Кіріспе

Жоғарғы Нубиядағы ортағасырлық патшалық Алодия, сондай-ақ Алуа (Аруа; علوة, ʿАлуа) қазіргі орталық және оңтүстік Судандағы ортағасырлық патшалық болды. Оның астанасы Соба қаласы болды, ол қазіргі Хартумның жанында, Көк және Ақ Нил өзендерінің қосылған жерінде орналасқан. 350 жылы Куш патшалығы құлағаннан кейін құрылған Алодия алғаш рет 569 жылы тарихи жазбаларда еске алынады. Бұл Нобадия мен Макуриядан кейін 580 жылы христиан дінін қабылдаған үш нубиялық патшалықтың соңғысы болды. Ол өзінің гүлденген кезеңіне 9-12 ғасырларда жеткен болуы мүмкін, сол кезде жазбаларда оның солтүстік көршісі Макуриядан көлемі, әскери күші және экономикалық өркендеуі жағынан басып озғаны, және олармен тығыз династиялық байланыстарды сақтағаны көрсетілген. Ірі, көпмәдени мемлекет болғандықтан, Алодияны күшті патша және оның тағайындаған провинциялық басшылары басқарды. Соба қаласы "алтынға толы кең үйлер мен шіркеулер және бақтар" деп сипатталды. Макуриядан, Таяу Шығыстан, Батыс Африкадан, Үндістаннан және тіпті Қытайдан да тауарлар келіп түсті. Нубия және грек тілдеріндегі сауаттылық гүлденді. 12 ғасырдан бастап, әсіресе 13 ғасырдан бастап, Алодия құлдырауға ұшырады, мүмкін, оңтүстіктен келген шабуылдар, құрғақшылық және сауда жолдарының өзгеруі салдарынан. 14 ғасырда елде оба ауруы тараған болуы мүмкін, ал араб тайпалары Жоғарғы Нил аңғарына көшіп келе бастады. 1500 жылға қарай Соба арабтардың немесе фунджтардың қолына түсті. Бұл Алодияның соңы болуы мүмкін, бірақ кейбір судандық ауызша дәстүрлер оның Эфиопия-Судан шекаралық аймағындағы Фазугли патшалығы түрінде сақталғанын айтады. Собаның қирауынан кейін фунджтар Сеннар сұлтандығын құрып, исламдану және арабтану дәуірін бастады. Алодия – үш ортағасырлық нубиялық патшалықтың ең аз зерттелгені, сондықтан дәлелдер өте шектеулі. Ол туралы білетіндердің көп бөлігі ортағасырлық араб тарихшыларынан алынған. Олардың ішіндегі ең маңыздылары – елді зерттеген ислам географтары әл-Яқуби (9 ғасыр), Ибн Хақал және әл-Асвани (10 ғасыр), сондай-ақ копт Абу әл-Макарим (12 ғасыр). 6 ғасырда патшалықтың христиандануына байланысты оқиғаларды замандас Ефес епископы Иоанн сипаттаған; ал ортағасырлықтан кейінгі судандық көздер оның құлдырауына қатысты мәліметтер келтіреді. Әл-Асвани өзінің "Алуа елімен жақсы таныс" нубиялық тарихшымен сөйлескенін, бірақ ортағасырлық нубиялық тарихнамалық еңбек әлі табылмай отырғанын атап өтті. Алодияның көптеген орындары белгілі болғанымен, тек астанасы Соба ғана кеңінен қазылған. Бұл орынның бір бөлігі 1950 жылдардың басында, ал одан әрі қазба жұмыстары 1980 және 1990 жылдары жүргізілді. Жаңа көп салалы ғылыми жоба 2019 жылдың соңында басталуы жоспарланған. Собаның ауданы шамамен және бұрынғы монументальді құрылыстарға жататын көптеген кірпіш үйінділерімен жабылған. Осы уақытқа дейін табылған жерлерден бірнеше шіркеулер, сарай, зираттар және көптеген шағын заттар бар. Географиялық орналасымы
Алодия Нубияда орналасқан, орта ғасырларда бұл аймақ Мысырдың оңтүстігіндегі Асваннан бастап Ақ және Көк Ніл өзендерінің қосылған жерінен оңтүстікке қарай белгісіз нүктеге дейін созылған. Патшалықтың орталық аймағы – Ғезер, батысында Ақ Ніл, шығысында Көк Нілмен шектелген құнарлы жазық. Ақ Ніл аңғарынан айырмашылығы, Көк Ніл аңғары белгілі Алодия археологиялық орындарына бай, олардың ішінде Соба бар. Алодияның оңтүстікке қарайғы ықпалының шегі белгісіз, бірақ ол Эфиопияның жоталарымен шектескен болуы мүмкін. Алодияның ең оңтүстік орындары Сеннар маңында орналасқан. Ақ Нілдің батысында Ибн Хокал Макурияның бақылауында болған және солтүстік Кордофанмен сәйкес келетін Аль-Жаблиян мен Алодияның бақылауында болған Аль-Ахдинді ажыратқан, ол Нуба тауларымен сәйкестендірілді және мүмкін қазіргі Оңтүстік Суданның шекарасына жақын Джебель әл-Лириге дейін оңтүстікке созылған. Нубияның Дарфурмен байланысы бар деген болжам бар, бірақ дәлелдер жеткіліксіз. Алодияның солтүстік аймағы екі Нілдің қосылған жерінен Мограт аралына жақын Абу Хамадқа дейін созылған болуы мүмкін. Әбу Хамад, әл-Абваб ("қақпалар") деп аталатын Алодия провинциясының ең солтүстік бекінісі болған шығар, дегенмен кейбір ғалымдар оны Атбара өзеніне жақын жерде орналастырады. Екі Нілдің қосылған жерінен солтүстікке қарай Алодияның ірі қонысының дәлелі табылған жоқ, бірақ онда бірнеше бекіністер тіркелген. Ніл мен Атбараның арасында мал өсіруге қолайлы шөпті алқаптар орналасқан. Атбара және оған іргелес Гаш дельтасында (Кассала маңы) көптеген христиандық орындары бар. Ибн Хокалдың мәліметінше, Алодияға адал вассал патша Гаш дельтасы маңындағы аймақты басқарған. Шындығында, Эфиопияның Аксум патшалығының бақылауында болған Эфиопия-Судан-Эритрея шекаралық аймақтарының көп бөлігі Алодияның ықпалында болған көрінеді. Ибн Хокал мен әл-Асванидің еңбектері Алодияның Қызыл теңіз жағалауындағы шөлді де бақылағанын көрсетеді. Тарих

