Қорытылған ойыншықтар тарихы және түрлері

Кіріспе

Ойыншық түрі

Қорытылған ойыншық – қорғасын, мырыш қорытпасы немесе пластик балқытып, қалыпқа құйып, белгілі бір пішін беру арқылы жасалған ойыншық немесе коллекциялық модель. Мұндай ойыншықтар металдан жасалады, сондай-ақ пластик, резеңке, шыны немесе басқа да металл бөлшектерінен құралады. Толығымен пластиктен жасалған ойыншықтар да ұқсас инъекциялық қалыптау арқылы өндіріледі, бірақ материалдың қасиеттеріне байланысты екі әдіс өзгеше болады.

Процесс

Өмір бойы құюда қолданылатын металл – қорғасын қорытпасы (бастапқыда қолданылған), немесе көбінесе Замак (Ұлыбританияда Мазак деп аталады) – алюминий мен мыстың аз мөлшердегі қосылған мырыш қорытпасы. Замак қорытпасындағы қорғасын мен темір – қатаң бақылауды қажет ететін қоспалар, себебі олар металдың «мырыш індеті» деп аталатын нашарлауына себеп болады. Қорғасын немесе темір негізді қорытпаларға қатысты айтылғанда «ақ металл» немесе «құмыра металл» терминдері де қолданылады. Ең көп таралған өмір бойы құю арқылы жасалатын заттар – автомобильдердің, ұшақтардың, әскери техниканың, құрылыс машиналарын және пойыздың масштабты модельдері. Дегенмен, осы әдіспен «Монополия» ойынының бөлшектері, жиһаз тұтқалары, металл бақшаға су шашатын құралдар сияқты кез келген нәрсені жасауға болады.

Өнеркәсіп жетекшілері

Құйма (немесе құйма) ойыншықтар алғаш рет 20 ғасырдың басында Ұлыбританиядағы Meccano (Dinky Toys), АҚШ-тағы Dowst Brothers (TootsieToys) және Франциядағы Fonderie de précision de Nanterre (Solido) сияқты өндірушілермен жасалды. Нарыққа шыққан алғашқы модельдер қарапайым болды, ішкі жағы жоқ, кішкентай көлік корпусынан тұрды. Бастапқыда, айтылғандай, қорытпадағы қоспалар мырыш ауруына (zinc pest) әкеліп соқты, нәтижесінде құйма бұзылып, жарылып немесе ұсанып кетті. Осы себепті, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін жасалған құйма ойыншықтарды жақсы жағдайда табу қиын. Кейінірек шығарылған жоғары тазалықтағы Zamak қорытымасы бұл мәселенің алдын алды. Lesney 1947 жылы құйма ойыншықтар жасауды бастады. Олардың танымал Matchbox 1 75 сериясы осылай аталды, себебі желіде әрқашан 75 түрлі көлік болды, олардың әрқайсысы сіріңке салынған қораптарға ұқсас кішкентай қораптарға жиналған. Бұл ойыншықтар соншалықты танымал болды, «Matchbox» атауы өндірушісіне қарамастан кез келген құйма көлікті білдіретін жалпы терминге айналды. 1950 жылдары құйма ойыншықтардың танымалдылығы артты, олардың толықтығы мен сапасы жақсарды. Corgi бренді сияқты табысты брендтерді шығарған Mettoy, итальяндық Mercury, даттық Tekno немесе неміс Schuco және Gama Toys сияқты көптеген компаниялар бұл салаға енді. Corgi Toys 1956 жылы пайда болды және модельдерінде интерьерлер мен терезелерді қолдануды алғаш рет енгізді. 1968 жылы Mattel компаниясы АҚШ-та қыздарға арналған Барби қуыршақтарымен теңестіру үшін Hot Wheels-ті ұсынды. Олар жылдам көрінді және жылдам болды (төмен үйкеліс дөңгелектері/осьтерімен жабдықталғандықтан), Hot Wheels ойыншық нарығындағы ең танымал құйма көліктерге айналды, әлемдегі ең көп сатылатын ойыншықтардың біріне айналып, Matchbox танымалдылығына бәсекелес болды. 2009 жылдан бері Diecast Hall of Fame индустрияға үлкен үлес қосқан дизайнерлерді, өнеркәсіп басшыларын және басқа да тұлғаларды қабылдап алады.

