Джеральд Даррелл: Табиғатты зерттеуші, жазушы және жануарлар сақтаушысы

Кіріспе

Британдық табиғатты зерттеуші, жазушы және тележүргізуші (1925–1995)

Джеральд Малколм Дюррелл (7 қаңтар 1925 – 30 қаңтар 1995) – британдық табиғатты зерттеуші, жазушы, зообақтарды басқарушы, табиғатты қорғаушы және тележүргізуші. Ол 1959 жылы Джерси аралындағы «Дикі табиғатты сақтау қоры» мен «Джерси зообағын» құрды. Ол шамамен қырық кітап жазды, көбінесе жануарларды жинаушы және оған құмар адам ретіндегі өмірі туралы, ең танымал кітабы – «Менің отбасым және басқа жануарлар» (1956). Грекиядағы отбасының өмір сүрген жылдары туралы жазған естеліктері екі телесериалға («Менің отбасым және басқа жануарлар», 1987 және «Дюррелдер», 2016–2019) және бір телефильмге («Менің отбасым және басқа жануарлар», 2005) бейімделді. Ол жазушы Лоуренс Дюрреллдің кіші інісі болды.

Ерте өмір және білім

Дюррелл 1925 жылдың 7 қаңтарында Британдық Үндістанның Жамшедпур қаласында дүниеге келді. Ол Луиза Флоренс Дикси мен Лоуренс Сэмюэл Дюрреллдің бесінші және ең кіші баласы болды (үлкен әпкесі нәресте кезінде қайтыс болған). Дюрреллдің әкесі британдық инженер еді және олардың дәрежесіне сай отбасы үшін бұл қалыпты жағдай болғандықтан, кішкентай Дюррелл көп уақытын аяхамен (бала күтуші) бірге өткізді. Дюррелл Үндістандағы зообаққа алғаш рет барғандағы естеліктерін айтып, жануарларға деген өмір бойына созылған сүйіспеншілігінің бастауын осы оқиғамен байланыстырды. Отбасы 1928 жылы әкесі қайтыс болғанға дейін Ұлыбританияға көшіп, Оңтүстік Лондонның Кристалл-Палас ауданындағы Жоғарғы Норвудқа қоныстанды. Дюррелл Уиквуд мектебіне қабылданды, бірақ жиі ауру болғандай көрініп, үйде қалып қоятын.

Корфу

1935 жылы Луиза Лесли, Маргарет және Джеральдпен бірге Грекияның Корфу аралына көшіп келді, бұл жерде оның үлкен ұлы Лоуренс әйелі Нэнсимен бір аптадай бұрын келген еді. Корфуда Дюрелл жергілікті фаунаны үй жануарлары ретінде жинап, күтімге алды. Отбасы 1939 жылға дейін Корфуда тұрды, және осы кезең Дюреллдің "Менің отбасым және басқа жануарлар", "Қоштар, аңдар және туыстар", "Құдайлар бағы" кітаптарының, сондай-ақ "Менің есегім Салли" сияқты бірнеше әңгімелердің негізі болды. Корфу жылдары екі телесериал мен бір телефильмнің де көрініс орны болды. Дюррелл осы уақытта түрлі жеке репетиторлардың, көбінесе ағасы Лоуренстің достарының сабақтарын алды. Теодор Стефанидс – грек-британдық дәрігер, ғалым, ақын, аудармашы және Дюреллдің репетиторларының бірі Джордж Уилкинсонның досы. Ол Дюреллдің ең жақын досы мен ұстазы болды, оның идеялары жас натуралистің санасында терең із қалдырды. Олар бірге Корфу фаунасын зерттеді, Дюрелл оларды түрлі ыдыстарға, соның ішінде сынақ түтікшелері мен ванналарға орналастырды. Стефанидстің қызы Алексия Меркури (1927–2018) олардың экспедицияларына қатысты. Ол екі отбасының да бір күні олардың үйленетініне үміттенгенін, бірақ 1939 жылы соғыс басталғанда бұл үміттердің орындалмағанын айтты. Дюрреллдің қалыптасу кезеңіндегі басқа да ықпал етуші тұлғалар – табиғат зерттеушілері Чарльз Дарвин, Альфред Рассел Уоллес, Жан Анри Фабр және Гилберт Уайттың еңбектері болды.