Көтерілуі
Алодия атауының өте ертеде пайда болған болуы мүмкін, бұл атау б.з.д. 4 ғасырдың соңындағы Куш стеласындағы Алут ретінде алғашқы рет кездеседі. Б.з.д. 1 ғасырдағы римдік автор Плиний Ескісінің тізімінде Алуа ретінде қайтадан пайда болды, ол Мереоден оңтүстікке орналасқан. Тағы бір Алуа қаласы б.з.д. 4 ғасырлық Аксум жазуында еске алынады, бұл жолы Ніл және Атбара өзендерінің қосылған жеріне жақын орналасқан. 4 ғасырдың басында Суданның өзен жағаларын бақылаған Куш патшалығы құлдырауға ұшырады, ал нубиялықтар (нубия тілдерінде сөйлейтіндер) Ніл аңғарына қоныстанды. Олар бастапқыда Нілдің батысында тұрған, бірақ климаттың өзгеруі оларды шығысқа қарай жылжытты, б.з.д. 1 ғасырдан бастап Кушпен қақтығыстарға әкелді. 4 ғасырдың ортасында нубиялықтар Куш бақылаған аумақтың көп бөлігін басып алды, ал Куш Батананың солтүстік бөлігімен шектелді. Аксум жазуында соғысқан нубиялықтар Аксум патшалығының шекарасын да қауіптендіргені, нәтижесінде Аксум экспедициясы ұйымдастырылғаны айтылады. Ол нубиялықтардың Аксум күштерінен жеңіліске ұшырағанын және Ніл мен Атбараның қосылған жеріне қарай жорық жасағанын сипаттайды. Аксумдықтар Куш қалаларын, соның ішінде Алуаны тонады. Археологиялық дәлелдер Куш патшалығының 4 ғасырдың ортасында жойылғанын көрсетеді. Аксум экспедициялары оның құлауында тікелей рөл атқан-атпағаны белгісіз. Аксумдың Нубиядағы болуы қысқамерзім болған сияқты. Ақырында, аймақта үлкен обаларда жерленген билеуші элиталары бар аймақтық орталықтар пайда болды. Мұндай обалар, Алодияның болашағында, Эль Хобаги, Джебель Қиси және мүмкін Джебель Аулиядан белгілі. Эль Хобагидегі қазылған обалар б.з.д. 4 ғасырдың соңына дейін даулануы мүмкін, Куш патшалықтарының жерлеу рәсімдерін имитациялаған қару-жарақтар жиынтығын қамтиды. Темірде, Куш храмдары мен елді мекендері, бұрынғы астанасы Мереое сияқты, көбінесе тасталып кеткен. Куш халқы нубиялықтарға сіңірілді және олардың тілі нубия тілімен ауыстырылды. Алодия патшалығы қалай құрылды белгісіз. Оның құрылысы 6 ғасырдың ортасында аяқталды, сол кезде ол солтүстіктегі Нобадия және Макурия патшалықтарымен қатар өмір сүргендігі айтылады. 6 ғасырға қарай ірі қалалық орталыққа айналған Соба оның астанасы болды. 569 жылы Алодия патшалығы алғаш рет еске алынды, Ефес епископы Иоанн оны христианды қабылдауға айналған патшалық ретінде сипаттады. Иоанн Ефестің еңбегінен тәуелсіз, патшалықтың болуы 6 ғасырдың соңындағы Византия Египетінен шыққан грек құжатында да расталған, онда Алодиядан келген құл қыздың сатылуы туралы айтылған. Христиандану және гүлденуі
Иоанн Ефестің еңбегі патшалықтың христиандану алдындағы кезеңді сипаттайды...