Жарнамалық іс-шаралар

1934 жылдан бері Meccano (Dinky Toys) жарнама қолданғанмен, 1960 жылдары жаңа компаниялар жарнамалық мақсаттар үшін тек металлдан құйылған модельдерді пайдалана бастады. Отбасының сатып алу шешімінде балалардың үлкен рөл атқаратыны – басты идея болды. Сондай-ақ, балалар өскенде кішкентай шағында көрген өнімдерді алуға бейімділігі де маңызды. Matchbox көліктері көбінесе британдық өнімдерді, мысалы, Singer тігін машиналарын, Tetley шайын, Pickford's көшіруші фирмасын немесе Coca-Cola-ны жарнамалады. Уақыт өте келе, McDonald's, Sears Roebuck, Kodak және Texaco сияқты компаниялар ойыншық жасаушыларға өздерінің логотиптері мен атаулары бар жарнамалық модельдер жасауға тапсырыс берді немесе оларды лицензиялады. Мысалы, Matchbox жасаған American Airlines-тің Лондон автобусы бұл идеяны алғаш рет іске қосты, содан кейін басқа әуе компаниялары да одан үлгі алды. 1970 жылдардың ортасынан бастап жүк көліктері мен басқа да коммерциялық көліктердің танымалдылығы арта түсті. Matchbox өзінің "Ескі жылдардағы модельдер" атты сериясын қайта іске қосып, осы трендті бастады. Олар Y 12 Ford Model T фургонының көптеген түрлерін, сондай-ақ Coca-Cola, Colman's Mustard және Cerebos Salt сияқты әртүрлі түсті дизайнмен басқа жүк көліктерін жасады. Smith's Crisps (картоп чиптері) және Harrods универмагы үшін де жарнамалық модельдер шығарды. Кейбір модельдер тек белгілі бір нарықтар үшін жасалып, басқа елдерде қымбатқа түсті: мысалы, Arnott's Biscuits (Австралия) және Sunlight Seife (сабын, Германия). Corgi 1980 жылдардың ортасында Corgi Classics желісін кеңейтіп, 1920 жылдарға жататын Thornycroft фургонының 50-ден астам нұсқасын жасап, осы идеяны қабылдады. Corgi 1980 және 1990 жылдары 1/64 масштабтағы Routemaster автобусының жүздеген нұсқаларын шығарды. Автобустың бүйірінде жарнамаланған дүкендерде ғана сатылатын көптеген модельдер жасалды. Harrods, Selfridges, Gamley's, Hamley's, Army & Navy, Underwood's және Beatties – осы идеяны қолданған британдық дүкендердің қатарында болды. Оңтүстік Африкадағы Dion желісі осылай істеген азау фирмалардың бірі болды. Көптеген коллекционерлер әртүрлілікке риза болды, бірақ кейбіреулер бұл жаңалықты "бояу жинау" деп сынайды, себебі модельдердің пішіні бірдей болды, тек бояуы ғана ерекшеленді. Дегенмен, бұл компаниялар үшін құйма жасауға кететін қымбат шығындарды азайтудың тиімді жолы болды. 1980 жылдарға қарай, көптеген модельдер балаларға арналған ойыншықтар емес, ересектердің коллекциялық заттары ретінде сатылатын жаңа тренд қалыптасты. Алюминийден құйылған модельдер автомобиль өнеркәсібінде маңызды рөл атқарады.

