Кіріспе

Клинтон Харт Мерриам (5 желтоқсан 1855 - 19 наурыз 1942) – американдық зоолог және орнитолог. Ол сонымен қатар сүтқоректілерді зерттеуші, энтомолог, эколог, этнограф, географ, табиғатты зерттеуші және дәрігер болған. Ол көбінесе сүтқоректілерді зерттеу саласының, зоологияның бір тармағының "атасы" ретінде танымал.

Ерте өмір

Клинтон Харт Мерриам 1855 жылы Нью-Йорк қаласында АҚШ конгрессмені Клинтон Леви Мерриам мен судьяның қызы, Ратгерс институтының түлегі Кэролайн Харттың отбасында дүниеге келді. Әкесі мен ұлының ортақ есімі Клинтон, ол Нью-Йорк губернаторы Девитт Клинтонның құрметіне берілді, Мерриам отбасы онымен байланыста болған. Нью-Йорк қаласында туған, ата-анасы қыста сол жерде болған, бірақ отбасылық үйі және Мерриамның балалық шағын өткізген жері – Нью-Йорк штатының Льюис округіндегі «Локуст Гроув» шаруашылығы болды. Ол Адирондак тауларының жанында орналасқан, және Мерриамның табиғатқа деген қызығушылығы осы жерде қалыптасты. 1872 жылдың маусым айында Конгресс 1871 жылғы танымал Хейден геологиялық экспедициясын аяқтау үшін тағы 20 000 доллар бөлді. Бұл экспедиция Йеллоустоун Ұлттық паркінің құрылуына үлкен үлес қосты. Экспедициядан кейін, американдық Батысты зерттеуде Хейденнің қарсыласы лейтенант Джордж Уилер Мерриамды өзінің экспедициясына тартып алуға тырысты, бұл Мерриамды екі саяхатшы арасындағы ескі қақтығыстың ортасына қойды. Профессор Бэрд тағы да Мерриамның мүддесін қорғап, оны колледжге түсуге дайындалу үшін мектепке қайта оқуға кеңес берді. Оқу орнында Мерриам Альфей Хайат Веррилл, Сидни Ирвинг Смит және Дэниел Кейди Итон сияқты көрнекті ғалымдардан білім алды. Осы кезеңде Мерриам әкесімен Флоридаға саяхат жасағаннан кейін «Оңтүстіктен орнитологиялық жазбалар» атты қысқа мақала жариялады. Сонымен қатар, ол «Коннектикут құстарына шолу» атты мақаласын жариялады, ол құстардың таралу аймағының көбейту маусымындағы температураға байланысты екенін көрсетті, сондай-ақ «Локуст Гроув» үйінің жанындағы құстарды байқаудан алынған бірнеше қысқа жазбалар да жарық көрді. 1878 жылы медицина институтында оқып жүргенде Мерриам Нью-Йорк Линнеан қоғамын ұйымдастыруға көмектесті және оның алғашқы президенті болды. 1883 жылы АҚШ-та орнитологияға қызығушылықтың артуы нәтижесінде Америка орнитологтар одағы құрылды, ол сол кезде құрылған Британдық орнитологтар одағының үлгісімен құрылған. Мерриамның комитеттеріне жасаған жоспарлары Одақтың мүмкіндіктерінен асып кетті, сондықтан Мерриамның әкесі, Нью-Йорк сенаторының және профессор Бэрдтің қолдауымен Конгресстен 10 000 доллар қаражат бөлдірді, ол бас орнитологты жалдауға және АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінің Эндология бөліміне қарасты орнитология бөлімін құруға жұмсалды. Ол 1888 жылы Ұлттық географиялық қоғамдың негізін қалаушылардың бірі болды. Ол Солтүстік Америкадағы биомдарды экватордан полюске дейінгі ендік реттілікке сәйкес келетін биіктік реттілігі бойынша жіктеу үшін «өмір аймақтары» тұжырымын жасады. Маммологияда ол түрлерді шамадан тыс бөлуге бейімділігімен танымал, мысалы, Солтүстік Американың қоңыр аюларының ондаған түрлі түрлерін бірнеше туыстарға жатқызып ұсынды. 1899 жылы ол теміржол магнаты Э. Х. Харриманға Аляска жағалауы бойындағы зерттеу сапарын ұйымдастыруға көмектесті. Оның есімімен аталатын жануарлар түрлеріне: Мерриамның каньонды кесірткесі (Sceloporus merriami), Мерриамның жабайы түйесі (Meleagris gallopavo merriami), қазір жойылып кеткен Мерриамның бұғысы (Cervus elaphus merriami), Мерриамның қалталық егесі (Perognathus merriami), Мерриамның суыртығы (Tamias merriami) және Мерриамның сұр тышқаны (Urocitellus canus) жатады. Оның егжей-тегжейлі таксономиясы және жан-жақты далалық жұмысы көптеген жылдар бойы зоологтарға үлкен әсер етті.