Лондон және Уипснаде жануарлар дүниесі

Дюррелл, оның анасы, ағасы Лесли және олардың грек қызметшісі Мария Кондос 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Ұлыбританияға қайтып келді. Соғыс және соғыстан кейінгі жылдары жұмыс табу қиын болды, әсіресе үйде оқыған жас адам үшін, бірақ кәсіпкер Дюррелл аквариумда және үй жануарлары дүкенінде жұмыскер болып жұмыс істеді. Осы кезеңде ол кездескен кейбір қиындықтарды «Плайс филелері» кітабында кездестіруге болады. 1943 жылы оны соғысқа шақырысты, бірақ медициналық себептермен әскери қызметтен босатылып, соғысқа көмектесу үшін фермада жұмыс істеуі сұралды. Соғыстан кейін Дюррелл Уипснаде зообағына кіші немесе студент-қызметкер ретінде қабылданды. Бұл қадам өмір бойғы арманының орындалуы болды: Дюррелл «Тұрақты кемеде» өзінің ең бірінші айта алған сөзі – «зообақ» екенін айтады. «Менің шатырымдағы аңдар» осы кезеңдегі оқиғаларды еске түсіреді.

Ертедегі жануарлар экспедициялары

Дюррелл 1946 жылғы мамыр айында жабайы табиғатты жинау экспедицияларына қатысу үшін Уипснаде зообағын тастады, бірақ тәжірибесінің жетіспеуіне байланысты сапарларға қабылданудан бас тартты. Оның жануарлар дүниесіне қатысты экспедициялары 1947 жылы британдық Камерунға (қазіргі Камерунның бөлігі) орнитолог Джон Йелландпен бірге жасаған сапарымен басталды. Бұл сапарға 21 жасқа толған соң әкесінен алған 3000 фунт стерлингтік мұра қаржыландырды. Ол әкелген жануарлар Лондон зообағына, Честер, Пейнгтон, Бристоль зообақтарына және Белл Вью зоологиялық бақтарына сатылды. Осы экспедициядан кейін, ол тағы екі экспедиция жасады, оған Уипснаде зообағының қызметкері Кен Смит ілесіп жүрді: 1949 жылы британдық Камерунға қайта сапар, ал 1950 жылы британдық Гвианаға (қазіргі Гайана) сапар. Осы сапарлардың біріншісінде ол Бафут Ачиримби II-нің Фонмен танысты, ол Батыс Африканың басшысы және оған болашақ миссияларды ұйымдастыруға көмектесті. Дюррелл тұтқындарын ең жақсы жабдықтармен қамтамасыз етіп, тамақтандырды, тек "көруге ғана лайықты" немесе коллекционерлерден қымбат бағаға сатылатын жануарларды ұстамады. Бұл тәсіл сол кездегі басқа жануарларды жинау экспедицияларынан ерекшеленді және үшінші экспедициясының соңында ол қаржылық қиындыққа тап болды. Сонымен қатар, ол Лондон зообағының директоры Джордж Кансдейлмен келіспей қалды, Дюррелл британдық зообақ қауымы тарапынан жақтырмайтын болды және көптеген зообақтарда жұмыс таба алмады. Ақырында ол Манчестердегі Белл Вью зообағының аквариумында жұмысқа орналасты, онда ол біраз уақыт жұмыс істеді. Дюррелл ақша табу үшін әзілді автобиографиялық есептер жазуға кірісті, бұл жолда Жаккидің ынталандыруы мен көмегін, ал ағасы Лоуренстің кеңесін алды. Ол бастапқыда Жаккимен үйленгеннен кейін ақшаға мұқтаж болғандықтан және басқа табыс көзі болмағандықтан мұны жасады, ал кейіннен экспедицияларын және табиғатты қорғау жұмыстарын қаржыландыру үшін жазды. Оның "Кеменің артығы" атты алғашқы кітабы үлкен жетістікке ие болды, осыған байланысты ол осындай тағы бірнеше еңбектер жазды. Ол британдық құқықтардан (Faber and Faber) 50 фунт стерлинг ғана алды, бірақ кітаптың АҚШ құқықтарынан (Viking Press) 500 фунт стерлинг алды, осылайша 1954 жылы Оңтүстік Америкаға төртінші экспедицияға ақша жинауға мүмкіндік алды. Алайда бұл Парагвайдағы саяси төңкеріс кезінде жүзеге асырылды және сәтсіз аяқталды.