Ғибадатхана архитектурасы

Бүкіл патшалық бойынша 400 шіркеудің бар екені тіркелді; олардың көпшілігі әлі табылмаған. Осы уақытқа дейін тек жеті шіркеу анықталды, оларға шіркеулердің "А", "В", "С", "Е" деген қарапайым аттары берілді, Собадағы "Күпірге C" шіркеуі, Сақадидегі шіркеу және Мұсаувараттағы ғибадатхана шіркеуі Суфра. Батыстағы Бутананың Абу-Эртейла қаласында жақында табылған шіркеу бар. "А"–"С" шіркеулері, сондай-ақ "Күпірге C" шіркеуі ең үлкен макурийлік шіркеулермен салыстырмалы базиликалар болды. Сақади шіркеуі бұрыннан бар құрылысқа салынған. "Е" шіркеуі мен Мұсауварат-эс-Суфра шіркеуі "қалыпты" шіркеулер еді. Осылайша Алодияның ғибадатханаларын үш топқа бөлуге болады. Собадағы "Б" үйіндісінде "А", "Б" және "С" үш шіркеудің дербес кешені орналасқан. "А" және "В" шіркеулері, екеуі де 9-ғасырдың ортасында салынған болуы мүмкін, үлкен ғимараттар болған, біріншісінің өлшемдері және екінші "С" шіркеуі әлдеқайда кішірек, және басқа екі шіркеуден кейін, шамамен 900 жылдан кейін салынған. Үш шіркеудің көптеген ұқсастықтары бар, соның ішінде нартекс, негізгі шығыс-батыс бағытта кең кіреберістер және басты кемелердің солтүстік жағында амвон. Кірпіштердің қалыңдығында айырмашылықтар бар. "С" шіркеуінде сыртқы дәліздер жоқ. Бұл кешен Собаның, тіпті бүкіл патшалықтың діни орталығы болғанға ұқсайды. Табиғи төбедегі "Е" шіркеуінің көлемі (Собадағы барлық қызыл кірпіштен салынған құрылымдар сияқты) қатты зардап шеккен. Оның құрылымы ерекше, мысалы, L пішінді нартексі. Шатырды тас тұғырларға тірелген ағаш арқалықтар көтеріп тұрды. Ішкі қабырғалар ақ боялған сазбен қапталған, ал сыртқы қабырғалар ақ әктас балшығымен жабынған. "Күпірге C" шіркеуі, Соба шіркеулерінің ең көнесі болуы мүмкін, шамамен бір метрлік ұзындығы бар. Бұл тас бағаналары бар жалғыз Алодия шіркеуі. Оның өте аз қалдықтары қалған, және қызыл кірпіштен салынған қабырғалары мүлдем жоғалып кеткен. Сегізінші ғасырдың басында Нубияда пайда болған стильге жататын бес бас қала табылды. Мұсауварат-эс-Суфра шіркеуі, "ІІІ А ғибадатханасы" деп аталды, бастапқыда пұтқа табынушылық ғибадатханасы болған, бірақ 580 жылы патшалықтың дінге өтуінен кейін көп ұзамай шіркеуге айналдырылған. Ол төртбұрышты және сәл қисық, көлемі бойынша. Ол үлкен және үш кішкентай бөлмеге бөлінген. Пішіні анықталмаған шатырды ағаш арқалықтар ұстап тұрды. Бастапқыда Кушит ғибадатханасы болғанына қарамастан, ол арнайы салынған шіркеулерге ұқсас, мысалы, солтүстік және оңтүстік жақтарынан кіреберістері бар. Оңтүстіктегі ең оңтүстік нубиялық шіркеу Сақадиде орналасқан, ол қызыл кірпіштен салынған және белгісіз мақсаттағы бұрыннан бар ғимаратқа салынған. Онда екі L пішінді қабырғасы бар, олардың арасында кемінде екі көлденең дәліз және батыс жағында үш бөлмеден тұратын, нубиялық құрылымға тән қатар орналасқан бөлмелер бар. Нубия шіркеу архитектурасына Мысыр, Сирия және Армения архитектурасының үлкен әсері болған. "Б" үйіндісіндегі кешеннің құрылымы Византиялық ықпалды көрсетеді. Макурия және Алодия шіркеу архитектурасының арасындағы байланыс әлі де белгісіз. Алодия шіркеулерінде шығысқа қарап ашылатын есіктер мен трибуналар болмағаны анық, бұл солтүстік Нубиядағы шіркеулерге тән ерекшелік. Сонымен қатар, Алодия шіркеулерінде көбірек ағаш қолданылған. Ортағасырлық эфиопиялық шіркеу архитектурасымен ұқсастықтарды табу қиын, тек бірнеше бөлшектер ғана сәйкес келеді.

