Кіріспе
Мысырдың саяси жүйесі республикалық жартылай президенттік үкімет жүйесі шеңберінде жүзеге асырылады. Қазіргі саяси жүйе 2013 жылғы Мысырдың әскери төңкерісінен және президент Абдель Фаттах әл-Сиси билікті қолға алуынан кейін орнатылды. Қазіргі жүйеде Президент алты жылдық мерзімге сайланады. Бұдан әрі, Президент 137-бап бойынша Парламентті тарату құқығына ие. Мысыр Парламенті – Африка және Таяу Шығыстағы ең көне заң шығару органы. Бірпалаталы Парламент 161-бап бойынша Президентті қызметтен шеттетуге құқылы. 2020 жылы жаңа Сенатқа өткізілген сайлаулар нәтижесінде парламент екіпалаталы болды.
The politics of Egypt takes place within the framework of a republican semi presidential system of government. The current political system was established following the 2013 Egyptian military coup d'état, and the takeover of President Abdel Fattah el Sisi. In the current system, the President is elected for a six year term. Furthermore, the President has the power to dissolve Parliament through Article 137. The Parliament of Egypt is the oldest legislative chamber in Africa and the Middle East. The unicameral Parliament has the ability to impeach the President through Article 161. With 2020 elections to the new Senate, the chamber became bicameral.
Төрағалық
Бұл лауазым 1952 жылғы Египет революциясынан кейін құрылды. Мұхаммед Нагиб бұл лауазымды алғашқы болып атқарады. 2005 жылға дейін Парламент президенттікке үміткерді таңдап, халық референдум арқылы ұсынылған үміткерді мақұлдайтын немесе мақұлдамайтын болып шешім қабылдады. 2011 жылғы Египет революциясынан кейін 2012 жылы жаңа президенттік сайлау өтті, ол Египет саяси тарихындағы алғашқы еркін және әділ сайлау болды. 2012 жылдың 18 маусымында «Мұсылман бауырластығы» партиясы өз үміткері Мұхаммед Мурсидің сайлауда жеңіске жеткенін мәлімдеді. 2013 жылдың шілде айының басында президент Мұхаммед Мурси басқаратын «Мұсылман бауырластығы» үкіметінің авторитарлық әрекеттеріне наразылық білдірген халықтың толқуларынан кейін, 2013 жылғы Египет төңкерісі басталды. Бұл төңкеріс генерал Абдель Фаттах әл-Сисидің Мурсиді қызметтен шеттету және 2012 жылғы Конституцияны күштен шығару туралы шешімінен кейін орын алды. Әл-Сиси 2014 жылғы президенттік сайлауда мемлекет басшысы болып сайланды. 2014 жылдың 8 маусымында Абдель Фаттах әл-Сиси ресми түрде Египеттің жаңа президенті болып ант берді. Египеттің 2012 жылғы Конституциясының 133-бабы президенттік мерзімді 4 жылға белгілейді, кандидат бір рет қайта сайлануға құқылы. Құжатқа сәйкес, үміткер «Египеттік ата-аналардан туған, египеттік азаматтығы болған, басқа азаматтығы жоқ, толық азаматтық және саяси құқықтары бар, египеттік емес адамға үйленбеген» және 40-тан кем емес Григориан жылдарында болуы керек. 146-бапта президент Қарулы Күштердің Бас қолбасшысы деп жарияланады. Алайда, соғыс жариялау немесе қарулы күштерді мемлекет аумағынан тысқары жерге жіберу үшін президент Ұлттық қорғаныс кеңесімен кеңесіп, Парламент депутаттарының көпшілігінің мақұлдауын алуы тиіс. 2019 жылдың 20-22 сәуірінде Египетте конституциялық референдум өтті, ал шетелдегі дауыс беру 19-21 сәуір аралығында жүзеге асырылды. Ұсынылған өзгерістер президент Абдель Фаттах әл-Сисиге 2030 жылға дейін билікте қалуға мүмкіндік берді, ал Конституцияның бұрынғы нұсқасы бойынша ол 2022 жылы өтетін келесі сайлауға қатыса алмайтын еді. Өзгерістерге дауыс бергендердің 88,83% қолдау көрсетті, сайлауға қатысқандардың саны 44% құрады.
Заң шығарушы билік
Парламент жылына бір сегіз айлық сессияға жиналады; ерекше жағдайларда Республика Президенті қосымша сессия шақыруға құқылы. Парламенттің өкілеттіктері 1980 жылғы Конституцияға енгізілген түзетулерден бері артқанмен, Парламент президенттің кең өкілеттерімен теңесе алмайды.