Durrell left Whipsnade Zoo in May 1946 in order to join wildlife collecting expeditions, but was denied a place in the voyages due to his lack of experience. His wildlife expeditions began with a 1947 trip to the British Cameroons (now part of Cameroon) with ornithologist John Yealland, financed by a £3,000 inheritance from his father on turning 21. The animals that he brought back were sold to London Zoo, Chester Zoo, Paignton Zoo, Bristol Zoo, and Belle Vue Zoological Gardens. He followed this expedition with two others, accompanied by fellow Whipsnade zookeeper Ken Smith: a repeat trip to the British Cameroon in 1949, and a trip to British Guiana (now Guyana) in 1950. On the first of these trips, he met the Fon of Bafut Achirimbi II, a West African chieftain who helped him organise future missions. Durrell housed and fed his captives with the best supplies obtainable, not trapping animals having merely "show value" or those which would fetch high prices from collectors. These practices differed from those of other animal collecting expeditions of the time, and he was in financial straits by the end of his third expedition. Further, he had a falling out with George Cansdale, superintendent of the London Zoo, and Durrell was blackballed by the British zoo community and could not secure a job in most zoos. He eventually secured a job at the aquarium at Belle Vue Zoo in Manchester, where he remained for some time. Durrell started writing humorous autobiographical accounts to raise money with encouragement and assistance from Jacquie and advice from his brother Lawrence. He did this initially because he and Jacquie were in need of money after their wedding and he had no source of income, and later he wrote in order to fund his expeditions and conservation efforts. His first book The Overloaded Ark was a huge success, causing him to follow up with other such accounts. He only made £50 from British rights (Faber and Faber), but he obtained £500 from the United States rights (Viking Press) for the book, and thus managed to raise money for a fourth expedition to South America in 1954. This, however, was undertaken during a political coup d'état in Paraguay and was unsuccessful.

Джерси жануарлар дүниесінің негіздері

1956 жылы "Менің отбасым және басқа жануарлар" атты кітабы жарық көргеннен кейін Дюррелл танымал автор атанды және табиғатты зерттеуші ретінде халыққа кеңінен танылды. Ұлыбританиядағы бестселлерлер тізіміне енген бұл кітаптан түскен гонорар Дюрреллдің келесі экспедициясын қаржыландыруға көмектесті. Дюрреллдің сол кездегі зоопарктердің басқару әдісіне наразылығы және олардың негізгі міндеті – жойылуға жақын түрлерді сақтау және көбейту екендігіне сенімі, оны жеке зоопарк құру туралы ойлануға итерді. 1957 жылы Камерунға үшінші және соңғы сапарының басты мақсаты – өзінің болашақ зоопаркінің негізгі коллекциясын құратын жануарларды жинау болды. Бұл экспедиция сонымен қатар фильмге түсірілді, бұл Дюрреллдің жануарлармен жұмысын киноға түсірудегі алғашқы тәжірибесі еді. "Бигльдермен Бафутқа" фильмінің сәттілігі және оның автобиографиялық радио бағдарламасы "Жануарлармен кездесулер" Дюрреллді ондаған жылдар бойы BBC Табиғат тарихы бөлімінің тұрақты қызметкері етіп бекітті, сонымен қатар оның табиғатты қорғау жобаларына қаржы жинады. Ол Джерси зоопаркін өз ауласында салды. Бафуттан оралғаннан кейін Дюррелл және оның әйелі Жакки, оның қарындасы Маргаретпен Боурнмут теңіз жағалауындағы пансионатта қонақтап тұрды. Оның жануарлары уақытша оның бағында және гаражында орналасты, ал Дюррелл зоопарк үшін қолайлы жерлерді іздеді. Оның көңілі қалып, Борнмут және Пул қалалары оның зоопарк салу туралы ұсынысын қабылдамады. Бұл оқиға оның "Багажымда зоопарк" атты кітабына материал болды.

