Кіріспе
Кәсіпорындық процесс – кофе дәндерін сусынға айналдыру процесі. Кофе өндіру – кофе өсімдігінің шикі жемісін дайын кофеге айналдырудың өндірістік процесі. Кофе жидесінен жемісі немесе қабығы алынып тасталады, содан кейін тұқымы немесе дәні кептіріледі. Барлық жасыл кофе де өңделеді, бірақ қолданылатын әдіс әртүрлі болуы мүмкін және ол қуырылған және демделген кофедің дәміне елеулі әсер етеді. Кофе өндіру 12,5 миллион үй шаруашылығы үшін, көбінесе дамып келе жатқан елдерде, маңызды табыс көзі болып табылады.
the process of turning coffee beans into a beverage
Coffee production is the industrial process of converting the raw fruit of the coffee plant into the finished coffee. The coffee cherry has the fruit or pulp removed leaving the seed or bean which is then dried. While all green coffee is processed, the method that is used varies and can have a significant effect on the flavor of roasted and brewed coffee. Coffee production is a major source of income for 12.5 million households, most in developing countries.
Ұрлау
Кофе өсімдігі отырғызылғаннан кейін әдетте үш-төрт жылдан соң гүлдей бастайды, және осы гүлдерден өсімдіктің жемістері (көбінесе кофе вишнясы деп аталады) пайда болады, ал алғашқы пайдалы өнім отырғызғаннан кейін шамамен бес жылдан соң алуға болады. Вишнялар гүлден кейін сегіз айда жасыл түстен қызыл түске өзгере отырып піседі, және осы кезде оларды жинау керек. Көптеген кофе өсіретін елдерде жылына бір маңызды өнім жиналады; бірақ Колумбия сияқты елдерде, жылына екі гүлдену болатындықтан, негізгі және қосалқы өнім болады, негізгісі сәуірден маусымға дейін, ал кішірек өнім қарашадан желтоқсанға дейін жиналады. Көптеген елдерде кофе өнімін қолмен жинайды, бұл еңбекті көп талап ететін және қиын процесс, бірақ Бразилия сияқты жерлерде, ландшафт салыстырмалы түрде тегіс және кофе егістіктері өте кең болғандықтан, процесс механикаландырылған.
Ылғалды процесс
"Жылы процесте" кофе дәндерін жауып тұрған жемісті кептірмей бұрын алып тастайды. Сулы әдіспен өңделген кофе сулы өңделген немесе жуылған кофе деп аталады. Сулы әдіс арнайы жабдықты және судың көп мөлшерін пайдалануды қажет етеді. Кофе қыры суға батырып сұрыпталады. Жаман немесе піспеген жеміс жүзіп, жақсы піскен жеміс суға батады. Шершенің қабығы мен бір бөлігі машинамен суда сығылып алынады. Дәнде әлі де көп мөлшерде қаптап қалған тұнба болады, оны алып тастау керек. Бұл классикалық ашыту және жуу әдісімен немесе машинамен көмектесетін ылғалды өңдеу, аквапульпинг немесе механикалық демуцилинг деп аталатын жаңа әдіспен жасалады. Ашыту және жуу әдісінде тұнбаның қалған бөлігі микробтармен ашыту арқылы целлюлозаны ыдыратып, содан кейін көп мөлшерде сумен жуу арқылы алынады. Ашытуды қосымша сумен немесе "құрғақ ашыту" кезінде тек жемістің өз шырынында ғана жасауға болады. Ашыту процесін мұқият бақылау керек, себебі кофеге жағымсыз, қышқыл дәмдер қоспалануы мүмкін. Көптеген кофелерде тұнбаны ашыту арқылы кетіру температураға, тұнба қабатының қалыңдығына және ферменттердің концентрациясына байланысты 8 мен 36 сағатқа созылады. Ашытудың аяқталуы сезім арқылы бағаланады, себебі дәнді қоршап тұрған пергамент шымшықтығын