Кіріспе

Жорғалаушылар түрі

Шөлді қызғылт боа (Lichanura trivirgata) – Boidae тұқымдасына жататын жылан түрі. Шөлді қызғылт боа Американың оңтүстік-батысы, Баха-Калифорния және Мексикадағы Сонорада таралған. Шөлді қызғылт боа – құрлықтағы Америка Құрама Штаттарына тән боа тұқымдасының төрт түрінің бірі, қалған үшеуі – жағалаулық қызғылт боа (Lichanura orcutti) және резеңке боалардың екі түрі (Charina).

Таксономия

Эдвард Дринкер Коуп 1861 жылы осы түрді сипаттады. *Trivirgata* деген түрлік атау осы түрге тән ерекше үш жолақтың болуымен байланысты. Кейбір зерттеушілер бұл түрді резеңке боалар (Синонимдерді қараңыз) туысына жатқызған. Жаңа филогенетикалық зерттеулер бастапқы жіктелуді қолдайды, бірақ герпетологтар қызғылт боалардың таксономиясы бойынша әлі де келісімге келмей отыр. Түр ішіндегі топтар да соншалықты белгісіз, көптеген мамандар *L. t. arizonae* немесе *L. t. saslowi*-ді мойындамайды, ал басқалары түрдің ешбір топтарын жарамды деп санамайды.

Сипаттама

Кішкентай жылан ретінде саналатын шөл қызғылт боасы әдетте жалпы ұзындығы (құйрығын қоса алғанда) өзгереді. Шөл қызғылт боалары – Боид тұқымдасының кіші мүшелерінің бірі. Ірі ересек түлкінің дене ені шамамен гольф добының диаметріне тең. Шөл қызғылт боасының түсі өте өзгермелі, көбінесе жергілікті жерге тән. Кейбір жекелемелерде құрсақ бөлігінде қызғылт немесе лосось түсі байқалады; көптеген қызғылт боалардың ішкі жағында мұндай түс болмайды, олардың орнына ашық түсті фонда қарадан қызғылт сарыға дейінгі дақтар тізбегі болады. Шөл қызғылт боасының дерлік барлық үлгілерінде кем дегенде үш бойлық жолақ бар – біреуі арқаның ортасынан, ал екеуі төменгі жақтарынан өтеді. Бұл жолақтардың сыртқы түрі кең ауқымда өзгереді, тікелей және аралықтарымен күшті контрастқа ие болудан бастап, аралықтарымен контрасты жоқ, сынған түрге дейін. Жолақтардың түсі қызғылт сары, қызыл қоңыр, тозған, қоңыр немесе қара болуы мүмкін. Аралықтардың түсі ақшыл сұрдан қоңыр сұрға, сары немесе құмдық түске дейін болуы мүмкін.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Шөлдегі қызғылт боа Аридоамерика экорегионында, АҚШ-тың оңтүстік-батысында Калифорния және Аризона штаттарында, Мексиканың солтүстік-батысында Баха-Калифорния және Сонора штаттарында таралған. Калифорнияда бұл түр Тихуана өзені мен Отай су алаптарындағы Калифорнияның оңтүстік Сан-Диего округінің ең оңтүстік бөлігінде қоныстанған. Аризонада шөлдегі қызғылт боа Сонора шөлінің батыс аймақтарын мекендейді. Сонорада шөлдегі қызғылт боа АҚШ шекарасынан бастап, Сонора шөлі бойымен оңтүстікке қарай, кем дегенде Ортиске дейін жетеді. Баха-Калифорнияда шөлдегі қызғылт боа өте құрғақ немесе тасты шөлді жерлерден басқа, бүкіл жарты аралда кездеседі.

