Кіріспе
Мұсылман билігі кезінде Мысырдың алғашқы астанасы, Ескі Каирде орналасқан Фустат (الفُسطاط), сондай-ақ Фустат деп те аталады, мұсылман билігі кезінде Мысырдың алғашқы астанасы және қазіргі Каирдің тарихи орталығы болды. Ол 641 жылы Мысырды мұсылмандар жаулап алғаннан кейін Рашид халифатының әскербасы Амр ибн әл-Ас қазіргі Ескі Каирге жақын жерде салған. Қала 12 ғасырда шамамен 200 000 халқымен өркендеген. Мысырдың әкімшілік орталығы ретінде маңызды рөл атқарған, бірақ 1168 жылы визирі Шавар оның байлығын шабуылдаған крестоносшылардың қолына тимеу үшін өртеп жіберуге бұйрық берді. Қаланың қалдықтары ақырында жақын орналасқан Каирге қосылды, ол 969 жылы Фатимидтер аймақты жаулап алып, халифаның резиденциясы ретінде жаңа қала салды. Осы аймақ жүздеген жылдар бойы тоқырап, қоқыс полигоны ретінде пайдаланылды. Бүгінде Фустаттың қираған орындары Ескі Каирдің қазіргі ауданында жатыр, астана болған кезінен небары бірнеше ғимараттар сақталған. Археологиялық қазбалар аймақтағы мол материалдық мәдениеттің байлығын ашты. Табылған көптеген ежелгі заттар Каирдегі Ислам өнері мұражайында көрсетілген.
Fustat (الفُسطاط), also Fostat, was the first capital of Egypt under Muslim rule, and the historical centre of modern Cairo. It was built adjacent to what is now known as Old Cairo by the Rashidun Muslim general 'Amr ibn al 'As immediately after the Muslim conquest of Egypt in AD 641, and featured the Mosque of Amr, the first mosque built in Egypt. The city reached its peak in the 12th century, with a population of approximately 200,000. It was the centre of administrative power in Egypt, until it was ordered burnt in 1168 by its own vizier, Shawar, to keep its wealth out of the hands of the invading Crusaders. The remains of the city were eventually absorbed by nearby Cairo, which had been built to the north of Fustat in 969 when the Fatimids conquered the region and created a new city as a royal enclosure for the Caliph. The area fell into disrepair for hundreds of years and was used as a rubbish dump. Today, the ruins of Fustat lie within the modern district of Old Cairo, with few buildings remaining from its days as a capital. Many archaeological digs have revealed the wealth of buried material in the area. Many ancient items recovered from the site are on display in Cairo's Museum of Islamic Art.
Мысыр астанасы
Фустат шамамен 500 жыл бойы Мысырдың астанасы болды. 641 жылы қаланың құрылуынан бастап, оның билігі 750 жылға дейін үздіксіз сақталды, ол кезде Аббасид әулеті Омейяларға қарсы бүлік көтерді. Бұл қақтығыс Мысырда емес, араб әлемінің басқа аймақтарында болды. Аббасидтер билікке келген соң, олар бірнеше астананы басқаруға ыңғайлы жерлерге көшірді. Олар халифалықтың орталығын Бағдатқа орнатып, астананы бұрынғы Омейялардың Дамаск қаласынан көшірді. Жаңа әулеттің тұсында осындай қадамдар жиі жасалды. Мысырда олар астананы Фустаттан сәл солтүстікке қарай, Аббасидтердің әл-Аскар қаласына көшірді, ол 868 жылға дейін астана болып қалды. 868 жылы Тулунид әулеті билікті алғанда, Мысыр астанасы қысқа мерзімге солтүстікке жақын орналасқан әл-Қаттай қаласына көшірілді.
Атаудың шығу тегі
Аңыз бойынша, Фустаттың орнын құс таңдаған: 641 жылы Александрияға қарсы жорыққа шығар алдында, Мысырды жаулап алған мұсылман сарбазы Әмр ибн әл-Ас (585–664) шатырында көгершін жұмыртқалаған. Оның лагері сол кезде римдік Бабыл бекінісінің солтүстігінде орналасқан еді. Әмр көгершіннің ұясын Алланың нышаны деп жариялады және ол мен оның әскері шайқасқа аттанғанда шатырға тиіспеді. Жеңіспен оралғаннан кейін Әмр сарбаздарына өз шатырының айналасына шатыр тігуді бұйырды, осылайша жаңа астанасы Миср әл-Фустат немесе Фустат Миср деп аталды. Бұл сөздердің тікелей мағынасы болмаса да, көпшілік арасында «Шатырлар қаласы» деп аударылады. «Миср» сөзі ежелгі семит түбірінен шыққан, ол Мысырды білдіреді, бірақ араб тілінде «ірі қала» немесе «мегаполис» (немесе етістік ретінде «мәдениетке жеткізу») мағынасын да білдіреді. Сондықтан Миср әл-Фустат атауы «Шатырдың мегаполисі» дегенді білдіруі мүмкін. Фустат Миср «Мысыр павильоны» дегенді білдіреді. Мысырлықтар бүгінге дейін Каирді «Миср» немесе, көше тілінде, «Маср» деп атайды, бірақ бұл атау бүкіл Мысыр еліне тән. Елдегі алғашқы мешіт – Әмр мешіті 642 жылы қолбасшының шатыры орналасқан жерде салынды. Қаланың алғашқы тұрғындарының көп бөлігі сарбаздар мен