Өкілдер палатасы (Магелс ел Новваб)
Өкілдер палатасы – басты заң шығару органы. Онда ең көп 596 өкілден тұрады, олардың 448-і тікелей сайлау арқылы, ал тағы 120-сы пропорционалдық сайлау жүйесімен 4 жалпыұлттық округте сайланады, сондай-ақ Президент 28-ге дейін тағайындауға құқылы. Палатаның өкілдік мерзімі бес жылды құрайды, бірақ Президент оны ертерек таратуға болады. Конституция бойынша, Палатаның кемінде жартысы атқарушы органды отставкаға жіберу үшін сенімсіздік дауысына қатыса алады. Осы себепті Премьер-министр және оның кабинеті міндетті түрде ассамблеяда басымдыққа ие партиядан немесе коалициядан шығуы керек. Егер Президент пен Палата қарама-қарсы партиялардан болса, онда «кохабитация» деп аталатын жағдай туындайды. Соңғы сайлаулар 2015 және 2020 жылдары өтті.
Консультативтік кеңес (Маглис әл-Шура)
Шура кеңесі – 1980 жылы құрылған, 264 мүшеден тұратын парламенттің жоғарғы палатасы еді. Шура кеңесінде 176 мүше тікелей сайланды, ал 88 мүшесін Республика Президенті алты жыл мерзімге тағайындады. Шура кеңесінің жартысы үш жыл сайын жаңарып тұрды. Шура кеңесінің заң шығару құқықтары шектеулі болды. Екі палата арасында келіспеушілік туған жағдайда, заңнаманың көптеген мәселелері бойынша Халық Ассамблеясы шешімді қабылдады. Шура кеңесі 2014 жылғы Конституциямен таратылды.
Парламент сайлауы
Мысырдағы саяси партиялар көптеген, олардың саны 100-ден асып түседі. Конституция бойынша дін, нәсіл немесе жыныс негізінде саяси партия құруға тыйым салынған. 2011 жылғы революцияға дейін билік Республика Президентінің және Халық Ассамблеясында басым көпшілікті құраған Ұлттық Демократиялық партияның қолында шоғырланған болатын. 1952 жылғы революциядан бергі алғашқы бос сайлау деп есептелген 2011-12 жылғы Египет парламенттік сайлауына кандидаттарды тіркеуді күтіп, көптеген жаңа, көбінесе нашар құрылған саяси партиялар пайда болды. Бірақ сайланған Парламент Конституциялық сот тарапынан таратылып, 2015 жылы жаңа сайлаулар өтті. Ұлттық деңгейден төмен билік орталық үкімет тағайындаған облыс әкімдері мен қала әкімдері, сондай-ақ халық сайлаған жергілікті кеңестер арқылы жүзеге асырылады.
Саяси партиялар мен сайлаулар
Мысыр Конституциясына сәйкес, саяси партиялардың құрылуына рұқсат беріледі. Алайда, діни сипаттағы саяси партияларға рұқсат жоқ, себебі бұл діннің саясатқа араласпауы және әр түрлі сенімдерге құрмет көрсету үшін діннің жеке өмір саласында қалуы қағидасын бұзу болар еді. Сонымен қатар, қарулы жасақтарды қолдайтын, конституция мен оның негізгі қағидаларына қайшы келетін, немесе елдің тұрақтылығына, мысалы, мұсылман және христиан мысырлықтардың ұлттық бірлігіне қауіп төндіретін саяси партияларға тыйым салынған. 2015 жылғы мәлімет бойынша, Мысырда 100-ден астам тіркелген саяси партия бар. Олардың ішіндегі ең ірілері – «Еркін Мысырлықтар партиясы», «Жаңа Вафд партиясы», «Конференция партиясы» және «Мысыр Социал-демократиялық партиясы». 2020 жылдың желтоқсан айында өткен парламент сайлауының қорытындысы бойынша, президент Эль-Сисиді күшті қолдайтын «Мостақбал Ватан» (Ұлттың болашағы) партиясы парламентте көпшілік орындарды иеленді. Жаңа сайлау ережелерінің нәтижесінде партия өзінің көпшілігін одан әрі арттырды.
