Кіріспе
Аспельта – Куш патшалығының билеушісі (б.з.д. 600 – б.з.д. 580 шамасында). Куш патшаларының көптеген билеушілеріне қарағанда оның өмірі мен билігі туралы көбірек мәлімет белгілі. Ол өзінің билігі туралы баяндар ойылған бірнеше стела қалдырды.
Билік
Тиісті жазуларға сәйкес, Аспельта жиырма төрт діни және әскери басшылардан тұратын комиссиямен билеуші ретінде таңдалды. Одан кейін ол солтүстікке, Напатаға құдайлардың таңдауымен патша болып бекітілу үшін аттанды және тәж киді. Аспельтаның тұсында жасалған тағы бір тас жазуда патшаға қарсы құлқын жасағаны үшін дін қызметкерлерінің тобы өлімге кесілгені айтылады. Б.з.д. 592 жылы Кушқа Перғауын Псамтик II бастаған египеттік әскери экспедиция шабуыл жасады, мүмкін Аспельта осы перғауынның Жоғарғы Египеттегі билігіне қауіп келтіргендіктен, оңтүстікке және Кушқа жақын болғандықтан. Шабуылдаушылар Напатаны тонады, және кейбір тарихшылар осы шабуылдың нәтижесінде Аспельта Нубия астанасын Мерео қаласына, көбірек қорғалған жерге көшіруге шешім қабылдады деп санайды.
Қабір
Аспельтаның қабірі Нуриде орналасқан және бұл жердегі екінші үлкен жерлеу құрылысы болып табылады. Оның қабірін 1916 жылы Джордж А. Рейснер қазып шығарды және ішінде көптеген заттар табылған, олардың көп бөлігі қазір Бостонның Көркем өнер мұражайында сақталуда. Ол және оның бауыры салған сарайды Рейснер 1920 жылы қазба жұмыстары арқылы зерттеді.
Аспельта туралы ескерткіштер мен заттар
Аспельта жақсы куәландырылған. Патшаны атаған заттардың тізімі: Аспельтаның екі картуш тақтасы (Ашмолеан мұз. 1932.749 және Брюссель, E.7010) Кавадағы А ғибадатханасының батыс жағындағы бөлмеден. Аспельтаның гранитті стеласының сынықтары (Ашмолеан мұз. I9J2. I295) Кавадағы T ғибадатханасындағы алаңның оңтүстік-шығыс бұрышында табылды. Аспельта бейнеленген қабырға (Оксфорд, Ашмолеан мұз. 1936.662). Бір көріністе патша Мааттың бейнесін қошқар басты Амон Ре және Анукис Нетиге ұсынады, екіншісінде патша Амон Ре мен Мут алдында. Гранит стела (Берлин мұз. 2268). Көріністе Настасен және анасы Пелха патшайым, сондай-ақ Настасен және Сахмах патшайым бейнеленген. Мәтін 8-ші жылға датирленген, онда Аспельта, Харсиотеф, Алара және Камбасуден патшалары есімдері аталады. Стела, мүмкін, Гебель Баркалдан шыққан. Санамдағы ғибадатханада Аспельтаға арналған киіз табылды. Аспельта стеласы (Лувр C. 257) Санамнан болуы мүмкін. Пянкхи ұлы Канад қаласының әкімі Халиуттың диорит стеласын Аспельта орнатқан. Мәтінде Насалса анасы туралы айтылған. Аспельтаның билікке отыру стеласы, 1-ші жылы, жоғары жағында Король Ана Насалса бейнеленген (Каир мұз. Ent. 48866), Гебель Баркалдан табылған. Аспельтаның 3-ші жылындағы асырап алу стеласы, ықтимал, Санамнан. Мәтінде Хеноттахебит Напатаның жындысы болып тағайындалғаны жазылған. Патша анасы патшайым Насалса және патшайым Мадикенмен бірге бейнеленген. Аспельта мүсіні (Бостон мұз. 2J.7JO). Аспельтаның канопиялық құмыраларының бірінің сынығы Анаммани (Нури 6) қабірінің А бөлмесінен табылды. Нури 8 қабірі Аспельтаға тиесілі. 