олардың отбасыларынан құралды, ал қаланың жоспары гарнизонға ұқсас болды. Әмр Фустатты Солтүстік Африканы жаулап алу үшін база ретінде пайдалануды және Византияға қарсы жаңа жорықтар ұйымдастыруды жоспарлады. Фустат орталық мешіт пен әкімшілік ғимараттардың айналасында «хитталар» деп аталатын тайпалық аймақтардан құралды. Көбінесе Йеменнен, содан кейін Батыс Арабиядан келген қоныс аударушылардың арасында еврейлер мен римдік жалдамалы сарбаздар да болды. Араб тілі Мысырдағы негізгі тіл болды және жазбаша қарым-қатынас үшін қолданылды. VIII ғасырда копт тілі Фустатта әлі де қолданылып келді. Фустат Омейяд әулетінің билігіндегі Мысырдың орталығы болды, ол Муавия I билігімен басталды және 660 жылдан 750 жылға дейін ислам халифатын басқарды. Алайда, Мысыр үлкен державалардың провинциясы ретінде қарастырылды және Дамаск, Медина және Бағдат сияқты басқа мұсылман орталықтарынан тағайындалған әкімдер басқарды. Фустат ірі қала болды және 9-ғасырда оның халқы шамамен 120 000 адамды құрады. Бірақ Тунис негізделген Фатимидтер әскерінің генералы Гаухар аймақты басып алғаннан кейін, Мысыр өзінің билігінің орталығы болған жаңа дәуірге енді. Гаухар 969 жылдың 8 тамызында Фустаттың солтүстігінде жаңа қала салды және оны әл-Қаһира (Каир) деп атады. 971 жылы Фатимид халифасы әл-Муиз өзінің сарайын Тунистегі әл-Мансуриядан әл-Қаһираға көшірді. Алайда, Каир сол кезде үкімет орталығы ретінде қарастырылмады – ол негізінен халифаның, оның сарайының және әскерінің резиденциясы болды, ал Фустат экономикалық және әкімшілік билік тұрғысынан астана болып қалды. Парсы саяхатшысы Насир и Хусро Фустат базарларындағы экзотикалық және әдемі тауарлар туралы жазды: қызғылт қыш құмыралар, кристалдар, тіпті қыста көптеген жемістер мен гүлдер. 975-1075 жылдар аралығында Фустат ислам өнері мен керамикасының ірі өндіріс орталығы және әлемдегі ең бай қалалардың бірі болды. Бір мәліметке сәйкес, ол халифа әл-Муиздің әкімшілігіне күніне 150 000 АҚШ долларына тең салық төледі. Қазіргі археологиялық қазбалар Испания, Қытай және Вьетнам сияқты алыс елдерден келген сауда заттарын таба алды. Қазба жұмыстары күрделі үйлер мен көшелердің жоспарларын да көрсетті: негізгі бөлім орталық ауланың айналасында салынған бөлмелерден тұрады, ал ауланың бір жағындағы аркалар кіреберіс ретінде қызмет етті. Алайда 1168 жылы крестшілердің аумағын кеңейту үшін Мысырға шабуыл жасауға тырысқан Иерусалимнің христиан патшасы Амальрик I белгілі бір жетістікке қол жеткізді. Ол өзінің әскерімен Мысырға кіріп, Билбейс қаласын тонап, тұрғындарының көп бөлігін өлтірді, содан кейін Фустатқа қарай жорық жасады. Амальрик пен оның әскері қаланың оңтүстігінде лагерь құрды, содан кейін 18 жастағы жас мысырлық халифа Әтидке қаланың тапсыруын немесе Билбейс сияқты тағдырмен бетпе-бет келуді талап етті. Фустаттың қиратылуынан кейін Сириялық әскерлер келді және Амальрик әскерлерін жеңді. Крестшілер кеткеннен кейін Сириялықтардың өзі Мысырды басып алды. Сенімсіз Шауар өлімге кесілді және Фатимидтердің билігі аяқталды. Сириялық генерал Ширкух билікке келді, бірақ бірнеше айдан кейін аурудан қайтыс болды, содан кейін оның сіңілі баласы Саладин 1169 жылдың 2 наурызында Мысырдың уәзірі болды, осылайша Әйюбид әулеті құрылды. Фустат құлдырап бара жатқан қалаға айналғандықтан, үкімет орталығы Каирге көшті. Кейін Саладин Каир мен Фустатты алып қоршаумен біріктіруге тырысты, бірақ бұл жоба сәтті болмады. Оның жазбалары кейін Фустаттағы Бен Эзра синагогының генизасында (қоймасында) табылған қолжазба фрагменттерінің арасында сақталды. Мамлюктер билікте болған 13-16 ғасырларда Фустаттың аумағы қоқысқа салу орыны ретінде пайдаланылды, бірақ онда мыңдаған адамдар тұрды, негізгі кәсіптер – қыш құмыра жасау және қоқыс жинау болды. Жүздеген жылдар бойы жиналған қоқыс қабаттары Фустаттың бір кезде гүлденген қаланың қиратылған қалдықтарына айналды. Аймақтағы ең көне ғимарат, әдетте, 9 ғасылда салынған Ибн Тулун мешіті болып саналады, ол әл-Қаттаи астанасы болған кезде салынған. Мысырда салынған алғашқы мешіт (сонымен қатар Африкадағы алғашқы мешіттердің бірі) – Әмр мешіті, ол әлі де пайдаланылуда, бірақ ғасырлар бойы кеңінен қайта жаңартылған, ал түпнұсқа құрылысының ешқандай іздері қалмаған. Археологиялық қазбалардың тағы да табыс әкелуі мүмкін, өйткені түпнұсқа қаланың қалдықтары жүздеген жылдық қоқыс астында сақталған. Сенімсіз дерек көзі: күні=2023 жылғы маусым.