жоғалтып, "дөңгелектелген" қатайған сезімге ие болады. Ашыту толыққаннан кейін кофе ыдыстарда немесе арнайы жуу машиналарында таза сумен жақсылап жуылады. Ашыту процесінде көп мөлшерде органикалық заттар бар ағынды су пайда болады, оның таза су көздеріне түсуіне жол берілмеуі керек. Машинамен көмектесетін ылғалды өңдеуде тұнбаны бөлу үшін ашыту қолданылмайды, оның орнына механикалық тазалау жүргізіледі. Бұл процесс суды пайдалануды және ағынды судың пайда болуын азайтады. Сонымен қатар, тұнбаны машинамен алу ашыту және жуу арқылы алудан оңай және болжамды. Дегенмен, ашыту кезеңін жою және жеміс пен дәнді ертерек бөлу арқылы механикалық демуцилинг кофе өңдеушісінің кофе дәмін өзгертуге мүмкіндік беретін маңызды құралын алып тастауы мүмкін. Сонымен қатар, ашыту және жуу әдісіне экологиялық сын көбейіп келеді, себебі аз суды пайдаланатын жабдықтар мен тұндыру резервуарларының үйлесімі өңдеушілерге ластануды шектеу арқылы ашытуды жүргізуге мүмкіндік береді. Зақымдалған дәндер төменгі биіктікте өсірілген дәндерде және кеуекті ерекшеліктері бар белгілі бір сорттарда көбірек кездеседі. Кофеді ылғалды өңдеудің кез келген түрі ластауы мүмкін ағынды суды тудырады. Экологиялық сезімтал шаруашылықтар ағынды суды қабық пен тұнбамен бірге компост ретінде қайта өңдеп, топырақты тыңайту бағдарламаларында пайдаланады. Өңдеуде қолданылатын су мөлшері әртүрлі болуы мүмкін, бірақ көбінесе 1:1 арақатынаста қолданылады. Тұнба алынып тасталғаннан кейін, қалған бөлік – күміс қабық және пергаментпен оралған дән. Дәндерді тұрақты болуы үшін 10% ылғалдылыққа дейін кептіру керек. Кофе дәндерін күнде немесе машинада кептіруге болады, бірақ көбінесе 12-13% ылғалдылыққа дейін күнде кептіріледі, содан кейін машинада 10% дейін төмендетіледі. Толықтай машинамен кептіру әдетте тек кеңістік жетіспесе немесе ылғалдылық дәндердің көбелектенуіне дейін кептіруге мүмкіндік бермесе ғана жасалады. Күнде кептірілгенде, кофе көбінесе үлкен аулаларда қатарлап жайылады, оны әр алты сағат сайын аралап, кептіруді тегістеу және көбелектің өсуін болдырмау керек. Кейбір кофелер үлкен үстелдерде кептіріледі, онда кофе қолмен бұрылады. Кофеді осылай кептірудің артықшылығы – дәндердің айналасында ауаның жақсырақ айналуына мүмкіндік беру, бұл тегіс кептіруді қамтамасыз етеді, бірақ шығын мен еңбекті едәуір арттырады. Кептіру процесінен кейін (күнде немесе машинада) пергамент қабығы құрғап, сынық болады және қабықпен тазарту процесінде оңай алынады. Кофе кейде пергаментте сатылады және тасымалданады, бірақ көбінесе дәнді қабықтан тазарту үшін хулер деп аталатын машина қолданылады. Ауа райына байланысты, дәнді оңтайлы ылғалдылық деңгейіне жеткізу үшін төрт аптаға дейін уақыт кетеді. Үлкен плантацияларда процесс жылдамдату үшін машинамен кептіру кейде қолданылады. Механикалық кептіргіштердің әртүрлі түрлері бар және олар газбен, ағашпен немесе кейде қолданылған пергаментпен қыздырылады. Кофеді механикалық түрде кептіру әдісін қуыру процесімен салыстыруға болады, себебі дәндердің сапасын сақтау үшін кептіру режимі қолданылуы мүмкін. Кептіру операциясы – процесс ең маңызды кезеңі, себебі ол жасыл кофедің соңғы сапасына әсер етеді. Артық кептірілген кофе бүлініп, қабықтан тазарту