Керамика

Ортағасырлық Нубияда қыш құмырасы және оның безендірілуі өнер түрі ретінде бағаланды. VII ғасырға дейін Собада табылған ең көп таралған қыш құмыра түрі – «қызыл керамика» деп аталатын. Бұл дөңгелекте жасалған жарты шар пішіндес ыдыстар қызыл немесе қызғылт сары түсті шырыштан жасалып, ішкі қиылыс сызықтары бар қораптар, стильдес гүл мотивтері немесе кресттермен боялған. Мотивтердің контурлары қарамен, ал ішкі жағы ақпен сызылған. Олардың дизайны Кушит стильдерінің тікелей жалғасы болып табылады, сонымен қатар Аксумит Эфиопиясының ықпалы да болуы мүмкін. Олардың салыстырмалы түрде сирек кездесуіне байланысты, олар импортталған деген болжам бар, бірақ олар «Soba Ware» деп аталатын керамика түріне ұқсас. «Soba Ware» – бұл Нубияның қалған бөліктерінен өзгеше безендірілген дөңгелекте жасалған қыш құмыра. Құмыралардың пішіні әртүрлі болды, сондай-ақ боялған өрнектердің де репертуары кең болды. Ең ерекше ерекшеліктерінің бірі – боялған безендіру ретінде беттердің қолданылуы. Олар пішіні бойынша қарапайым, тіпті геометриялық болған, бірақ үлкен дөңгелек көздерімен ерекшеленген. Бұл стиль Макурия мен Египетке тән емес, бірақ Эфиопияның суреттері мен қолжазбаларына ұқсайды. Құмырашылар осы мотивтерді жергілікті шіркеулердің қабырғалық суреттерінен көшірген болуы мүмкін. Жануар пішіндес бас (протома) қолданылуы да ерекшеліктердің бірі болды. Персия акваманильдеріндей етіп шынымен жабылған ыдыстар да жасалды, бірақ олардың сапасы олардан төмен болды. 9 ғасырдан бастап «Soba Ware» Макуриядан импортталған жоғары сапалы құмыралармен ауыстырыла бастады.

