Кіріспе

Мысыр Араб Республикасының Президенті (رئيس جمهورية مصر العربية) – Мысыр мемлекетінің атқарушы басшысы және 2014 жылғы Мысыр Конституциясына сәйкес, ресми үкімет басшысының де-факто тағайындалған адамы. Мысырдың 1952 жылғы революциясынан кейінгі Конституцияның әртүрлі нұсқаларында президент сондай-ақ Қарулы Күштердің Бас қолбасшысы және Мысыр үкіметінің атқарушы билігінің басшысы болып табылады. Қазіргі президент – 2014 жылдың 8 маусымынан бері қызмет ететін фельдмаршал Абдель Фаттах әл-Сиси.

Тарих

Мысырдың алғашқы президенті Мұхаммед Нагиб болды, ол сонымен бірге Гамал Абдель Насермен бірге 1952 жылғы Египет революциясына жетекшілік етті, ол патша Фарукты құлатты және британдық отаршылдық үкіметінің аяқталуын белгіледі. Фаруктың шалыс ұлын революционерлер ресми түрде Фуад II патша деп жариялағанмен, барлық тиімді атқарушы билік Нагибке және Революциялық командалық кеңеске берілді. 1953 жылдың 18 маусымында, төңкерістен бір жыл өткен соң, Кеңес Мысыр мен Суданның монархиясын жойып, Мысырды президент ретінде Мохамед Нагибпен республика деп жариялады. Осы кезде Мұхаммед Әли әулетінің билігі номиналды түрде ғана қалды, себебі 19 ғасырдың соңында британдықтар Мысырға отаршылдық билік орнатып, олардың билігін жоғалтты. Сондықтан Нагибтің президенттігі Египеттің тәуелсіздік алуының бастауын берді, бұл соңғы кездегі тұрақты түрде басып алушы күштерден азаттық болды. Нагиб 1954 жылдың қарашасында революцияға қатысқан жас әскери шенеуніктермен туындаған қақтығыстан кейін президенттік лауазымынан кетті. Содан кейін президенттік лауазымы 1956 жылдың қаңтарына дейін бос қалды, содан кейін Гамал Абдель Насер халықтың қолдауымен өткен референдум арқылы президент болып сайланды. Насер Мысыр президенті және Біріккен Араб Республикасының президенті болып қалды, ол 1958 жылдан 1971 жылға дейін, 1970 жылдың қыркүйегінде 52 жасында қайтыс болғанға дейін солай болды. Насердің орнын 1970 жылдың қазанында халықтың қолдауымен өткен референдум арқылы сайланған вице-президент Анвар Садат басты. Садат 1981 жылдың қазанында қаза тапқанға дейін президент болып қызмет етті және 1978 жылы екі ел арасындағы бейбіт келіссөздерді бастағаны үшін Израиль премьер-министрі Менахем Бегинмен Нобель бейбітшілік сыйлығын бөлісті. Оның орнын 30 жылға жуық уақыт бойы президент болып сайланған вице-президент Хосни Мубарак иеленді. 2011 жылғы Египет революциясында 1981 жылдың 14 қазанынан 2011 жылдың 11 ақпанына дейін билікте болған Мубарак, оны қызметінен алуды талап ететін жаппай ұлттық наразылықтардан кейін отставкаға кетуге мәжбүр болды. 2011 жылдың 10 ақпанында Мубарак президенттік өкілеттіктерін жаңадан тағайындалған вице-президенті Омар Сулейманға тапсырды. Сулейманның президенттік өкілеттіктерін пайдалануы уақытша формальдылық болды, өйткені Мысыр президенті лауазымы ресми түрде бос қалды, ал фельдмаршал Мохамед Хусейн Тантауи басқаратын Қарулы Күштердің Жоғарғы Кеңесі мемлекеттің атқарушы билігін өз қолына алды. 2012 жылдың 30 маусымында «Мұсылман бауырластығымен» байланысты Мұхаммед Мурси 2012 жылдың 24 маусымында өткен Мысыр президенттік сайлауында жеңіске жетіп, Мысыр президенті болып ант берді. Ол халықтың тікелей дауысы арқылы сайланған алғашқы президент болды. Алайда Мурсидің президенттігі қысқа болды, бір жылдан астам уақыт өткен соң, 2013 жылдың 3 шілдесінде оның үкіметіне қарсы жаппай наразылықтардан кейін ол қызметінен алынды. Мурси президенттігі кезінде қорғаныс министрі болған және Мурси қызметтен алынғаннан кейін лауазымын сақтап қалған Абдель Фаттах әл-Сиси 2014 жылы Египет қарулы күштерінен зейнеткерлікке шықты, содан кейін 2014 жылғы президенттік сайлауда жеңіске жетіп, 2014 жылдың 8 маусымында президент болып ант берді. Ол 2018 жылғы президенттік сайлауда жеңіске жеткеннен кейін екінші мерзімге қайта сайланды. 2019 жылдың сәуірінде Египет парламенты президенттік мерзімді төрт жылдан алты жылға ұзартты. Президент Абдель Фаттах әл-Сисиге 2024 жылғы сайлауда үшінші мерзімге үміткер болуға рұқсат берілді. 2023 жылдың желтоқсанында президент әл-Сиси 2023 жылғы президенттік сайлауда үшінші мерзімге жеңіске жетті. Ол 2024 жылдың сәуір айында қызметке кіруі күтілуде.

