Иван Теренс Сандерсон: Табиғат зерттеушісі және криптозоологияның негізін қалаушысы

Кіріспе

Британдық натуралист, жазушы және криптозоолог (1911–1973)

Иван Теренс Сандерсон (30 қаңтар 1911 – 19 ақпан 1973) – Шотландияның Эдинбург қаласында туған британдық биолог және жазушы, кейіннен АҚШ азаматтығын алған. Сандерсон табиғат және саяхат туралы жазған, сондай-ақ 1950-1960 жылдардағы телешоулар мен әртүрлі бағдарламаларға жиі шақырылып, экзотикалық жануарларды көрсетіп, олар туралы әңгімелеген. Бельгиялық француз биологы Бернард Хеувельманспен бірге Сандерсон криптозоологияның – белгісіз жануарларды зерттеу ғылымының – негізін қалаушылардың бірі болды. Бұл саланы кейбір мамандар жалған ғылым және субмәдениет деп санайды. Сандерсон паранормальды құбылыстар туралы материалдар жазды, сонымен қатар Теренс Робертс псевдонимімен көркем әдебиет жазған.

Өмірбаян

Шотландияда туған Сандерсон жастық шағында көп саяхаттады. Оның әкесі, виски өндіруші маман, 1925 жылы Кенияда деректі фильм түсіріліміне көмектесіп жатқанда мүйізбұғыдан қаза тапты. Сандерсон жасөспірім кезінде Итон колледжінде оқыды және 17 жасында әлемді аралап, көп уақытын Азияда өткізді. Сандерсон Кембридж университетінің биология факультетінен зоология мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды, алты жылдан кейін қосымша оқусыз ботаника және этнология бойынша магистр (Кантаб) дәрежесіне ие болды. Ол "барлық жарғақтардың атасы" деп сипаттаған жаратылыс шабуыл жасағаннан кейін "олитау" (ірі криптид жарғақ) көргенімді айтқанымен әйгілі болды. Сандерсон 1920-1930 жылдары жасөспірім және жас кезінде тропикалық аймақтарға бірнеше экспедиция ұйымдастырды, жануарларды жинауымен қатар табиғат және саяхат туралы жазған танымал еңбектерімен де танылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сандерсон британдық теңіз барлау қызметінде Кариб теңізіндегі немістерге қарсы тыңшылықпен айналысты, содан кейін британдық қауіпсіздік координациясында жұмыс істеді, соғысты Нью-Йоркте баспасөз хатшысы ретінде аяқтады. Соңынан Сандерсон Нью-Йоркті мекен етіп, АҚШ азаматы болды. 1960 жылдары Сандерсон Нью-Джерси штатының солтүстік-батысындағы Ноултон қалашығында тұрды, кейін Манхэттенге көшті. Ол 1973 жылы қайтыс болды.

Табиғат жазуы

Сандерсон жариялаған кітаптары: «Animal Treasure» – сол кездегі Британдық Батыс Африканың ормандарына жасалған экспедиция туралы есеп; «Caribbean Treasure» – 1936 жылдың соңында басталып, 1938 жылдың соңында аяқталған Тринидад, Гаити және Суринамға жасалған экспедицияның сипаттамасы; және «Living Treasure» – Ямайка, Британдық Гондурас (қазіргі Белиз) және Юкатанға жасалған экспедиция туралы баяндама. Сандерсонның өзі салған суреттерімен безендірілген бұл кітаптар оның ғылыми экспедицияларының нәтижесі, бірақ олар көбінесе халыққа арналған, табиғаттың әсемдігін әдемі тілмен суреттейді, сондай-ақ қызықты әңгімелер мен анекдоттарды қамтиды, олардың кейбіреулері шындықтан алыс болуы мүмкін. Сандерсонның маңызды ғылыми жұмыстары ғылыми журналдарда жарияланды. Ол музейлер мен ғылыми орталықтар үшін жануарларды жинап, олардың мінез-құлқы мен өмір сүретін ортаны жан-жақты зерттеді. Сонымен қатар, экспедиция кезінде ол кейбір жануарларды өлтіріп, оларды зерттеу үшін жарып тастады.

