Кіріспе
Centralia трагедиясы, сондай-ақ Centralia қастандығы және Атыс тоқтату күні көтерілісі деп белгілі, 1919 жылғы 11 қарашада Атыс тоқтату күнінің бірінші жылдығын тойлауға арналған шеру кезінде Вашингтон штатының Centralia қаласында болған қанағатсыз және қанды оқиға. Америка легионы мен Дүниежүзілік өнеркәсіптік жұмысшылар (IWW немесе "Wobblies") мүшелері арасындағы қақтығыс салдарынан алты адам қаза тауып, көптеген адамдар жараланды, бірнеше адам түрмеге жабылды және оқиғаға себеп болған жағдайлар мен оқиғалар туралы әлі де даулы және аса өткір пікірталас жүріп жатыр. Centralia және көршілес Chehalis қалаларында Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагерлері көп болды, сонымен қатар Легионның белсенді бөлімдері мен көптеген IWW мүшелері болды, олардың кейбіреулері де соғыс ардагерлері еді. Оқиғаның салдарынан ұлттық бұқаралық ақпарат құралдарының назарын аударған сот процесі, 1919-1920 жылдардағы Бірінші Қызыл үрейге ықпал еткен жаңқа, IWW үшін беделді шейіт құру, шайқастың бір жағына ескерткіш, екінші жағына монументалды сурет салу және АҚШ президенті Уоррен Г. Хардингтің қаза тапқан легионерлерге ресми құрмет көрсетуі болды.
Вашингтон штаты
1800 жылдардың соңында Вашингтонда IWW ұйымдастырушылық күш-жігері Солтүстік-Батысқа қатысты алғашқы қоныс салушылардың көзқарасы мен қалалық және өнеркәсіптік орталықтардың тұрғындарының қажеттіліктері арасындағы қайшылықты көрсетті. 1908 жылдың соңында Wobblies жұмыс орындары жоқ екенін білгенімен, жұмысшыларды алаяқтықпен жұмысқа алған Спокан агенттіктеріне қарсылық білдірді. Қалалық әкімдік жауап ретінде көшедегі жиналыстар мен митингтерге тыйым салды. Бұл тыйымға түзетулер енгізіліп, құтқару армиясына сөз сөйлеуге және қоғамдық жиналыстар өткізуге рұқсат берілгенде, Wobblies сөз бостандығы құқығын қорғау үшін көшеге шықты. Бір ай ішінде 500 наразылық білдіруші, оның ішінде 19 жасар Элизабет Гурли Флинн тұтқындалды. Ұрыс екі тараптың да жеңіске жеткенін жариялап, тыйым алынғаннан кейін аяқталды. Эвереттегі ереуілдегі шифер тоқымашыларына көмектесу үшін тағы бір сөз бостандығы демонстрациясын ұйымдастыруды көздеген Wobblies шабуылды жалғастыру үшін солтүстікке сапар шекті. Шифер тоқымашылары кедр бағасының қалпына келгеніне байланысты жалақыларын қайтару үшін ереуілге шықты. Ашық қақтығыстан аулақ болғанымен, екі тараптың арасындағы шиеленіс күшейді. 1914–1918 жылдары кен және диірмен өнеркәсіптерінде шашыраңқы ереуілдер болды. IWW жергілікті мүшелерге зал ашуға тырысқанда, Централияда тұратын IWW қарсыластары қарсылық көрсетті. 1917 жылы Wobblies жалға алу шартында псевдоним қолданып зал ашуға тырысты, бірақ үй иесі олардың кім екенін білгеннен кейін оларды шығарып жіберді. IWW 1918 жылдың көктемінде кәсіподақ залын ашуға қол жеткізді. Кәсіподақ мүшелері мен кәсіподаққа қатыспағандардың арасындағы, әсіресе жаңа Американдық легионның жергілікті бөлімін құратын ардагерлермен қарым-қатынас нашарлай берді. Болшевиктер Ресейде билікке келді және көптеген адамдар IWW-нің ниеттері ұқсас деп қорқып, екі жақ арасындағы байланыстар туралы үнемі айыптауларға байланысты болды. Кәсіподақ мүшелері бүлік шығару айыбымен тұтқындалды. IWW мүшелері аймақтағы зорлық-зомбылықтың нысанасы болды. Централияның бизнес иелері, әсіресе Американдық легион мүшелері үшін Wobblies-тің саяси көзқарастары америкалық емес және мүмкін сатқындық деп саналды. 