Мінез-құлық

Шөлдегі қызғылт боа өмірінің көп бөлігін табиғат құбылыстары мен жыртқыштардан қашу үшін тастар мен жарықтардың астында жасырынып өткізеді. Гранитті тау жыныстары – шөлдегі қызғылт боаның мекендейтін ең көп таралған геологиялық ортасы. Көбінесе жанартаулық немесе басқа тау жыныстарымен де кездеседі. Шөлдегі қызғылт боа тек сирек жағдайларда ғана тас жоқ жерлерде тіршілік етеді. Тас аз аймақтарда, шөлдегі қызғылт боа кеміргіштердің илеулерін паналау үшін пайдаланады. Шөлдегі қызғылт боаның белсенділік маусымы жергілікті ауа райына байланысты, бірақ әдетте қыста ұйықтап, көктем, жаз және күз айларында белсенді болады. Барлық жыландар сияқты, ол да ас қорыту және жүктілік сияқты қалыпты дене функцияларын орындау үшін сыртқы температураға тәуелді. Оның ареалының көп бөлігінде қыс бұл функциялар үшін тым суық болады, сондықтан шөлдегі қызғылт боа брумация деп аталатын ұйықтасқан күйге енеді. Көктем – көбейту маусымы, нәтижесінде оның белсенділігі ең жоғары деңгейге жетеді. Шөлдегі қызғылт боаның көпшілігі көктемде, тастар мен жарықтардың қауіпсіздігінен шығып, жұптасу үшін іздейтін кезде кездеседі. Шөлдегі қызғылт боаның жер бетінде белсенді болуының тағы бір себебі – ол аң іздеу немесе жаңа аумақ табу. Шөлдегі қызғылт боаның жер бетіндегі белсенділігі күнің кез келген уақытында болуы мүмкін, бірақ ыстық ауа райында ол көбінесе түнгі уақытта белсенді болады. Көктемде ол көбінесе түстен кейін және кешкі уақытта шығады. Көктемнің соңы мен жаздың басында бұл белсенділік кезеңі кешкісінен түннің ортасына дейін ығысады. Шөлдегі қызғылт боаның көпшілігі өте құрғақ ортада тіршілік ететіндіктен, оның белсенділігі көбінесе ылғалға байланысты. Құрғақ кезеңде ол сулылығын сақтау үшін жер астында терең жасырынады. Жақында жауған жаңбырдан кейін жер бетінде белсенділік күшейеді. Шөлдегі қызғылт боа негізінен ұсақ сүтқоректілермен қоректенеді, бірақ кейде кесірткелер, қосмекенділер, басқа жыландар, құстар мен олардың балапандары, сондай-ақ жаратылыстар (мысалы, батстар) сияқты басқа да азықтарды жейді. Оның рационының көп бөлігін үйір-үйір қырандар, қоянша балалар, егеуқұйрықтар және кенгуру егеуқұйрықтары құрайды. Шөлдегі қызғылт боа – әлемдегі ең баяу жылжымалы жылан түрлерінің бірі. Ол аңды қуалап жете алмайды, сондықтан ол аңды күтіп отыруға немесе аңды іздеуге мәжбүр. Аң қол жеткізілгенде, әдетте бірнеше сантиметр қашықтықта, шөлдегі қызғылт боа таңғаларлық жылдамдықпен және дәлдікпен шабады. Ол аңды өткір тістерімен ұстап, содан кейін тығыздап, өлімге жеткізеді. Шөлдегі қызғылт боа адамдармен кездескенде өте мойынсұнушы. Ол мазаланғанда әдетте басын ортасына қойып, тығыз шарға оралады. Бұл түр қорғану үшін тістеуге бейім емес, керісінше, қауіп төнгенде құйрығының түбінен жаман иіс шығарады. Адам шаққан жағдайларда, олар көбінесе тұтқынға алынған жануарды тамақтандыру нәтижесінде болған. Шөлдегі қызғылт боаның улы тісі жоқ. Оның өте мойынсұнушылығы, аз қажеттіліктері және тартымды түсі оны герпетологтар арасында танымал етті.

Көбею

Шөлдегі қызғылт боалар тірі туады, әдетте бір жолдауында 6-ға жуық бала болады, ал жаңа туғандарының ұзындығы шамамен [ұзындық мөлшері] дейін жетеді.

Тұтқында

Оның жалпы байыпты мінезі және кішкентай өлшемі шөл қызғылт боасын үй жануары ретінде ұстауға өте қолайлы етеді. Олар көбінесе шаруашылықта өсіріледі, ал селекциялық өсіру нәтижесінде тұтқында әртүрлі түс нұсқаларын кездестіруге болады. Дұрыс күтіммен шөл қызғылт боалары шаруашылықта 30 жылдан астам өмір сүре алады.