Кіріспе
1919 жылы Канадада болған ереуіл 1919 жылғы Виннипег жалпы ереуілі Канада тарихындағы ең белгілі және әсерлі ереуілдердің бірі болды. Алты аптаға созылған, 15 мамырдан 26 маусымға дейін 30 000-нан астам ереуілші Канаданың үшінші ірі қаласы болған Виннипег (Манитоба) қаласында экономикалық қызметті тоқтатты. Қысқа мерзімде ереуіл тұтқындауларға, қан төгілуге және жеңіліске әкелді, бірақ ұзақ мерзімде ол Канададағы күшті жұмысшы қозғалысының қалыптасуына және социал-демократиялық саясаттың дәстүрін дамытуға үлкен үлес қосты.
The Winnipeg General Strike of 1919 was one of the most famous and influential strikes in Canadian history. For six weeks, May 15 to June 26, more than 30,000 strikers brought economic activity to a standstill in Winnipeg, Manitoba, which at the time was Canada's third largest city. In the short term, the strike ended in arrests, bloodshed and defeat, but in the long run it contributed to the development of a stronger labour movement and the tradition of social democratic politics in Canada.
Шабуыл себептері
Шабуылдың көптеген себептері болды, олардың көпшілігі әлеуметтік теңсіздікке және қаланың жұмысшы табының кедейлігіне байланысты болды. Жалақы төмен болды, бағалар өсті, жұмыспен қамту тұрақсыз болды, иммигранттар дискриминацияға ұшырады, тұрғын үй және денсаулық сақтау жағдайы нашар болды. Сонымен қатар, соғыс кезінде жұмыс берушілердің орасан зор пайда табуына наразылық болды. Соғыстан оралған сарбаздар теңіздегі ауыр сынақтардан кейін әлеуметтік жағдай мен мүмкіндіктерді жақсартуға ниет білдірді. Жұмысшылардың көпшілігі кәсіподақ өкілдігіне ие болмады, бірақ көптегендері кәсіподақтар арқылы экономикалық тұрақтылыққа қол жеткізу үмітімен шабыттанды. Көптеген жұмысшылар жергілікті реформаторлардың, радикалдардың және революционерлердің айтқан социалистік идеяларына ықпал етті. Бұл, әсіресе 1917 жылғы Ресей революциясынан кейін, Шығыс Еуропадан келген көптеген иммигранттардың арасында үлкен қызығушылық тудырды. 1919 жылдың наурыз айында Калгарида өткен батыс жұмысшы делегаттарының жиналысында бес күндік жұмыс аптасы мен алты сағаттық жұмыс күнін қолдауды қоса алғанда, көптеген радикалды қаулылар қабылданды. Олар сондай-ақ барлық кәсіптер мен салалардағы жұмысшыларды біріктіру арқылы сыныптық ынтымақты нығайту үшін жаңа кәсіподақ орталығын құруды талап етті. "Бір үлкен одақ" идеясы ереуілді бастады деген пікір қате, өйткені ОБУ 1919 жылдың маусым айында ғана құрылды. Дегенмен, "бір үлкен одақ" идеясы алапаттық атмосферасына үлес қосты. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Канаданың басқа жерлерінде де, әлемнің басқа елдерінде де ұқсас тұрақсыз жағдайлар болды, бірақ Виннипегтегі жағдайлардың жиынтығы жарылысқа әкеп соқты. Ереуілдің ең тікелей себебі металл және құрылыс салаларындағы ұжымдық келіссөздерді қолдаумен байланысты болды, онда жұмысшылар өздерінің кәсіптік кеңестері арқылы келісімшарттар туралы келіссөздер жүргізуге тырысты. Металл және құрылыс салалары кеңесінің екеуі де сәуірдің соңына дейін жұмыс берушілермен келісімшартқа келе алмағандықтан, ереуілге шықты – құрылыс салалары 1 мамырда, ал металл салалары 2 мамырда. Осы жағдай қаланың кәсіподақтарының бас органы – Виннипег сауда және еңбек кеңесінің отырысында талқыланды. Еңбек кеңесі 12 000 мүшесінен жалпы ереуіл туралы ұсынысқа дауыс беруді шешті. Бұған дейін, ұқсас тактика 1918 жылы қалалық жұмысшылар ереуілінде сәттілікке жеткен. Еңбек кеңесінің мүшелері арасында өткен дауыс берудің алдын ала нәтижелері 13 мамырда жарияланды. Нәтижеде жалпы ереуілге күшті қолдау көрсетілді – 8667 дауысқа 645 дауыс қарсы болды. Еңбек кеңесінің хатшысы Эрнест Робинсон "бір ұйымды қоспағанда, барлық ұйымдар жалпы ереуілге дауыс берді" және "барлық коммуналдық қызметтер ұжымдық келіссөздер принципін сақтау үшін тоқтатылады" деген мәлімдеме жасады. Қалалық кәсіподақтардан сайланған делегаттардан ереуіл комитеті құрылды. Көшбасшылардың арасында Кәсіподақ және Еңбек кеңесінің президенті, кірпіш қалаушы Джеймс Уиннинг сияқты орташа кәсіподақшылар және ОБУ-ны қолдаған машина жасаушы Р. Б. Рассел сияқты социалистер болды.