Америкалық сүтқоректілер

Ол өзінің табиғат ғылымындағы қызметін 16 жасында 1872 жылы Харден зерттеуімен бастады. 18 жасында сүтқоректілер мен құстар туралы биологиялық зерттеулердің баяндамасын жариялады. Табиғи ғылымдар саласына енгеннен кейін Мерриам Йель университетінде оқыды және 1879 жылы Колумбия университетінен медицина докторы дәрежесін алды. Университетті бітірген соң ол медицинада қысқа ғана мансапқа ие болды, бірақ 1883 жылы сүтқоректілер түрлерін зерттеуге деген ерте замандағы құштарлығы қайта оянды және ол 1883 жылы Америка орнитологтары одағының негізін қалаушы мүшелерінің бірі болды, онда ол сүтқоректілердің әртүрлі түрлерін зерттеуді жалғастырды. Ол алғаш рет 1884 жылы "Atophyrax bendirii" терминін қолданды. Табиғат ғылымы саласындағы беделі артып келе жатқан ол болашақ президент Теодор Рузвельтпен (оның құрметіне Рузвельт бұғысы аталды) жақын дос болып кетті және 30 жасында 1885 жылы АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің Энтомологиялық бөлімінде жаңадан құрылған орнитология бөлімін басқаруға тағайындалды. Бұл бөлім 1905 жылы Биологиялық зерттеу бюросы болып аталды. Бюроны 25 жыл басқарған ол ұлттық деңгейде танымал болды және АҚШ-тың құстар мен сүтқоректілерін ғылыми тұрғыдан жақсы түсінуге үлкен үлес қосты. Бюро басшысы ретінде Мерриам Солтүстік Америка фаунасы сериясын бастады, онда ол 71 жаңа түр және сүтқоректілердің бірнеше жаңа туысын сипаттады. Солтүстік Америкадағы қоңыр және гризли аюларын қайта қарағаннан кейін, ол тағы да 84 түрді анықтады. 1889 жылы Мериам Колорадо үстіртіне сапар жасады. 1890 жылы Сан-Франциско тау аймағы мен Кіші Колорадоның шөлінің биологиялық зерттеу нәтижелерін жариялады, соның ішінде экспедицияда дамытқан "өмір аймақтары" тұжырымын ұсынды. Мериамның температура мен ылғалдылықтың айырмашылығымен ерекшеленетін жеті биіктіктегі "өмір аймақтары" жөніндегі тұжырымы маңызды идея болды. 1899 жылы ол Эдвард Харриманмен бірлесіп Аляска экспедициясын ұйымдастырды, олар екі ай бойы Аляска жағалауын Сиэтлден Сібірге дейін зерттеді. Кейіннен ол 1902 жылы Америка орнитологтары одағының президенті болып сайланды. Сол жылы ол Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Шамамен 1910 жылы ол Калифорнияда тұратын халықтардың этнологиясына көбірек назар аударуды бастады.

Америка тумасы

Солтүстік Американың батысына биологиялық организмдерді зерттеу және тізімдеу үшін Мерриам жасаған көптеген сапарлары барысында, ол зерттеген сүтқоректілер туралы құнды ақпарат алу үшін жергілікті "жергілікті халыққа" (үндістерге) сене бастады. Осы сұрақтары мен кездесулері арқылы Мерриам байланыстарымен сөйлесу үшін жергілікті тілдерді үйренуге тырысты. Сонымен қатар, ол Калифорнияның үнді мөдениеттеріне қызығушылық танытты. XIX ғасырдың соңында Солтүстік Америка үнділерінің саны күрт азайған кезде, Мерриам осы әртүрлі тайпалардың халқы, тілі, мәдениеті және білімі жоғалып бара жатқанын түсінді. Ол Калифорнияның үнді тайпалары туралы ақпаратты тым кеш болмай тұрып жинауға бел буды. Мерриам Шығыс жағалаудағы академиялық мекемелердегі әріптестерін мамологиядағы мансабынан бас тартып, антропологиялық және тіл білімі саласындағы далалық жұмыстарға көшкенімен таңқалдырды, бұл салаға оның формальды дайындығы болмады. Мерриамның досы Харриман қайтыс болғанда, оның әйелі Мерриамға академиялық грант ұсынып, оны қалағанын зерттеуге ынталандырды. Харриман отбасының қаржыландыруымен Мерриамның назары АҚШ-тың батысындағы үнді тайпаларын зерттеуге және оларға көмек көрсетуге ауысты. Орталық Калифорния мифологиясы және этногеография саласындағы оның үлесі ерекше болды. Мерриам өзінің далалық жазбаларында бұрын зерттелмеген тайпалардың тілдері мен әдет-ғұрыптары туралы мол мәлімет жинағаны үшін мақталады. Мерриам өз зерттеулері бойынша көптеген мақалалар жариялады және оның нәтижелерін Калифорния тайпаларын қолдау үшін пайдаланды; оның далалық жазбаларының көп бөлігі әлі де жарияланбаған және негізінен Калифорния Беркли университетінің антропология музейінің жертөлесінде сақталады, олар Мерриамның академиялық ортасы болған Смитсониан институтынан әкелінді.

Жеке

1886 жылы 15 қазанда Мерриам сол кездегі хатшысы Вирджиния Элизабет Госнеллге үйленді. Оның немересі Ли Мерриам Талбот (1930–2021) – география және экология ғылымдарының маманы, ол 1957 жылы парсы көгершінін қайта ашқан IUCN тобының мүшесі болды және 1980 жылдан 1983 жылға дейін IUCN бас хатшысы қызметін атқарды.