Although advertising had been used by Meccano (Dinky Toys) since 1934, during the 1960s new companies began to use die cast vehicles exclusively as promotional items. The idea that children play a large role in a family's purchasing decisions was key. There is also the fact that children grown up to buy products that they were exposed to when young. Matchbox vehicles mildly advertised a variety of mainly British products like Singer sewing machines, Tetley tea, Pickford's movers, or Coca Cola. As time passed, companies such as McDonald's, Sears Roebuck, Kodak and Texaco commissioned toymakers to produce promotional models featuring their names and logos or licensed their use. One early example was an American Airlines London bus produced by Matchbox, an idea some other airlines quickly copied. Beginning in the mid 1970s, trucks and other commercial vehicles grew greatly in popularity. Matchbox started the trend when they re launched their Models of Yesteryear range. They made a score of different versions of their Y 12 Ford Model T van, along with other trucks in colorful liveries such as Coca Cola, Colman's Mustard, and Cerebos Salt. They also made promotional versions for Smith's Crisps (potato chips) and Harrods department store. Some models were made exclusively for certain markets and immediately became quite expensive elsewhere: Arnott's Biscuits (Australia) and Sunlight Seife (soap, Germany) are examples. Corgi copied this idea when they expanded the Corgi Classics line in the mid 1980s, producing more than 50 versions of a 1920s era Thornycroft van. Corgi also produced hundreds of versions of their 1/64 scale Routemaster bus in the 1980s and 1990s. Multitudes of versions were made to be sold exclusively in the stores advertised on the bus flanks. Harrods, Selfridges, Gamley's, Hamley's, Army & Navy, Underwood's, and Beatties were among the British stores employing this idea. A South African chain called Dion was one of the few overseas firms to follow suit. Many collectors took pleasure in the variety, but some disparaged the development as "collecting paint" as the castings were identical; only the decorations were different. In any event, it was a great cost saving measure as companies put less money into expensive casting tooling. So, by the 1980s a new trend had solidified as many die cast vehicles were now being purchased by adults as collectibles, and not just as toys for children. Aluminium die cast is playing a big role in automobile sectors.

Өнеркәсіптік өзгерістер

Олардың танымал болуына қарамастан, көптеген қорыту өндірушілері 1980-ші жылдары банкротқа ұшырады. Meccano (Dinky), Matchbox және Corgi компанияларының барлығы үш жылдың ішінде банкротқа ұшырады, бұл сол кездегі Ұлыбританиядағы экономикалық жағдайды көрсетті. Англияда өндіріп, әлемдік нарықта бәсекелесуге мүмкіншілік болмады. Mattel компаниясы өндірісінің көп бөлігін АҚШ-тан алыс Шығысқа көшіріп жіберген еді. Matchbox компаниясын Гонконгтың Universal Holdings конгломераты сатып алды, ол өндірісті Англиядан Макаоға көшірді. Mattel 1997 жылы Matchbox-ты сатып алып, Hot Wheels және Matchbox 1 75 желісін әріптес брендтер етіп жасады. Екі бренд жеке атауларымен сатуды жалғастыруда. Ал Corgi компаниясын Mattel сатып алып, кеңсесін Уэльстің Суонси қаласынан Англияның Лестер қаласына көшірді, ал өндірісті Қытайға ауыстырды. Oxford Diecast атты жаңа компания Суонсидегі Corgi зауытын сатып алып, өздері мен Corgi үшін өндіріс бастады. Matchbox сондай-ақ Ливерпуль зауыты жабылғаннан кейін Dinky Toys тауарын сатып алды. Қытайда өндіріс қайта жаңғыртылды. Кейінгі ауысулар сериясында Corgi басшыларының тобы Mattel-ден Corgi Classics желісін сатып алды, ал Matchbox желісінің бір бөлігі австралиялық Tyco компаниясына сатылды (бұл Нью-Джерсидегі Mantua Metalworking компаниясының алғашқыда жасаған HO масштабты пойыздардың Tyco желісімен ешқандай қатысы жоқ). Matchbox банкрот болғаннан кейін, бұрынғы серіктесі Джек Оделл құрған Lledo компаниясы пайда болды. Оделл британдық коллекционерлерге арналған британдық коллекциялық заттарды Англияда табысты өндіруге болатынына сенді. Lledo Энфилдтегі Matchbox зауытының бір бөлігін иеленді және 1983 жылы "Models of Days Gone" көліктер желісін ұсынды. Days Gone модельдерінің алғашқы сериясына Yesteryear-дің ең танымал және құрметті бірінші және екінші буын Matchbox модельдерінің қайта жасалған үлгілері кірді. Lledo модельдері 1980-ші жылдары өте танымал коллекциялық заттарға айналды, бұл әртараптандыру кезеңіне әкелді (соның ішінде Vanguards классикалық соғыстан кейінгі британдық көліктер желісі), бірақ 1990-шы жылдары олар басқа брендтермен бәсекелесе алмады және 2002 жылы Lledo банкротқа ұшырады. Олардың желісінің бір бөлігін Corgi сатып алып, өндірісті Қытайға көшірді. Oxford Diecast жарнамалық стильдегі көліктердің қатарын жасады және 2000 жылға дейін Суонсидегі өндіріс базасын сақтап тұрды, содан кейін өндірісін Қытайдағы өз зауытына көшірді. Осылайша, ол Ұлыбританияда өндіріс жүргізген соңғы ірі модельдер өндірушісі болды, бірақ өндірісті толық аутсорсингке берудің орнына Қытайдағы өз зауытын сатып алып, салуды жөн көрді.