1918 жылдың 30 сәуірінде кәсіподақ залы Қызыл крест шеруі кезінде тоналды. Алайда, Елмер Смит зорлық-зомбылықсыздыққа берілгендігі мен жақсы мінез-құлқы ескерілгенде, оның қарулы қақтығыстың мақсаты болғаны күмәнді. Смит ұсынысының нақты мағынасы ешқашан белгілі болмас. Легиондық пост командирі Уоррен Гримм, қырғынның алғашқы құрбаны болған, Смитпен үнемі байланыста болған жергілікті заңгер болды. Осы екі адамның көзқарастары әртүрлі болғанымен, жеке журналдарындағы деректерге сүйенсек, олардың арасындағы кәсіби қарым-қатынас әдетте құрметпен жүргізілген және олар бір-бірінің заңгерлік шеберлігін бағалаған. Гримм Централияның жетекші тұлғаларының бірі болды. Жергілікті мектептің футбол жұлдызы және Вашингтон университетінің үздік ойыншысы, ол Ресей революциясы кезінде Транссибір темір жолын қорғаған АҚШ армиясының офицері ретінде ерекше көзге түсті. Бүгінгі күнге дейін Американдық легион Гриммді алдын ала нысана ретінде таңдады деп санайды, әсіресе ол Сібірдегі тәжірибесіне негізделген «большевиктердің зұлымдықтары» туралы ашық сөйлегендіктен және IWW-ге қарсы екендігі белгілі болды. Ұжым басшыларының қырғыннан кейінгі еңбек алқасы оны өз адамдарын Родерик қонақ үйіне шабуыл жасауға итермелеген Централияның қастандықтарына жетекшілік еткен адам ретінде көрсетті. 1919 жылы, 1932 жылы жарық көрген U.S.A. трилогиясының екінші кітабында Джон Дос Пассос Гриммді «жақсы отбасы мен әдепті жас адам» деп сипаттады. Уорреннің ағасы және заңгер серіктесі Хьюбер «Полли» Гримм сол кезде Централияның қалалық прокуроры болды. Wobblies-ке деген жеке сезімдеріне қарамастан, Хьюбер 1919 жылдың 20 қазанында өткен қалалық жиналыста IWW-нің заңды құқықтары бар екенін және оларды қаладан кетуге мәжбүр етуге болатын заң жоқ екенін мәлімдеді. Атыс бітісі күнін тойлау үшін Централияның басшылары көршілес Шехалис қаласымен бірлесіп шеру ұйымдастыруды жоспарлады, содан кейін мерекелік шаралар өтеді. Шеруге Централия мен Чехалис американдық легиондық бөлімдерінің толық құрамы, сондай-ақ басқа да азаматтық ұйымдар қатысуы керек еді. Бұл шеруға тым көп адам жиналды және оны басқару қиын болды. Бұған қоса, маршрут өте нашар болды, шеру Үшінші көшеде өзіне кері қайтып, Солтүстік мұнарадағы IWW залынан алыс емес жерде аяқталды. Сонымен қатар, маршрут мерекелік шаралардан бірнеше апта бұрын өзгертілді. Шара ұйымдастырушыларының сөзінше, бұл жаңа маршрут әдеттегіден гөрі үлкен шеруге арналған. Нәтижесінде, шеру көптеген тоқтаулармен, тығыздықпен және үлкен аралықтармен толы болды. Одан да қауіптісі, алғаш рет өзгерістер шерудің жаңа Wobblies залының алдынан өтуіне әкелді. Кәсіподақ мүшелері арасында жиі тараған қауесеттерге сәйкес, ағаш өңдеу компаниялары мен жергілікті бизнес лидерлері 1918 жылғы оқиғаны қайталауға дайын және Атыс бітісі күні шеруін осы мақсатқа пайдалануды жоспарлап отыр. Шеру маршрутына енгізілген өзгерістер, сондай-ақ Централия лидерлерінің қауесет таратушылық сөздері осы қорқынышты күшейтті. Бұл қауесеттердің шындығына қарамастан, олар өмірге енді. Олар соншалықты кең тарағандықтан, Родерик қонақ үйінің иесі, IWW-ге жалдағандықтан, шеру кезінде жергілікті шерифтен көмек сұрады. Шериф қорғауды ұсынбады. Централия шерифтік департаментінің мәлімдемесіне сәйкес, олар қауесеттерге ғана сүйене отырып, қазірдің өзінде жетіспей жатқан ресурстарды жұмсауға құқылы емес. Керісінше, Wobblies бұл наразылықты оларға қарсы жасалып жатқан қастандық туралы тағы бір дәлел деп қарады. Кейбір легион мүшелері резеңке шлангтармен және газ құбырларымен шеруге қатысты. Почта бастығы мен жергілікті пастор дарға асу үшін арқандарды алып жүргендері көрілді. IWW мәлімдемесіне сәйкес, олардың кәсіподақ мүшелері шабуылдан қорқуы себепті, залдарында тапаншамен қаруланған адамдарды орналастыруға шешім қабылдады. 