Жеке өмір

1951 жылғы 26 ақпанда Дюррелл Манчестер тұрғыны Жаклин ("Жакки") Соня Вольфенденге ұзақ созылған танысудан кейін үйленді. Олар 21 жасында, оның әкесі қарсы болғандықтан, қашып кетті. Жұбайлар бастапқыда Дюрреллдің әпкесі Маргареттің Борнмут пансионатындағы шағын бөлмеде тұрды. Жаклин оның көптеген жануарларға жасаған экспедицияларына қатысты және Джерси зообағын құруға және басқаруға көмектесті. Ол сондай-ақ Дюрреллдің кітаптары сияқты екі қызықты, көп сатылымды естеліктер жазды, осы арқылы табиғатты қорғауға қаражат жинады. Олар 1979 жылы ажырасып, оның жұмысының күйзелісі мен алкоголизмді себеп етті. 1979 жылы Джеральд американдық Ли МакДжордж Уилсонға үйленді, ол 1977 жылы Солтүстік Каролина штатындағы Дьюк университетінде лекция оқығанда оны кездестірді, ол докторант еді. Ол 52 жаста, ал ол 28 жаста болды. Екеуі де жаратылысты зерттеуге құмар еді. Олар оның өліміне дейін үйленген күйінде болды. Ол 1995 жылғы 30 қаңтарда, 70 жасқа толуынан аз уақыт өткен соң, Джерси облыстық ауруханасында септицемиядан қайтыс болды. Оның күлі Джерси зообағында, Уильям Бибтің сөзі жазылған ескерткіш тақтаның астына жерленді:

«Өнер туындысының сұлулығы мен генийі қайта қарастырылуы мүмкін, тіпті оның алғашқы материалдық бейнесі жойылған жағдайда да; жоғалған үйлесім композиторға қайта шабыттандыруы мүмкін; бірақ тірі жандардың соңғы өкілі енді дем алмай қалса, мұндай жаратылысты қайтадан көру үшін тағы бір аспан мен тағы бір жер өтуі керек». («Құс», 1906)

Дюрреллдің өмірі мен еңбектерін еске алуға арналған рәсім 1995 жылғы 28 маусымда Лондонның Табиғат тарихы мұражайында өтті. Іс-шараға қатысушылардың арасында Дэвид Аттенборо және Принцесса Анна сияқты жақын достары болды.

Суретшілер

Дюррелл талантты суретші және карикатурист болды, бірақ жылдар бойы көптеген иллюстраторлармен жұмыс істеді, Сабина Баурдан бастап, "The Overloaded Ark" (Faber and Faber баспасында жарық көрді). Оның ең өнімді екі ынтымақтастығы Ралф Томпсонмен (Bafut Beagles, Three Singles To Adventure, The New Noah, The Drunken Forest, Encounters with Animals, A Zoo in My Luggage, The Whispering Land, Menagerie Manor) (Руперт Харт Дэвис баспасынан жарық көрді) және Эдвард Мортельманспен (Catch Me A Colobus, Beasts in My Belfry, Golden Bats and Pink Pigeons) (Collins баспасынан жарық көрді). Суреттердің көп бөлігі жануарлардың эскиздерінен тұрады. Ральф Томпсон "Menagerie Manor" жобасының эскиздері дайындалған кезде Джерси зоологиялық паркін аралады. Дюрреллмен бірге жұмыс істеген басқа иллюстраторлар Барри Л. Дрисколл ("Буштағы екеу" кітабына суреттер салған), Пат Мариотт ("Зоопаркке қараңыз" кітабына суреттер салған) және Энн Мике ван Огтроп ("The Talking Parcel" және "Donkey Rustlers" кітаптарына суреттер салған) болды. Дюррелл өмірінің соңғы жылдарында көптеген әсем суреттелген балалар кітаптарын жазды. Грэм Перси "Құралайдың керемет саяхаты" және "Құралай динозаврлардың керемет оқиғасы" кітаптарына суреттер салды. "Тоби Торғай" және "Қамқоршы" кітаптарына суреттерді Кит Уэст салса, "Шұбар" атты кітаптарына суреттерді Клифф Райт салған.