Ұйым
1919 жылғы 15 мамырда сағат 11-де Виннипегтің дерлік барлық жұмысшы халқы ереуілге шықты. Мемлекеттік және жеке секторлардағы шамамен 30 000 жұмыскер жұмыстан бас тартып, қалада көптеген әдеттегі іс-әрекеттер күрт тоқтады. Ереуіл комитеті ереуілге дауыс берген полиция күшін қызметте қалуға шақырды. Қалалық су таратқыштары да қызметін жалғастырып, қысымды төмендетті. 1919 жылдың көктемінде кәсіподақ мүшелерінің саны едәуір артты, бірақ жалпы ереуілге шыққан адамдардың көп бөлігі кәсіподаққа мүше болған жоқ. Мысалы, таңғы сағат 7-де жұмыстан бірінші болып қалалық телефон станциясындағы «салам айту қыздары» деп аталған телефон операторлары шықты, олар сол кезде кәсіподаққа мүше болмаған. Сондай-ақ, ереуілдің алғашқы күнінде соғыстан оралған солдаттардың ірі ұйымдары қолдауларын жариялады және ереуілдің алты аптасы бойы белсенділік танытты. Тарихшы Дэвид Беркусонның сөзіне сүйенсек, ереуілдің басында «атмосфера дерлік тойлы болды, соңғы жеңіске деген сенім күшті болды». Қатысушылар қалалық саябақтарда жиналып, ереуілдің барысы туралы баяндамаларды тыңдап, сол кездегі көптеген әлеуметтік реформалар мәселелерін талқылады. Ереуілшілерді оқиғалар туралы хабардар ету үшін Ереуіл комитеті күн сайын «Ереуіл бюллетені» жариялады. Бұл газет ереуілшілерді бейбіт болуға және жұмыс істемеуге шақырды: «Еңбекшілер осы ереуілде жеңіске жету үшін ештеңе істемеу керек. Жасыңыз, ұйықтаңыз, ойын ойнаңыз, сүйіңіз, күліңіз және күнге қараңыз. Біздің күресіміз – күреспеуден тұрады». Әйелдер-жетекшілер ереуілшілер арасында ынтымақты нығайтуда маңызды рөл атқарды. Тәжірибелі ұйымдастырушылар, мысалы, Ереуіл комитетіндегі екі әйелдің бірі Хелен «Ма» Армстронг, жас жұмысшы әйелдерді ереуілге қосылуға ынталандырып, көшелерде және қоғамдық жиналыстарда жиі сөз сөйледі. Әйелдер еңбек лигасы әйелдерге жалдақы төлеуге көмектесу үшін ақша жинады. Олар сондай-ақ күнделікті жүздеген тамақ дайындалатын асхана ұйымдастырды. 12 маусымда Виктория паркінде «әйелдер күні» өтті, онда әйелдер құрметті орындарда отырып, Дж.С. Вудворттың әйелдердің азаттығын және жыныстар теңдігін жариялаған сөзін ынтамен тыңдады. 1920 жылдары қаланың мүліктен айырылғандарының көрнекті қорғаушысы болған, өсіп келе жатқан жұмысшы табының белсендісі Эдит Хэнкокс Виктория паркіндегі ірі ашық жиналыстарда сөз сөйлеген жалғыз әйел ретінде танылды. Ереуіл комитетінің мүшелері, қалалық кеңес және жергілікті кәсіпкерлер арасындағы келіссөздер сүт пен нан жеткізуді жалғастыру туралы келісімге келді. Жеткізушілердің ереуілге қатыспағанын көрсету үшін олардың көліктеріне «ЕРЕУІЛ КОМИТЕТІНІҢ РҰҚСАТЫМЕН» деп жазылған плакаттар ілінді. Плакаттарды басшылық ұсынғанмен, олар сондай-ақ Ереуіл комитеті қаланың бақылауын алуға тырысып жатқанының дәлелі ретінде сынға ұшырады.