1918 жылғы көшедегі ұрыс қайталанбасын болдырмау үшін, Wobblies Avalon және Arnold қонақ үйлерінің қарсы жағына орналасты. Мүшелер сондай-ақ Родерик көшесінің алдындағы жағдайды бақылай алатын жақын жердегі Семинария төбесінде орналастырылды. Басқа адамдардың айтуынша, бұрынғы қақтығыстарда жеңіліске ұшыраған IWW төбелеске дайындық жасап, қан төгіліске жеткізуді қалаған. Дәлел ретінде олар залда бар болған Wobblies саны жеті ғана екенін айтады. Қалғандары, олардың айтуынша, басқа ғимараттарда және Семинария төбесінде орналасқан, жоғары қуатты мылтықтармен қаруланған және қарауыл емес, тықсырушылар болған. Залдағы кез келген қақтығысқа ықпал ете алмайтындықтарын ескерсек, бұл тұрғындар Wobblies-тің мақсаты Солтүстік мұнара көшесінің ортасында қырғын жасау екеніне сендірді. Алайда, IWW-нің залын қалай қорғау керектігі туралы жалпы келісім болған жоқ. Кейбір Wobblies басқаларының қаруланғанын білмеді және барлығы да қаруланбады. Кейбіреулері залдан тыс жерлерден шеруді бақылап отырған басқа Wobblies туралы білмеді. Американдық легион мәлімдемесіне сәйкес, қатарларды қайта құру Avalon-да орналасқан Wobblies мүшесі Юджин Барнеттке Гриммге тікелей оқ атуға мүмкіндік берді. Барнеттің мылтығынан шыққан оқ Гриммнің кеудесіне тиіп, денесінен өтті. Жанында тұрған легионер МакЭлфреш келесісі болды. 500 метрден астам қашықтықта Семинария төбесінен атылған деп саналатын .22 калибрлі оқтан миына тиіп, ол дереу қаза тапты. Өлімге тап болған Гримм тротуарға сүйреліп әкелінгенде, қарусыз легионерлерге қосымша оқтар жауды. Өліп жатқандарынан қашып, тықсырушыларына шабуыл жасаған легионерлер Родерик пен айналасындағы ғимараттарға шабуыл жасады. Керісінше, IWW легионерлер тоқтағанда, шағын топ, мүмкін Гриммнің әріптесі...
Весли Эвересттің өлімі
1919 жылғы 11 қарашада кешке халықтың наразылығы күшейіп, түрме сыртында үлкен наразылар тобы жиналды. Орталық қаласына электр қуаты тоқтатылып, американдық легионерлер жүргізушілерге фараларын сөндіруге бұйрық берді. Осы қараңғылықтың артында жасырынып, наразылар Весли Эвересті түрмеден алып кетті. Линч болғаннан кейін бір күні полиция жасаған есеп, кастрация туралы айтылған әңгімеге күмән келтіреді. Есепте саусақ іздері мен дененің сипаттамасы бар, бірақ кастрация туралы ешқандай мәлімет жоқ. Вашингтон штатының заңдары үшінші дәрежелі кісі өлтіруді қылмыс деп танымайды. Бірнеше сағат ойластырудан кейін, қазылар алқасы осы екі тұтқынға қатысты үкімін өзгертті. Уақыт өтіп, жағдай басылғаннан кейін, Эльмер Смит бастаған қоғамдық науқан жүргізілді. 1930 жылы бір тұтқын түрмеде қайтыс болды, ал екіншісі босатылды. 1931 жылы үш тұтқын мерзімінен бұрын босатылды. 1933 жылы жаңадан сайланған демократ губернаторы Кларенс Д. Мартин (1884–1955) үш тұтқынның жазасын жеңілдетті немесе кешірді. Соңғы тұтқын Рей Беккер өзінің кінәсіз екенін айтып, мерзімінен бұрын босатудан бас тартты. 1939 жылы либералды штат сенаторы Мэри Фаркхарсонның көмегімен оның жазасы өтеген мерзіміне ауыстырылды. 1924 жылы Централия қаласының Джордж Вашингтон паркінде сарбаздың қола мүсіні орнатылды. Алонзо Виктор Льюис жасаған "Сентинель" мүсіні трагедияда қаза тапқан төрт легионердің құрметіне арналған. 2023 жылы "Сентинель" мүсінінің жанына Централия трагедиясында қаза тапқан IWW ұйымының он мүшесіне арналған қола тақта орнатылды. Сол жылдың басында IWW ұйымының сегіз мүшесіне қатысты үкімді жою туралы штат губернаторына өтініш берілді. Уэсли Эвересттің қабірі, Дейл Хаббардтың үйі және сарбаз мүсіні тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілген.
Мұра
Бұл трагедия бірнеше әдеби және кино туындыларында еске алынады. Оқиғалар болған кезде Централияның жанында тұрған жасөспірім Роберт Кантуэлл өзінің туындыларында, оның ішінде «Күлкі және жату» (1931) және «Молшықтың жері» (1934, 1971) кітаптарында ереуіл тақырыбын қамтыды. Уэсли Эвересттің қазасы Хаим Потоктың «Давитаның арфасы» романының басты кейіпкерлерінің бірінің мінезін қалыптастыруда маңызды орын алады. Автор Джон Дос Пассос өзінің «АҚШ трилогиясында» бүлік туралы сипаттайды. 2011 жылы түсірілген «J. Edgar» фильмінде де осы қырғынның қысқаша көрінісі бар. Бұл трагедия Джон Стрейлидің Сесил Янгер сериясындағы «Өлім және бақыттың тілі» детективінің оқиғасының негізгі бөлігін құрайды.