1917 жылы Рейснер қазба жұмыстарын жүргізген. Қазір бірнеше мұражайда сақталатын төрт негізгі салымдарда тақташалар мен кеселер бар. Кейіннен шіркеудің стеласы Нури 100 қабірінде қайта қолданылды. Қабірде үш жерлеу камерасы және патшаның саркофагы болған. Табылған заттар: Алтын және күміс вазалар, жазуы бар алтын ваза (Бостон мұражайы 20.341), күміс тұмсықты кесе (Бостон мұз. 24.901), алтын цилиндрлер (Бостон мұз. 21.339 40), жазуы бар алабастр құмыралар (Хартум мұз. 1386 А, Бостон мұз. 20.1070), екі канопиялық құмыра (Бостон мұз. 20.1062), порфирлік құрбандық үстелі (Бостон мұз. 21.1192). Мероның Оңтүстік зиратындағы S.44 қабірінен табылған Аспельта есімі бар екі алабастр құмыра (Бостон мұз. 24.886, Хартум мұз. 182I). Аспельта есімімен алабастр құмыра, Аспельтаның картушысымен фаянс сынығы (Брюссель E. 3539, E. 3977) және Аспельтаның картуштарымен фаянс сынығы (Копенгаген, Ny Carlsberg Glypt. IE. I. N. 1307 8).
Two cartouche plaques of Aspelta (Ashmolean Mus. 1932.749 and Brussels, E.7010) from the West side room Temple A at Kawa. Fragments of granite stela of Aspelta (Ashmolean Mus. I9J2. I295) found in south east corner of the Court in Temple T at Kawa. Wall depicting Aspelta, (Oxford, Ashmolean Mus. 1936.662). One scene shows the King offering image of Maat to the ram headed god Amun Re and Anukis Nethy, another shows King before Amun Re and Mut. Granite stela (Berlin Mus. 2268). The scene depicts Nastasen and the Queen Mother Pelkha and similarly Nastasen with Queen Sakhmakh. The text is dated to year 8, and mentions King Aspelta, Harsiotef, Alara and Kambasuden. The stela probably comes from Gebel Barkal. A shrine dedicated to Aspelta was found at the temple in Sanam. Stela of Aspelta (Louvre C. 257) Possibly from Sanam. A diorite stela of Khaliut, the Mayor of Kanad, son of Pi'ankhy, was erected by Aspelta. The text mention's the Queen Mother Nasalsa. Enthronement stela, year I of Aspelta with scene at top showing the Queen Mother Nasalsa (Cairo Mus. Ent. 48866), was found at Gebel Barkal. Adoption stela from year 3 of Aspelta probably from Sanam. The text records the appointment of Henuttakhebit as priestess of Napata. The King is shown with his mother Queen Nasalsa and Queen Madiqen. Statue of Aspelta (Boston Mus. 2J.7JO)
A fragment of one of the canopic jars of Aspelta was found in Room A of the tomb of Anlamani (Nuri 6). Tomb Nuri 8 belonged to Aspelta. Excavated by Reisner in 1917. Four foundation deposits which include tablets and cups are now spread over several museums. A stela from the chapel was later reused in Tomb Nuri 100. The tomb had three burial chambers and included the sarcophagus of the King. Finds include: Gold and silver vases, inscribed gold vase (Boston Museum 20.341), Silver spouted beaker (Boston Mus. 24.901. ), Gold cylinders (Boston Mus. 21.339 40), Inscribed alabaster jars (Khartum Mus. 1386 A, Boston M us. 20.1070), Two canopic jars (Boston Mus. 20.1062), Porphyry offering table (Boston Mus. 21.1192). Two alabaster jars with the name of Aspelta, found in tomb S.44 in the South Cemetery of Meroe (Boston Mus. 24.886, Khartum Mus. 182I)
Alabaster vase with name of Aspelta, a faience fragment with cartouche of Aspelta (Brussels E. 3539, E. 3977) and faience fragment with cartouches of Aspelta (Copenhagen, Ny Carlsberg Glypt. IE. I. N. 1307 8)