Қарсылық
Сыныптық айырмашылықтарға байланысты бөлінген қалада ереуілге қарсылықты өздерін "Мыңның Азаматтық Комитеті" деп атаған жергілікті кәсіпкерлер мен кәсіпқойлар тобы жетекшілік етті. Олар Сауда кеңесі ғимаратындағы штаб-пәтерінен жұмыс берушілерді ереуілшілерге мойын бұрмауға шақырды және ереуілдің басты ұйымдастырушылары деп айыптаған "келімсек" иммигранттардың наразылығын қоздыруға тырысты. Олар сондай-ақ үкіметтерге ереуілге қарсы шаралар қабылдау үшін қысым жасады. Олар "Виннипег Citizen" газетінде "соталған жалпы ереуіл шын мәнінде революция – немесе қазіргі өнеркәсіптік және үкіметтік жүйені құлатуға батыл талпыныс" деп жариялады. Ереуілдің алғашқы аптасының соңында екі федералды министр – әділет министрі Артур Миген және еңбек министрі Гидеон Робертсон жағдайды бағалау үшін Виннипегке келді. Олар ереуіл комитетімен кездесуден бас тартты, бірақ олардың қорытындыларына үлкен әсер еткен Азаматтар комитетімен кеңесті. Миген ереуілдің "ішінде жатқан нәрсеге жамылған" екенін мәлімдеді. Робертсон Оттаваға "осы ереуілдің түпкі себебі Конституциялық үкіметті құлату" екенін хабарлады. Олар федералдық қызметкерлер болып табылатын ереуілге шыққан пошта қызметкерлерін жұмысына оралуға немесе жұмысынан айырылуға ескертті. Осы уақытта олар жергілікті билікке қарулы күштерді және Солтүстік-Батыс Корольдік атты полициясын қажет болған жағдайда пайдалануға рұқсат берді. Қамауға алуға дайындық үшін маусым айының басында және Азаматтар комитетінің жетекшілерінің бірі А. Дж. Эндрюстің кеңесі бойынша федералды үкімет Иммиграциялық заңға өзгерістер енгізді, осылайша Канадада тумаған британ азаматтарын сотсыз депортациялауға мүмкіндік берді, егер олар бүлікшіл қызметпен айыпталып, сотталса. Қалалық билік те шаралар қабылдады. Ардагерлердің көп саны ереуілді қолдау үшін көшеде шеру өткізіп жатқанда, 5 маусымда қала әкімі Чарльз Ф. Грей қоғамдық демонстрацияларға тыйым салды. 9 маусымда қала полиция бөлімінің дерлік барлық қызметкерлерін кәсіподаққа мүше болмауға және симпатиялық ереуілге қатыспауға уәде беруден бас тартқандары үшін жұмыстан босатты. Азаматтар комитетінің көмегімен қалалық полицияның орнына көптеген жаттығусыз, бірақ жалақысы жоғары арнайы констебльдер тағайындалды, олар көшелерді найзамен патруілдеді. Бірнеше сағаттан кейін арнайы констебльдердің бірі, Бірінші дүниежүзілік соғыста көптеген награда алған ветеран Фредерик Коппинс ереуілшілердің жиынына шабуыл жасап, атынан сүйреліп, қатты ұрып-соқты. Бұл оның "душпандық бұзақылар" шабуылға түскенін білдірді. Жергілікті газеттер, "Виннипег Free Press" және "Виннипег Tribune", ереуілге байланысты қызметкерлерінің көп бөлігін жоғалтты, бірақ жариялауды қайта бастағаннан кейін, олар ереуілге қарсы позицияны қабылдады. "Виннипег Free Press" ереуілшілерді "боханк", "айытқыштар" және "анархистер" деп атады және радикалдардың бомба лақтырып жатқандарын бейнелейтін карикатуралар жариялады. Бұл ереуілге қарсы көзқарастар Виннипег тұрғындарының пікірлеріне әсер етті және дағдарыс атмосферасының күшеюіне себеп болды. Металл сауда кеңесіне ұжымдық келісімнің өңделген түрін ұсыну жоспары айдың ортасында жасалды, бірақ келісімге келуге жасалған барлық әрекеттер бүлікшілдікке қатысты айыптаулар сериясымен тоқтатылды. 