Азаматтық қоғам
Мысырлықтар 1967 жылдан 2012 жылдың 31 мамырына дейін төтенше жағдай заңымен өмір сүрді (1980 жылдан бастап 18 айлық бір үзіліс болды). 1981 жылдан бері төтенше жағдай заңдары әр үш жылда бір рет ұзартылып келеді. Бұл заңдар үкіметтік емес саяси қызметті қатаң шектеді: көшедегі демонстрациялар, мақұлданбаған саяси ұйымдар және тіркелмеген қаржылық көмектер ресми түрде тыйым салынды. Алайда, 2000 жылдан бері бұл шектеулер іс жүзінде бұзылуда. 2003 жылы басымдық жергілікті демократиялық реформаларға, Гамал Мубарактың президенттік лауазымға мұрагерлікке қарсылыққа және мемлекеттік қауіпсіздік күштерінің зорлық-зомбылығын қабылдамауға ауысты. Соңғы толқынға PCSPI, Египеттік өзгеріс қозғалысы (Kefaya) және Египеттік аналар қауымдастығы сияқты ұйымдар қатысты. Жер құқығы және жер реформасына қатысты, соның ішінде түрлі мәселелер бойынша шаруалардың белсенділігі күшті. 1997 жылы Насер дәуіріндегі жер реформасы саясаты құрылымдық бейімделуге байланысты қысымның нәтижесінде жойылды. Бұл қызметтің орталық нүктесі – "Адам құқықтары жөніндегі жер орталығы". 2011 жылғы Египет революциясы, Тунис революциясынан шабыттандырылып, президент Мубаракты отставкаға кетуге мәжбүр етті, ал оның орнына келген әскери хунта Конституцияны жойды және жаңа Конституция негізінде еркін және әділ сайлаулар өткізуге уәде берді. 2015 жылдың 15 тамызында президент әл-Сиси жаңа Терроризмге қарсы заңға қол қойды, ол, Human Rights Watch пікірінше, "Египеттің ондаған жылдық төтенше жағдай заңында бұрыннан бар тілді" қайталайды. 2-баптағы көптеген сілтемелердің бірінде терроризм "қоғамдық тәртіпті бұзу мақсатындағы қорқытудың кез келген түрі; ұлттық бірлікке, әлеуметтік бейбітшілікке немесе ұлттық қауіпсіздікке зиян келтіру" деп көрсетілген. 2-бөлімге сәйкес, Президент "қорғаныс пен қоғамдық тәртіпті сақтау үшін қажетті шаралар қабылдау туралы жарлық шығара алады", бұл мәселе 53-бапта қарастырылған. Бұл "белгілі бір аудандарда парламентте жеті күн ішінде көпшілік дауыспен немесе парламент отырыста болмаған жағдайда кабинет мақұлдауымен алты айлық коменданттық сағат немесе эвакуация орнату құқығын" қамтиды.
Саяси қысым
Революцияға дейін Мұбарак алғашқы екі мерзімінде «Бауырластық» ұйымының шектеулі саяси қызметін көтерген, бірақ кейіннен олардың ықпалын тоқтатуға күш салды. Кәсіподақтар мен кәсіби бірлестіктер мемлекеттік деңгейде бекітілген. 2014 жылы Жоғарғы Египетте бірнеше газеттер аймақтың Египеттен бөлініп, тұрмыс жағдайын жақсартуға тырысуға ниетті екенін жариялады.
Сыртқы қатынастар
Араб мемлекеттері лигасының тұрақты штаб-пәтері Каир қаласында орналасқан. Лиганың Бас хатшысы дәстүрлі түрде мысырлық болып табылады. Мысырдың бұрынғы сыртқы істер министрі Ахмет Әбу әл-Гет қазіргі уақытта Араб лигасының бас хатшысы болып табылады. Араб Лигасы 1978 жылы Израильмен жасалған бейбіт келісімге наразылық ретінде Мысырдан Тунис қаласына көшіп кетті, бірақ 1989 жылы қайта оралды. Мысыр Израиль мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатқан алғашқы араб мемлекеті болды, бұл Кэмп-Дэвид келісімдерінде қол қойылған Мысыр-Израиль бейбіт шартынан кейін болды. Мысыр басқа араб мемлекеттері арасында маңызды ықпалға ие және тарихи тұрғыдан әртүрлі араб елдері арасындағы дауларды шешуде, сондай-ақ Израиль-Палестина дауында делдал ретінде маңызды рөл атқарды. Көптеген араб елдері Мысырдың осы рөлді атқаруына сенім білдіреді, бірақ оның нәтижелері көбінесе шектеулі болады. Мысырдың бұрынғы вице-премьері Бутрос Бутрос-Гали 1991 жылдан 1996 жылға дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы қызметін атқарды. Суданмен арадағы Хала'иб үшбұрышы деп аталатын аумаққа байланысты дау екі ел арасындағы дипломатиялық қарым-қатынасты шиеленістіре түсті.