Құрметтер мен мұра

Дюрреллге 1981 жылы Нидерланд принці Бернард Алтын Арқа орденін табыс етті. 1981 жылы Дюррелл Дүниежүзілік мәдени кеңестің негізін қалаушы мүшесі болды. Дюррелл 1982 жылы OBE орденін алды. 1984 жылы Ұлттық жастар музыкалық театры Джерси штатының Форт-Регентінде Джеральд Дюрреллге арналған құрмет ретінде «Жануарлар карнавалы» музыкалық театрын қойды. Дюррелл 1988 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының қоршаған ортаны қорғаудағы жетістіктері үшін құрметті тізіміне енді, 1987–92 жылдар аралығында осы құрметке ие болған 500 адамның («Global 500») бірі болды. Кент университеті 1989 жылы Дюррелл консервация және экология институтын (DICE) құрды, ол Ұлыбританияда консервация және биологиялық әртүрлілік саласында дипломдар мен дипломдық жұмыстарды ұсынатын алғашқы аспирантура мектеп болды. 1995 жылы «Биодиверситет және консервация» журналы Джеральд Дюрреллге арнап, оның қайтысынан кейін «Зоопарктердің рөлі» тақырыбында арнайы том шығарды. 1996 жылы құрылған Джеральд Дюррелл ескеру қоры жыл сайын Жабайы табиғат қоры арқылы консервация саласында гранттар береді. Мискольц зоопаркындағы мүсіндер паркі 1998 жылы Джеральд Дюрреллдің бюстін жасады. 1998 жылы Whipsnade зоопаркы Дюрреллге арналған приматтарды ұстауға арналған жаңа аралды ашты. Табиғи тарих мұражайы мен BBC Wildlife иелігіндегі «Жылдың жабайы табиғат фотографы» конкурсы 2001 жылдан бастап жойылып бара жатқан түрлердің ең жақсы суреті үшін Джеральд Дюррелл сыйлығын тағайындайды. 2002 жылы құрылған Корфудағы Дюрелл мектебі Корфудағы Дюреллдердің ізімен академиялық курс пен экскурсияларды ұсынады. Ботаник Дэвид Беллами мектеп үшін Корфуда экскурсиялар өткізді. Корфу қалалық әкімдігі 2006 жылы Корфу боскетінің (Корфу қаласындағы саябақ) атын Джеральд пен Лоуренс Дюрреллдердің құрметіне «Боскетто Дюррелл» деп өзгертетінін мәлімдеді. Wildlife Preservation Canada 2006 жылы мұралық сыйлықтар жасаған адамдарды тану мақсатында Джеральд Дюррелл қоғамын құрды. Маврикийдегі Black River аңғарындағы Джеральд Дюррелл эндемикалық жабайы табиғат қоры Маврикийдің жабайы табиғат қорының Маврикий кескілеуі, қызғылт көгершін және эхо-парики үшін өте табысты тұтқындықта өсіру бағдарламасының орны болып табылады. Дюррелл жануарлар паркінде Джон Даблдейдің Джеральд Дюрреллдің қола мүсіні орнатылған, оның аяғында кеуекті лемур және аяғында Round Island геккосы бейнеленген. Джерсиде Джерсидің жабайы табиғатты қорғау қорының құрметіне маркалар шығарылды, ал Маврикийде Дюрреллдің құрметіне аталған сирек кездесетін гекконың түріне негізделген марка шығарылды. Сент-Люсиядағы Rat Island-тің кеміргіштерден тазартылуы, Durrell Wildlife Conservation Trust-тың Praslin аралы сияқты Сент-Люсияның жұлдызды мысық кеміргішінің қорығын құруы Rat Island-тің ресми атауын өзгертті. Ол қазір «Дюррелл аралы» деп аталуда. Белиз зоопаркындағы келушілер орталығы Дюрреллдің құрметіне Джеральд Дюррелл келушілер орталығы деп аталды. Корнуолл колледжінің Ньюкуэйдегі қолданбалы зоология орталығында екі ғимарат бар, олардың бірі - Дюррелл ғимараты, оны 2007 жылы оның әйелі Ли Дюррелл ашты.