17 маусымның таңертеңгісінде RNWMP ереуілдің көрнекті лидерлерін тұтқындады, соның ішінде Джордж Армстронг, Роджер Брей, Абрахам Хипс, Уильям Айвенс, Р. Б. Рассел және Джон Куин. Сонымен қатар, Виннипегтен қайтып келе жатқан Ванкуверлік кәсіподақ ұйымдастырушысы Билл Притчард Калгарида тұтқындалды. Виннипегтен келген Р. Дж. Джонс Монреальда болды және сол кезде тұтқындалмады. Армстронгтан басқа, Канадада туған, олардың барлығы британ иммигранттары болды. Шетелде туған бірнеше социалистер, соның ішінде Сэм Блюменберг, Макс Шаритонов және Соломон Алмазофф, сондай-ақ америкалық туылған канадалық соғыс ардагері, неміс тегінің өкілі Оскар Шопелрей де тұтқындалды.
Қазалы сенбі
Шабуылдың ең қызу шағы бірнеше күннен кейін, 21 маусымда, сенбі күні болды, ол тез арада "Қанды сенбі" деп аталды. Ереуіл жетекшілерінің тұтқындалуына наразылық білдіру үшін, қайтып келген әскерлер сенбі күні түстен кейін Бас көшеде "тыныш шеру" түрінде демонстрация өткізуді жариялады. Қалалық әкімдіктің төңірегіндегі көшелерде мыңдаған адам жиналды. Әскерлер демонстрацияны тоқтатудан бас тартқан соң, мэр Грей RNWMP-дан көмек сұрады, олар жиналысты таратуға тырысып, атты әскер тобымен көшеге кірді, алдарындағыларды таяқтармен ұрды. Штрайк бұзушы жүргізген трамвай Бас көшеден оңтүстікке қарай Портадж авенюіне қарай жүруге тырысты, бірақ тоқтатылып, рельстен шығарылып, қысқа уақытқа өртке тоғыстырылды. Қала әкімі тәртіпсіздік туралы заңды оқығаннан кейін, атқыштар тағы да шайқасқа араласты, бұл жолы үш бөлек атылыммен .45 револьверлерін оқтап жіберді. Шамамен 120 оқ атылды. Бір адам, Майк Соколовски, сол жерде-ақ қаза тапты. Стив Шчербанович деген тағы бірі жараланғаннан кейін қайтыс болды. Ауруханалар 30-ға жуық жарақат алғандарды тіркеді, көбі полиция оқтарынан болған. Ал қалғандарына достары мен туыстары күтім жасады. Халықты жанама көшелерге қуудан және таратудан кейін, "арнайы" жасақ пен әскери патрульдер қала орталығын басып алып, шамамен 80 адамды тұтқындады. Бұл оқиғалар ереуіл комитетінің сенімін күйретті, және 25 маусымда олар ереуілді келесі күні сағат 11:00-де аяқтайтынын жариялады. Алты аптадан кейін жұмысшылар жұмыстарына оралды, бірақ көптегендері ереуілге қатысқандары үшін жұмыстан шығарылды немесе басқа да жазаға тартылды.
Еңбек көтерілісінің рөлі
1919 жылдың мамыр және маусым айларында Амхерсттен (Новая Шотландия) Викторияға (Британдық Колумбия) дейінгі трицаға жуық қалада жалпы ереуілдер болды. Осы ереуілдердің кейбіреуі жергілікті жағдайға наразылық білдіру үшін, ал кейбіреуі Виннипегке қолдау көрсету мақсатында ұйымдастырылды, ал тағылары екі себептің де ықпалында болды.