БАҚ-тағы көріністер

1948 жылы Сандерсон американдық радио мен теледидарда табиғат зерттеушісі ретінде сөйлеп, жануарларды көрсетуге кірісті. 1951 жылы ол Патти Пейнтермен бірге әлемдегі алғашқы түсті телесериалға, «Әлем – сенікі» («The World is Yours») қатысты. Сандерсон сондай-ақ 1953 жылы теледидардағы жабайы табиғат туралы «Үлкен аң аулау» («Osa Johnson's The Big Game Hunt» a. k. a. «The Big Game Hunt») сериясының 12 бөліміне кіріспе жазды, онда Мартин мен Оса Джонсонның фильмдері көрсетілді. Сандерсонның жануарлармен теледидардағы өнер көрсетулері оның «жануарлар бизнесі» деп аталуына себеп болды. Бастапқыда Сандерсон теледидарда пайда болу үшін Нью-Йорк аймағындағы зоопарктардан жануарларды қарызға алды немесе жалға алды. 1950 жылы Ұлттық спелеологиялық қоғамның мәжілісінде ол 20 жастағы Эдгар О. («Эдди») Шёненбергермен танысты, ол 1952 жылы оның жануарлар бизнесіндегі көмекшісі (әрі ақырында серіктесі) болды. Шёненбергер жануарларды «жалға алудың» орнына сатып алып, үйге орналастыруды және оларды зоопаркта көрсету арқылы қосымша табыс табуды ұсынды. 1952 жылдың қараша айында Сандерсон «Фредерик Тренчтің үйі» – 250 жылдық шаруашылық үйі, шаруашылық ғимараттары және жер учаскесін, болашақта зоопарк орналасатын Колумбия және Хайнсбург арасындағы жерден сатып алды. Ол үйді жөндеп, кеңейтіп, 200 сирек жануарының ең бағалыларын жақын жердегі сарайға көшіріп, оларға жақыннан қарауды тапсырды. 1954 жылдың көктемінде ол «Иван Сандерсоннің Джунгли зоопаркі» мен зертханасын құрды, ол Нью-Джерси штатының Уоррен округіндегі Уайт-тауншиптегі Манунка Чанк маңындағы жол бойындағы тұрақты, жазғы көңіл көтеру орталығы болды. Сандерсон сирек және ерекше жануарлардың қысқы көшпелі көрмелерін жасап, спорттық жарыстар мен универмагтарда көрсетіп жүрді. 1955 жылдың 2 ақпанында сейсенбі күні түні немесе сәрсенбі күні таңертең болған өрт оның Нью-Джерсидегі үйінің сарайында сақталған 45 сирек жануардан тұратын жинағын жойды. 1955 жылдың 19 тамызында Диана дауылынан туған су тасқыны Иван Сандерсоннің Джунгли зоопаркін суға батырды. Сандерсон достарына бару және радио мен теледидар бағдарламаларына қатысу үшін Нью-Джерсидегі үйінен Нью-Йоркқа жиі сапар шекті. 1950 және 1960 жылдары Сандерсон «True», «Sports Afield» және «Argosy» сияқты танымал оқиғалар журналдарында, сондай-ақ 1940 жылдары «Saturday Evening Post» сияқты жалпы қызығушылық тудыратын басылымдарда кеңінен жарияланды. 1950 жылдары Сандерсон Джон Небельдің паранормальдық тақырыбындағы радио бағдарламасына жиі шақырылды. Ол «Гарри Мур Шоу» («The Garry Moore Show») бағдарламасына да жиі қонақ болды, онда ол тікелей эфирде жануарларды көрсетті. Оның досы және әріптес криптозоолог Лорен Коулман Сандерсоннің күмәндануға бейім екенін айтады. «Сырлы Америка» («Mysterious America») кітабында Коулман Сандерсонның 1909 жылғы «Джерси шайтаны» («Jersey Devil») оқиғасының нақты жылжымайтын мүлік алаялығы екенін ашқанын жазады.

In 1948 Sanderson began appearing on American radio and television, speaking as a naturalist and displaying animals. In 1951 he appeared with Patty Painter on the world's first regularly scheduled colour TV series, The World is Yours. Sanderson also provided the introduction for 12 episodes of the 1953 television wildlife series Osa Johnson's The Big Game Hunt a. k. a. The Big Game Hunt featuring the films of Martin and Osa Johnson. Sanderson's television appearances with animals led to what he termed his "animal business." Initially Sanderson borrowed or rented animals from zoos in the New York metropolitan area for his TV appearances. In 1950 at a meeting of the National Speleological Society, he met 20 year old Edgar O. ("Eddie") Schoenenberger, who by 1952 was his assistant (and ultimately partner) in his animal business. Schoenenberger suggested that instead of "renting" animals, they should purchase and house them, and gain some additional income by displaying them in a zoo. In November 1952, Sanderson purchased the "Frederick Trench place" a 250 year old farmhouse, outbuildings and of land a short ways from the ultimate location of the zoo between the communities of Columbia and Hainesburg. He refurbished and expanded, moving 200 of his rarest animals to a barn nearby so he could keep close watch on them. In the spring of 1954, he established "Ivan Sanderson’s Jungle Zoo" and Laboratory, a permanent, summer, roadside attraction near Manunka Chunk, White Township, Warren County, New Jersey. Sanderson developed and toured winter traveling exhibits of rare and unusual animals for sports shows and department stores. A fire on the night of Tuesday or early morning hours of Wednesday, February 2, 1955 destroyed his collection of 45 rare animals kept in a barn at his New Jersey home. Ivan Sanderson's Jungle Zoo was flooded out by the Delaware River during the floods caused by Hurricane Diane on August 19, 1955. Sanderson often traveled from his New Jersey home to his New York apartment to visit friends and to appear on radio and television programs. During the 1950s and 1960s, Sanderson was widely published in such journals of popular adventure as True, Sports Afield, and Argosy, as well as in the 1940s in general interest publications such as the Saturday Evening Post. In the 1950s, Sanderson was a frequent guest on John Nebel's paranormal themed radio program. He was a frequent guest on The Garry Moore Show, where he brought live specimens on talk shows. His friend and fellow cryptozoologist Loren Coleman says that Sanderson could be skeptical. In "Mysterious America," Coleman writes that Sanderson discovered the 1909 "Jersey Devil" incident was an elaborate real estate hoax.