Despite their popularity, many die cast manufacturers went out of business in the 1980s. Meccano (Dinky), Matchbox, and Corgi all went bankrupt within a three year span which essentially reflected the economic climate in the UK at that time. It had become virtually impossible to manufacture in England and compete on the world market. Mattel had long since shifted most of their production from the US to the Far East. Matchbox was purchased by a Hong Kong conglomerate named Universal Holdings which moved production from England to Macau. Mattel bought Matchbox in 1997, essentially making Hot Wheels and the Matchbox 1 75 line sister brands. The two brands continue to sell under their own separate names. Meanwhile, Corgi had been acquired by Mattel which moved the office from Swansea, Wales to Leicester, England and moved manufacturing to China. A new company called Oxford Diecast acquired the former Corgi factory in Swansea and commenced manufacture for themselves and Corgi. Matchbox also bought the Dinky Toys name, long after the Liverpool factory was closed. Manufacturing resumed in China. In a series of subsequent shifts, a group of Corgi executives bought back the Corgi Classics line from Mattel and portions of the Matchbox line were sold to an Australian company named Tyco (no relation to the Tyco line of HO scale trains, originally made by Mantua Metalworking in New Jersey, US). Effectively from the ashes of Matchbox's bankruptcy arose Lledo, a company created by former Matchbox partner Jack Odell. Odell believed that British collectibles for British collectors could still be profitably produced in England. Lledo took over part of the Matchbox factory in Enfield and introduced their "Models of Days Gone" line of die cast vehicles in 1983. The first series of Days Gone models included re makes of some of the most popular and respected first and second generation Matchbox Models of Yesteryear. Lledo models were very popular collectibles in the 1980s, leading to a period of diversification (incl. the Vanguards line of classic post war British vehicles), but by the 1990s they were eclipsed by other brands and in 2002 Lledo went out of business. Parts of their line were purchased by Corgi which moved production to China. Oxford Diecast developed a range of promotional stylised vehicles and maintained its manufacturing base in Swansea until 2000 when it relocated its production to a plant it owned in China. As such it was the last large scale producer of die cast models to manufacture in the UK, although it choose to own and build its own Chinese factory rather than outsource production entirely.