"Мемлекеттік сот" және депортация
Шабуылдың сегіз жетекшісі төңкеріс жасау ниетімен айыпталып сотқа тартылды. Оларға қарсы ұсынылған дәлелдер олардың іс-қимылдарына емес, жалпы ереуілге себеп болған тәртіпсіздіктің түп тамыры деп саналған социалистік идеяларына басымдық берді. Федералдық үкімет мақұлдаған (және төлеген) келісім бойынша, Эндрюс және басқа да "заңгерлер" айыптауды жүргізді. Олар ереуіл кезінде Азаматтар комитетінде белсенді қатысқандар еді. Айыпталушылардың жетісі (Армстронг, Брей, Ивенс, Джонс, Притчард, Расселл және Куин) сотқа шақырылған, көбінесе ауылдық жерлерден іріктелген қазылар алқасымен кінәлі деп танылды. Көбісі бір жылға сотталды, бірақ Расселл екі жылға, ал Брей, нашар айыппен сотталғандықтан, алты айға кесілді. (Сонымен қатар, Брейдің тұтқындалуынан кейін ереуілге қарсы қайтып келген сарбаздардың басшылығындағы бос орынды толтырған Джон Фарнелл де тоғыз айға бас бостандығынан айырылды. Әйелінің ауруына байланысты ол үш айға ертерек босатылды.) Хьюпс өзінің қорғанысын өзі жүргізді. Ол барлық айыптан ақталды. Диксонға төңкерісшілдікке қарсы жала жабу айыбы тағылды, ол сөз бостандығының британдық дәстүрдің қажетті бөлігі ретіндегі құқығын қызу қорғады. Қырық сағаттық кеңес соңын күткеннен кейін, қалалық қазылар алқасы оны ақтап берді. Бұл нәтиже прокуратураны Вудсвортқа қарсы ұқсас айыптамалардан бас тартуға мәжбүр етті. 17 маусымда тұтқындалған "шетелдіктерге" қатысты қылмыстық іс қозғалмады. Алмазофты елден шығаруға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды, ал Шаритонов депортация туралы шешімге сәтті шағымданды. Блюменберг пен Шопелрей елге кірген кездегі техникалық бұзушылықтарға байланысты елден шығарылды. Блюменберг АҚШ-та жұмысшыларды ұйымдастырып, Дулут аймағында жұмыс істеді және тіпті социалистік платформада сол жердегі муниципалдық лауазымға үміткер болды.
Саяси әсері
Провинциялық корольдік комиссия, Х.А. Робсон басшылығымен, ереуілді тергеді. Есепте наразылық білдіріліп, бітімсіз ереуілдерге қарсылық танылды, бірақ Виннипег ереуілі шетелдіктер жасаған қылмыстық құлақтандырма емес деген қорытынды жасалды және "егер капитал еңбекшілерге қанағаттанған тіршілік етуді қамтамасыз ете алмаса, онда үкімет араласып, мемлекет осы мәселені капитал есебінен шешуі мүмкін" делінді. Ереуілдің әсері келесі сайлауларда көрінді. Еңбек партиясы ереуілге дейін бірнеше өкіл сайлаған болса, кейіннен үкіметтің барлық үш деңгейінде олардың саны едәуір артты. Сотқа дейін Куин Виннипег қалалық кеңесіне қайта сайланды. Армстронг, Айвенс және Куин түрмеде жазасын өтеу кезінде Манитоба заң шығару жиналысына сайланды. Кейін Куин Виннипег қаласының мэрі болып жеті рет сайланды. Вудсворт 1921 жылы Виннипегтен Парламенттің Еңбек партиясының депутаты болып сайланды және 1942 жылы қайтыс болғанға дейін бірнеше рет қайта сайланды. 1932 жылы ол Жаңа демократиялық партияның алдағысы – Кооперативтік Комонвелл федерациясын құруға көмектесті және оның төрағасы болды. Бұл партия 1944 жылы Саскачеван провинциясында, ал 1969 жылы Манитоба провинциясында үкіметке сайланды. Хепс 1925 жылы Виннипег Солтүстік сайлау округінен Парламент депутаты болып сайланды және 1940 жылға дейін қайта сайланды.