Криптозоология және паранормальдық

Сандерсон Чарльз Форттың ертедегі жақтастарының бірі болды. Кейін ол криптозоология сияқты тақырыптардағы жазбаларымен танымал болды, бұл терминді Сандерсон 1940-шы жылдардың басында өнертапты, көлдегі құбыжықтарды, теңіз жыландарын, Мокеле-мбебе, алып пингвиндерді, Йети мен Саскватчті іздеуге ерекше назар аудара отырып. Сандерсонның «Қорқынышты қар адамдары» атты кітабында бес құрлыққа шашыраған қорқынышты қар адамдарының төрт түрі бар екендігі айтылған. «Science» журналы бұл кітапты ғылыми емес деп сынады. Рецензент атап көрсетті: «Өкінішке орай, автордың ғылыми дәлелдерге қатысты түсінігі көптеген ғалымдар тарапынан қабылдамайды. Оның стандарттары тым төмен». Сандерсон бұл іздерді жасау мүмкін емес деп мәлімдеді және оларды 15 фут биіктіктегі пингвин қалдырғанын айтты. 1988 жылы әзілкеш Тони Синьорини досымен бірге жоғары бутсаларға бекітілген екі темір табанмен бұл іздерді жасағанын мойындады. Лари Куш, Ібіліс теңізінің әңгімелерін олардың бастапқы көздеріне дейін іздеген, Ібіліс теңізінің құбылыстарының өнертап сықақтан туған және бес жыл ішінде бірнеше балық аулау кемелерінің жоғалуына негізделген асыра сілтеу екенін болжады. 1968 жылы Сандерсон «жаман құйым» деген ұғымды енгізді. Жаман құйымдар – Жер бетінде жүйелі түрде орналасқан «аномалиялық аймақтар», онда жоғалу, НЛО көрінуі немесе полтергейст әрекеттері сияқты көптеген ерекше құбылыстар орын алады. Бірінші және екінші «жаман құйымдар» – Бермуда үшбұрышы және Ібіліс теңізі. Лари Куш бұл идеяның негізгі деректерін талдап, олардың жеткіліксіз екенін анықтады.

Жеке өмір

Сандерсон екі рет үйленген. Оның бірінші әйелі Альма «Кариб теңізіндегі қазына» және «Тірі қазына» кітаптарында баяндалған саяхаттарында онымен бірге болды. Ол өз үйі ретінде қабылдаған Нью-Джерси штатында ми қатерінен қайтыс болды.

Табиғат / саяхат

Жасыл тыныштық: Шығыстың орманды жерлері арқылы саяхат, Д. Маккей Ко., 1974, Жануарлар қазынасы, Викинг Пресс, 1937 жылдың қыркүйегі, қатты мұқабамен; Пирамида кітаптары, 1966 жылдың шілдесі, жұмсақ мұқабамен. Иван Сандерсонның "Ұлы орман кітабы", Джулиан Месснер, 1965, қатты мұқабамен. Кариб қазынасы, Викинг Пресс, 1939 жылдың қарашасы, қатты мұқабамен; Пирамида кітаптары, 1965 жылдың қарашасы, жұмсақ мұқабамен, екінші басылым 1966 жылдың шілдесі. Living Treasure, The Viking Press, 1941 жылдың сәуір айы, қатты мұқабамен, екінші басылым 1945 жылдың сәуірінде; Пирамида кітаптары, 1965 жылдың қыркүйегі, жұмсақ мұқабамен. Абу әулеті – пилдер мен олардың туыстарының өткені мен қазіргі заманның тарихы және табиғи тарихы, Альфред А. Кнопф, 1962, қатты мұқабамен. "Біз өмір сүріп жатқан құрлық", Рендом Хаус, 1961. Түсті әлемнің тірі сүтқоректілері: нақты өмірдің қазынасы, табиғи түсті фотосуреттер және 189 сүтқоректінің толық, дәл сипаттамасы, Ганновер Хаус, 1958. "Балқыттың ізімен", Литтл Браун, 1956, қатты мұқабамен. "Күміс мик", Литтл, Браун және Компания, 1952. Жастарға арналған көркем әдебиет. "Америкалық сүтқоректілерді қалай тануға болады", Литтл, Браун және Компания, 1951, қатты мұқабамен.