кезінде көптеген сынған дәндерді тудырады (сынған дәндер кемшілікті дәндер саналады). Жеткілікті кептірілмеген кофе тым ылғалды болады және саңырауқұлақтар мен бактериялардың шабуылынан туындаған жылдам нашарлауға бейім болады. Кептірілген дәндер арнайы силосқа көп мөлшерде сақталады, содан кейін олар қабықтан тазарту, сұрыптау, бағалау және қаптау жүзеге асырылатын ұңғыға жіберіледі. Кептірілген дәннің барлық сыртқы қабаттары бір қадамда қабықтан тазарту машинасымен алынады. Бразилияда өндірілетін Арабика кофесінің шамамен 90%, Эфиопия, Гаити және Парагвайда өндірілетін кофелердің көп бөлігі, сондай-ақ Үндістан мен Эквадорда өндірілетін кейбір Арабикалар осы әдіспен өңделеді. Барлық Робусталар осы әдіспен өңделеді. Жаңбырлы аймақтарда, атмосфераның ылғалдылығы тым жоғары немесе жинау кезінде жиі жауын жауса, оны қолдану тиімсіз. Бұл процесс қышқылдықты азайтады және денелілікті арттырады делінеді. Жартылай жуылған әдіс әдісінің қиын бөлігі – әрқашан маңында болатын бактериялар. Ашыту бірден басталуы мүмкін, себебі бал кептірілген кофе дәндерінің бетінде кез келген түрде көбелектің өсуіне қолайлы және бактерияларға тамақ беруге мүмкіндік беретін "қант" қабаты болады. Кептіруді сақтықпен және бақылаумен жүргізу осы өңдеу әдісінің сәттілігі үшін өте маңызды. Көбелектің және саңырауқұлақтың жұқпауына жол бермеу үшін кептіру процесінде дәндерді үнемі қозғау керек. Өңдеуші процестің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жасыл кофе дәндерін сағат сайын 2-3 рет аралап тұруы керек. Дәндер жеткілікті ылғалдылық деңгейіне жеткеннен кейін, олар тағы да "пергамент" қабаттарын алу үшін құрғақ ұңғыдан өтеді және бүкіл әлемде қуырушылар мен көтерме саудагерлерге жіберіледі. Бал өңдеу жуылған және табиғи кофе арасындағы алшақтықты толтырады, себебі ол көбінесе табиғи кофе сияқты денелілік пен тәттілікке ие, бірақ жуылған кофе сияқты қышқылдықты сақтайды. Бал кофесі көбінесе сироп тәрізді денелілікке, күшейтілген тәттілікке, дөңгелек қышқылдыққа және жерлік ноталарға ие.
Дәнекерлеу
Кофе өңдеудің соңғы қадамдарында қазір құрғақ кофеден соңғы құрғақ қабық және қалған жеміс қалдықтары алынып, тазартылып, сұрыпталады. Бұл қадамдар көбінесе құрғақ ұнтақтау деп аталады, оларды кептіруден бұрынғы қадамдардан ажырату үшін, ал олар жиынтығында ылғал ұнтақтау деп аталады. Тазалау және сұрыптау процедурасының соңғы кезеңі – түсті сұрыптау, яғни бұршақтарды тығыздығына немесе мөлшеріне емес, түсіне қарай кемістік бұршақтардан бөлу. Түсті сұрыптау – сұрыптау мен тазалаудың ең қиын және маңызды қадамы болып табылады. Көптеген жоғары сапалы кофелер үшін түсті сұрыптау ең қарапайым тәсілмен – қолмен жасалады. Жұмысшылар тобы сау бұршақтардан түсі өзгерген және басқа да кемістік бұршақтарды іріктеп алады. Ең жақсы кофелер екі рет (қос іріктеу) немесе тіпті үш рет (үш іріктеу) қолмен тазартылуы мүмкін. Қолмен тазартылған кофе әдетте еуропалық дайындама деп аталады; көптеген арнайы кофелер осылай тазартылып, сұрыпталады. Тұтынушылар үйде қуыру үшін қуырылмаған кофе сатып алуға да құқылы. Жасыл кофе де тұндырма дайындауға немесе ұнтақталған күйде қолдануға болады, бірақ бұл әлемдік кофе нарығы үшін шектеулі маңызға ие.