Шабуылдың кәсіподақтарға әсері
Ұйымдасқан еңбекшілер ереуілдің тарихына сүйене отырып, кәсіподақ қозғалысын күшейту және ресми ұжымдық келіссөздер жүргізу құқығын қамтамасыз ету үшін жұмысты ұйымдастырды. "Бір Ұлы Одақ" қысқа ғана уақытқа дамып, 1920 жылы ең жоғары танымалдылыққа ие болды. Содан кейін 1930 жылдары жаңа өнеркәсіптік кәсіподақтар пайда болды. Ұлы дағдарыстың қайта жаңғырған кедейлігі мен тұрақсыздығы 1940 жылдары Канада бойынша еңбекшілердің ұзаққа созылған күресіне әкеп соқты, нәтижесінде кәсіподақ мүшелерінің саны айтарлықтай өсті. Сол онжылдықтың соңында Канада заңнамасында кәсіподақтар мен олардың мүшелеріне қандай да бір деңгейде қауіпсіздік беретін, бірақ сонымен қатар олардың қызметін шектеу қаупін тудыратын ресми еңбек қатынастары жүйесі құрылды.
Тарихнама
Виннипег жалпы ереуілі туралы талқылаулар көбінесе оны үкіметті құлату мақсатымен жасалған құпиялы қастандық па, әлде кәсіподақтарды мойындату және тұрмыстық жалақы алу үшін күрес пе деген сұрақтан басталады. Ереуілдің масштабы мен саяси салдары ескерілгенде, оны тек қана қарапайым ұжымдық келіссөздер дауы ретінде қарастыру қиын болды. Бұл кейбір тарихшыларды жергілікті еңбек қатынастарын жан-жақты зерттеуге, ал басқаларын Батыс Канададағы еңбек реформасының және радикалды қозғалыстың мәнін зерттеуге жетеледі. Сонымен қатар, шіркеулер, иммигранттар, әйелдер, әскерлер және қалалық саясат та зерттеу нысаны болды. Кейбір тарихшылар осы ереуілді Батыс Канаданың ерекше жағдайларына байланысты туған батыс еңбекшілерінің көтерілісі деп қарастырса, енді біреулері 1919 жылы және 1917-1925 жылдар аралығында Канада бойынша кеңінен тараған еңбек дауларын атап өтті. Жақында жарияланған зерттеулерде ереуілшілердің көп бөлігі кәсіподақ мүшелері емес екендігі көрсетілді, бұл оқиғаны Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңындағы капиталистік әлеуметтік жүйенің кемшіліктеріне қарсы қалалық бүлік ретінде сипаттауға мүмкіндік береді.
Халықтық мәдениетте еске алу
Ауысымнан кейін Ральф Коннордың «Оған» (Торонто, 1921) және Дуглас Дюркиннің «Серке» (Торонто, 1923) атты екі романы еңбек және әлеуметтік тақырыптарды зерттеді. Маргарет Свитманның 1991 жылғы «Фокс» романы – оқиғаға дейін және одан кейін болған шаралар туралы тарихи көркем шығарма. 2019 жылы Fernwood Publishing Мелинда МакКраккеннің «Papergirl» атты жасөсперімдер романын жариялады, ол ереуілшілердің газетін тарататын қыз туралы. Сол жылы Graphic History Collective «Виннипег жалпы ереуілінің графикалық тарихы» кітабын шығарды. Канадалық халық мәдениетіндегі осы оқиғаның естеліктерінің бірі – музыкант Майк Фордтың «Виннипегте» әні, ол «Canada Needs You Volume Two» альбомына енген. 2005 жылы Дэнни Шур оқиғаға негізделген «Страйк!» мюзиклын жасады. «Stand!» атты фильмнің шығуы 2019 жылға жоспарланған және 2019 жылдың 10 қыркүйегінде көрсетілді. Ереуілдің көптеген танымал фотосуреттері Виннипег фотографы Л. Б. Футтің туындылары. Виннипегте ереуілді еске алу үшін бірнеше ескерткіштер мен монументтер орнатылған.