбекші социалисті» атымен, Калгариде Фрэнк Уильямс және Эдмонтонда Мари Меллард қатысты. Мари Меллард сол жылдың ішінде жаңа коммунистік партияға қосылады.

Калгари, Эдмонтон және Медисинет қалалары сайлаушылары бірнеше рет дауыс берді

Либералды партия, шын мәнінде, UFA-дан көп дауыс жинады (шамамен 34%, UFA-ның 29%-на қарсы). Дегенмен, халықтың берген дауысы либералдық партияның нақты қолдаушыларының санын асыра көрсетеді. Калгари және Эдмонтон қалаларындағы сайлаушыларға бес дауыстан, ал Медисин-Хэттегі сайлаушыларға екі дауыс берілуге рұқсат етілді, себебі Эдмонтон мен Калгариде әрқайсысы 5 орын, ал Медисин-Хэтте 2 орын болды. Ал қалған сайлау округтеріндегі сайлаушылар, олардың көпшілігі UFA-мен күрескен, бірінші келгенді жеңіске шығаратын сайлау жүйесі бойынша әрқайсысына бір дауыс берілді. Біріккен фермерлер Калгариде қатыспады және Эдмонтонда тек бір кандидатты тікелей ұсынды, сондықтан қалалық дауыстың артық салмағынан олар пайда таппады. Бұл ірі қалалық сайлаушылардың артық өкілдігі соншалықты маңызды болды, өйткені берілген дауыстардың саны сайлауға қатысқан сайлаушылар санынан 120 000-нан асты – бұл маңызды, себебі ең көп дауыс алған партия да 102 000-нан астам дауыс жинамады. Либералды партия Эдмонтонда 28 000, ал Калгариде 20 000 дауыс алды, бұл олардың провинция бойынша жинаған дауысының шамамен жартысы. Осы жүйе бойынша әр ірі қалалық либералдық сайлаушы партияға бес дауыс бере алды. Егер либералдық партияға Эдмонтон мен Калгаридегі дауыстардың тек бестен бір бөлігін берсеңіз, либералдық партияның жалпы дауыс саны UFA-ның көрсеткіштерінен төмендейді. Әрине, Эдмонтондағы әр сайлаушы либералдарға бір дауысын берген болуы мүмкін (бірақ бұл ықтимал емес), десе де Эдмонтондағы либералдық кандидаттар сайлауға қатысқан сайлаушылар санынан 8 000 дауыс артық алды. Бұл 8 000 адам – либералдық партия мен UFA арасындағы айырмашылықтың жартысынан астам құрайды. Сонымен қатар, Калгариде 17 000 сайлаушы шамамен 76 000 дауыс берді. Олардың ешқайсысы UFA кандидаттарына берілмеді (Калгариде кандидаттар жоқ болды), сондықтан басқа бағыттағы бұл үлкен көп дауыс беру UFA-ның жалпы үлесін төмендетті. Үкіметті қорғаушылар UFA-ның орындықтардың жалпы пайызы (62%) олардың кандидаттар ұсынған сайлау округтерінде алған дауыс пайызымен сәйкес екенін де атап өтті.

Салдары

Сайлау нәтижесі провинцияның саяси ландшафтын түбегейлі және мәңгілік түрде өзгертіп жіберді. Біріккен фермерлер көпшілік үкіметке ие болды, көбінесе провинцияның оңтүстігінен шыққан ауылдық депутаттармен, ал бұрын билікте болған либералдар Калгари және Эдмонтон қалаларындағы, сондай-ақ кейбір солтүстік бекіністердегі депутаттарымен бірге палатаның оппозициялық жағына көшті. Либералдар ешқашан қайтадан билікке оралған жоқ; содан бері ең жақын келгені – 1993 жылы 39 орын жеңіп, оппозиция статусын алу болды. Сонымен қатар, 1921 жылдан 1971 жылға дейін Альберта провинциялық үкіметі, Халықтар палатасындағы ең ірі екі партияның ешқайсысына ұқсас болған жоқ. 1917 жылдан 1979 жылға дейін Альберта провинциялық үкіметі мен Халықтар палатасы бірдей атпен аталатын партиялардың бақылауында болған жоқ. (Бұл премьер-министрлер мен премьер-министрдің арасында қызықты кездесулерге әкелді, кейін ол Бірінші министрлер конференциясы деп аталды.) Біріккен фермерлердің алғашқы отырысына қатысқан 38 депутат үкіметті басқару үшін UFA президенті Генри Уайз Вудты бірауыздан тағайындады. Вуд премьер-министр болуден бас тартты, себебі ол үкіметтік саясатты жасаудың орнына Біріккен фермерлер қозғалысының жұмысын ұйымдастыруға көбірек қызығушылық танытты. Ол UFA-ның саяси партияға айналуына қарсы болды, себебі саяси тартыс қозғалысты ыдыратуы мүмкін деп қорқып еді. Ол БАҚ-тың басқа жерлерде болған оқиғаны қайталайтынын қауштынды, фермерлер қозғалыстары сайлау саясатына араласып, билікке жеткен соң тез арада өзін-өзі жойған жағдайларға ұшырауы мүмкін. Ол фермерлер қозғалысының саяси партия емес, бейтарап қозғалыс және экономикалық ұйым ретінде қалуын қалады. UFA вице-президенті Персиваль Бейкер сайлау округінде көпшілік дауыспен жеңіске жетті, бірақ науқан кезінде құлаған ағаштан ауыр жарақат алды. Ол сайлаудан кейін бір күні қайтыс болды. Егер ол тірі қалғанда, кем дегенде, кабинетте орын алатын еді деп болжанады. Біріккен фермерлер кокусы ақыры сайлауға қатыспаған UFA атқарушы мүшесі Герберт Гринфилдті премьер-министр етіп тағайындады.

Эдмонтон

5-ші Альберта заң шығару жиналысы округінің депутатыПартияЭдмонтонЭндрю МакЛеннанЛибералдыДжон С. БоуэнЛибералдыНелли МакКлунгЛибералдыДжон БойлЛибералдыДжеремия ХеффернанЛибералды