Durrell was awarded the Order of the Golden Ark by Prince Bernhard of the Netherlands in 1981. In 1981, Durrell became a founding member of the World Cultural Council. Durrell received the OBE in 1982. The National Youth Music Theatre performed the musical theatre The Carnival of the Animals at Fort Regent, Jersey as a tribute to Gerald Durrell in 1984. Durrell featured in the United Nations' Roll of Honour for Environmental Achievement in 1988, becoming part of 500 people ("Global 500") to be given this honour in the period 1987–92. The University of Kent started the Durrell Institute of Conservation and Ecology (DICE) in 1989, the first graduate school in the United Kingdom to offer degrees and diplomas in conservation and biodiversity. The journal Biodiversity and Conservation brought out a special volume of the journal in tribute to Gerald Durrell, on the theme of "The Role of Zoos" in 1995, following his death. The Gerald Durrell Memorial Funds, launched in 1996, are granted in the field of conservation by the Wildlife Trust every year. The statue park in Miskolc Zoo, created a bust of Gerald Durrell in 1998. Whipsnade Zoo also unveiled a new island for housing primates dedicated to Durrell in 1998. The Wildlife Photographer of the Year competition, owned by the Natural History Museum and BBC Wildlife, gives the Gerald Durrell Award for the best photograph of an endangered species, starting from 2001. The Durrell School in Corfu, established in 2002, offers an academic course and tours in the footsteps of the Durrells in Corfu. Botanist David Bellamy conducted field trips in Corfu for the school. The town hall of Corfu announced in 2006 that it would rename Corfu Bosketto (a park in the city of Corfu) Bosketto Durrell, after Gerald and Lawrence Durrell as a mark of respect. Wildlife Preservation Canada established the Gerald Durrell Society in 2006 as recognition for individuals who have made legacy gifts. The Gerald Durrell Endemic Wildlife Sanctuary in the Black River Valley in Mauritius, is the home of the Mauritius Wildlife Appeal Fund's immensely successful captive breeding programme for the Mauritius kestrel, pink pigeon and echo parakeet. The Durrell Wildlife Park has a bronze statue of Gerald Durrell by John Doubleday, cast along with a ruffed lemur at his knee and a Round Island gecko at his feet. Jersey brought out stamps honouring the Jersey Wildlife Preservation Trust and Mauritius brought out a stamp based on a race of a rare gecko named after Durrell. The de rodentification of Rat Island in Saint Lucia by the Durrell Wildlife Conservation Trust to create a sanctuary for the Saint Lucia whiptail lizard on the lines of Praslin Island has caused an official change in name for Rat Island. It is in the process of being renamed Durrell Island. The Visitors' Centre at the Belize Zoo is named the Gerald Durrell Visitors' Centre in honour of Durrell. Cornwall college Newquay's centre for applied zoology has two buildings, one the Durrell Building, opened by his wife Lee Durrell in 2007.

Цитаталар

Джеральд Дюрреллдің "Оксфорд цитаталар сөздігінің" 8-ші басылымында бір жазбасы бар. "Көптеген адамдар табиғатты қорғауды тек қана жұмсақ жануарларды сақтау деп ойлайды, бірақ олардың түсінбегені – біз адамзаттың өз қолымен жойылуына қарсы күресіп жатырмыз".