Ауыл шаруашылығы

Алодия саванна белдеуінде орналасқан, бұл оған солтүстік көршісі Макурияға қарағанда экономикалық артықшылық берді. Әл-Асванидің сөзіне сәйкес, "Алуа елінің және олардың патшасының жабдықталуы" Керсадан келіп түскен, ол Гезирамен теңестірілген. Екі Нилдің қосылған жерінің солтүстігіндегі егіншілік өзен бойындағы шаруа қожалықтарымен шектелген, олар шабу немесе күрделі сакия сияқты құрылғылар арқылы суарылған. Ал Гезира шаруалары мол жауын-шашынның арқасында жаңбырға тәуелді егіншілікті экономиканың негізгі тірегіне айналдырды. Археологиялық зерттеулер Алодияда өсірілген және тұтынылған тағам түрлері туралы мәліметтер берді. Собада негізгі астық дақыл – сорго болған, бірақ арпа мен тары да қолданылғаны белгілі. Әл-Асвани соргодан сыра жасалғанын атап көрсетті және Макуриямен салыстырғанда Алодияда жүзімдіктердің сирек кездесетінін айтты. Жүзімнің археологиялық қалдықтары табылды. Әл-Идриси пияз, хрен, қияр, қарбыз және рапс та егілгенін мәлімдеді, бірақ олар Собадан табылған жоқ. Олардың орнына інжір, акация жемістері, доум пальмасының жемістері және құрмалар анықталды. Алодияның ауыл шаруашылығының бір бөлігін отырықшы шаруалар құраса, екінші бөлігін мал өсірумен айналысатын көшпелілер құрады. Бұл екі топтың қарым-қатынасы өзара тиімді болды, нәтижесінде тауарлар алмасылды. Әл-Асвани Алодияда сиыр етінің көп екенін жазды, ол оны жайылымдардың молдығымен байланыстырды. Собадан алынған археологиялық деректер ірі қара малдың маңыздылығын көрсетеді, өйткені жануар сүйектерінің көп бөлігі осы түрге, одан кейін қой мен ешкіге жатады. Собада тауықтар да өсірілген болуы мүмкін, бірақ археологиялық дәлелдер өте шектеулі, бұл құс сүйектерінің нәзік болуымен байланысты болуы мүмкін. Шошқаның қалдықтары табылған жоқ. Түйе сүйектері де кездесті, бірақ олардың ешқайсысы сойылған белгілерін көрсетпеді. Балық аулау мен аң аулау Собаның жалпы диетасына аз үлес қосты.

Сауда

Алодия халқы үшін сауда маңызды табыс көзі болды. Соба солтүстік-оңтүстік және шығыс-батыс сауда жолдарымен сауда орталығы қызмет етті; тауарлар патшалыққа Макуриядан, Таяу Шығыстан, Батыс Африкадан, Үндістаннан және Қытайдан келіп түсті. Макуриямен сауда Бэйяу шөлі арқылы, Вади Абу Дом немесе Вади Мукаддамды бағыттап жүргізілсе, тағы бір жол Абу Хамадтан Төменгі Нубиядағы Короскоға дейін созылды. Шығысқа қарайтын жол Нил және Атбара өзендерінің қосылған жеріне жақын орналасқан Берберден басталып, Бади, Суакин және Дахлак қалаларында аяқталады. Саудагер Бенджамин Тудела батысқа қарай, Алодиядан Фезанның Зувила қаласына баратын жол туралы айтады. Эфиопиямен сауда жасағанына археологиялық куәліктер жоқ, бірақ басқа деректер сауда қатынастарын көрсетеді. Сыртқы әлеммен сауда көбінесе араб саудагерлері арқылы жүзеге асырылды. Мұсылман саудагерлері Нубия арқылы сапар шеккендері жайлы мәліметтер бар, олардың кейбіреулері Соба ауданында тұрған. Алодиядан экспортталатын тауарлардың ішінде алтын, піл сүйегі, тұз және басқа тропикалық өнімдер, сондай-ақ тері сияқты шикізаттар болған болуы мүмкін. Ауызша дәстүрге сәйкес, араб саудагерлері Алодияға жібек пен мата сатуға келіп, оларға алмастырып буындар, піл тістері және былғары алған. Собадан Мысырдан келген жібек пен зығыр табылған. Ондағы шынының көп бөлігі де импортталған. Бенджамин Туделаның сөзіне қарағанда, Алодиядан Зувилаға саяхаттайтын саудагерлер тері, бидай, жемістер, көкөністер және тұз тасыған, ал кері жолда алтын мен құнды тастарды әкелген. Ортағасырлық Нубиядан құлдар экспортталғаны жиі болжанады. Адамс Алодияның құл саудасына маманданған мемлекет болғанын, ол батыс және оңтүстіктегі пұтқа табынушы халықтарды пайдаланғанын айтады. Реттелген құл саудасының куәліктері өте шектеулі. Мұндай деректер тек 16 ғасырдан бастап, христиан мемлекеттерінің құлауынан кейін пайда бола бастады.