Әртүрлі тақырыптар

1970 жылдары жапондық ойыншық жасаушы Popy (ірі Bandai компаниясына тиесілі) сол кездегі танымал Super Robot аниме сериалы негізінде құйма ойыншықтар желісін құрды. Бұл желі "Чогокин" деп аталды, яғни "Супер қорытпа", одан футуристикалық металл робот Мазингер Z жасалған деген сөз болды. Салмақты ойыншықтар балаларға мультфильмдегі роботтардың ауырлығын сезінуге арналған. Осыған ұқсас, Popy-дің тағы бір желісі – Jumbo Machinder (Батыста Shogun Warriors деп белгілі) металдық құрамы арқасында балаларға олардың ойыншықтары "нағыз" роботтардың материалынан жасалған сияқты әсер берді. Бұл желі танымал болды, кейбір үлгілері Батысқа әкелінді. 1990 жылдардың соңында Bandai металл бөліктері бар ересектерге арналған коллекциялық фигуралардың Soul of Chogokin желісін жасады, бұл түпнұсқа Chogokin ойыншықтарына қайта оралу болды, содан кейін одан да кіші, бірақ ұқсас Super Robot Chogokin желісі пайда болды. 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында Ұлыбританияда 1:76 масштабты автобустар өте танымал болды, Corgi (Original Omnibus Company) және Gilbow Holdings (Exclusive First Editions, немесе EFE) компаниялары нарық үшін бәсекелестік етті. 1/76 масштаб британдық 'OO' масштабты модельдік пойыздарға сәйкес келеді. 1990 жылдары 1:18 масштабты құйма машиналар АҚШ-та кең таралды, бірақ жаңа мыңжылдыққа жақындағанда олардың танымалдылығы азайды. 1990 жылға қарай NASCAR автокөлік жарыстары АҚШ-та үлкен танымалдылыққа ие болды, соның салдарынан түрлі өндірушілерден жарыс командаларының түстерімен боялған көптеген NASCAR құйма машиналары мен жүк көліктері пайда болды. Racing Champions жетекші бренд болды, бірақ одан да көп компаниялар болды. Құйма ұшақтар мен әскери модельдер де танымал болды. Dinky бірнеше он жылдықтар бұрын ұшақтар жасаған болса, 1980 және 1990 жылдары жаңа компаниялар осы салаға енді. Олардың бірі – Dyna Flytes, ол 1990 жылдары банкротқа ұшырады, бірақ олардың нарықтық үлесін Schabak, GeminiJets, Herpa және Dragon Wings сияқты бәсекелестері тез арада иеленді. 2005 жылы Oxford Diecast 1:76 және 1:148 британдық теміржол масштабтарындағы көліктердің кең ауқымын ұсына отырып, нақты масштабты нарыққа енді. Бұл және 1:43 масштабтағы өнімнің күрт жақсаруы компанияның сатылымын және Ұлыбритания нарығындағы үлесін жылдам өсірді, бес жыл ішінде басым ойыншыға айналды. BBC TV-мен Top Gear бағдарламасы және Ұлыбританиялық тасымалдаушы Eddie Stobart компаниясымен лицензиялық келісімдер жасалды, олар лицензиялық өнімдерге кеңейді.

In the 1970s, Japanese toymaker Popy (owned by the larger Bandai) created a line of die cast toys based on the popular Super Robot anime series of the period. The line was named Chogokin, meaning "Super Alloy", that futuristic metal robot Mazinger Z was said to be made of. The weighty toys were meant to give kids a sense of heftiness of robots in the cartoons. In a similar manner, Popy's other line was Jumbo Machinder (known in the West as Shogun Warriors) whose metal make up gave children the idea that their toys were made of the same stuff as the "real" robots. The line proved popular, with some figures imported to the west. In the late nineties, Bandai created the Soul of Chogokin line of adult collector figures featuring metal parts, as a callback to the original Chogokin toys, and then the smaller but similar Super Robot Chogokin line. One seventy sixth scale buses became very popular in Britain in the late 1980s and early 1990s, with competing lines from Corgi (the Original Omnibus Company) and Gilbow Holdings (Exclusive First Editions, or EFE) fighting for the market. The 1/76 scale fits in with British 'OO' scale model trains. By the 1990s, 1:18 scale die cast cars became very popular in the United States, but the popularity of that scale waned approaching the millennium. By 1990 also, NASCAR stock car racing enjoyed increasing popularity in the US, and a large number of racing related NASCAR die cast cars and trucks, painted in the colors of the racing teams, appeared from various manufacturers. Racing Champions was a leading brand, but there were many others. Die cast aircraft and military models also became popular. While Dinky had made aircraft decades earlier, new companies entered the field in the 1980s and 1990s. One producer was Dyna Flytes, which went bankrupt in the 1990s, but their market share was quickly taken up by their competitors, including Schabak, GeminiJets, Herpa, and Dragon Wings. In 2005 Oxford Diecast entered the scale accurate market with range of vehicles in popular British railway scales of 1:76 and 1:148. This and a radically enhanced product in its 1:43 scale range meant the company rapidly grew sales and UK market share, becoming the dominant player within five years. Licensing agreements with BBC TV for the Top Gear programme and UK Haulier Eddie Stobart followed as they expanded into licensed product.

Қосымша құралдар

Ойыншық мейрамханалар, жанармай құю станциялары сияқты заттар кейде машиналардан бөлек сатылады, олар ойын жиынтығы ретінде қолданылады. Сонымен қатар, ойыншық жарыс жолдары да металлдан жасалған машиналармен бірге қолдану үшін сатылады, және олар соңғы жылдары күрделірек болды, көбінесе ілмектер мен қиын қисықтарды қамтиды. Балалардың машиналарын өздерімен бірге алып жүруі үшін арнайы жасалған көлік тасымалдағыш қораптар да шығарылады.