Ескі сайлау жүйесі

Мысыр Конституциясы 1953 жылы республика құрылғаннан бері түрлі нысандарда болды. 2005 жылға дейінгі республикалық конституцияның барлық нұсқаларында президент сайлау әдісі Францияның Бесінші Республикасының үлгісіне негізделген. Революцияға дейінгі Мысыр азаматтық кодексі де, революциядан кейін қабылданған жартылай президенттік үкімет жүйесі де Францияның құқықтық және саяси дәстүрінің күшті ықпалында болды. Бұл екі кезеңді жүйеде Мысыр заң шығарушы органы – Ұлттық жиналыс (оның атауы француздық аналогынан шабыттанған) президенттікке бірнеше кандидатты ұсынады. Кандидаттың ұсынылған мәртебесін иеленуі үшін Ассамблеяда кем дегенде үштен екі көпшілік дауыс қажет. Екінші кезеңде кандидат елдегі барлық сайлау құқығы бар азаматтардың жалпыхалықтық референдумы арқылы бекітіледі. Мысыр Франция 1962 жылы бұл жүйені тоқтатып, тікелей президенттік сайлауға көшкеніне қарамастан, осы жүйені сақтап келді, бұл Франция президентін сайлауда заң шығарушы органның рөлін жойды. 1971 жылғы Мысыр Конституциясында Ұлттық жиналыстың атауы Халық жиналысы болып өзгертілді.

Президенттік өкілеттіктер

1980, 2003 және 2007 жылғы конституциялық түзетулер арқылы 1971 жылғы Конституция негізінде құрылған жүйе бойынша Президент – Египет Премьер-Министрін тағайындайтын, ал соңғысының ұсынысымен Министрлер Кабинетін бекітетін ең жоғары атқарушы тұлға. Шын мәнінде, ол мемлекет және үкімет басшысы, сондай-ақ сыртқы саясатты қалыптастырушы және қарулы күштердің бас қолбасшысы еді. Әскери жағдай кезінде Президент факультет декандарын және мамандықтарды тағайындай алады, сондай-ақ жеке сектордағы адамдарды жұмысқа алуға немесе қызметтен босатуға құқылы. Президенттің заңдарды іске асыру, тиісті мемлекеттік қызметтерді қамтамасыз ету және т.б. үшін қағидалар шығару өкілеттігі де бар, бұл құқық 2012 және 2014 жылғы Конституцияларға сәйкес Премьер-Министрге берілді. Египет 1981 жылдан бері әскери жағдайдың күшінде болды. 2011 жылғы Египет революциясынан кейін, 30 жыл бойы билікте болған Хосни Мубарактың режимі құлатылғаннан кейін, әскери жағдай уақытша тоқтатылды. 2012 жылғы Конституция президент пен премьер-министрдің атқарушы билікті бөлісетін жартылай президенттік үкімет нысанын қарастырды, бірақ Мурси қызметтен алынғаннан кейін ол күшін жойды. Бұл құрылым 2014 жылғы Конституцияда сақталды, ол Мурсидің құлатылуынан кейін әзірленді және 2014 жылғы референдумнан кейін күшіне енді. Қазіргі 2014 жылғы Конституция бойынша Президент – мемлекет және атқарушы биліктің басшысы. Президент премьер-министр мен кабинетпен бірге мемлекеттің жалпы саясатын белгілейді және оның іске асырылуын бақылайды. Президент Египеттің сыртқы қатынастардағы өкілі болып табылады, келісімдерді ратификациялауға құқылы, Өкілдер палатасы демалыста болған кезде заң күші бар жарлықтар шығара алады, мұндай жарлықтар палатаның демалыстан кейін сессиясын қайта бастағаннан кейін бекітілуге жатады және қарулы күштердің жоғарғы қолбасшысы ретінде әрекет етеді. Президент кешірім беруге және төтенше жағдайларда қажетті өкілеттіктерді пайдалануға құқылы.

Лауазымды атқаруға қойылатын талаптар

Мысыр Конституциясының 141-бабы президент болу үшін қажетті талаптарды белгілейді. Республика Президенті: Мысыр азаматы болуы тиіс, екі ата-анасы да мысырлық болуы керек (қос азаматтығы болмауы тиіс), әскери қызметтен өткен немесе одан босатылған болуы керек, және 40 жасқа толуы керек.

Сайлау

Сайлау рәсімдері қолданыстағы президенттің өкілеттік мерзімі аяқталуына 60 күн бұрын басталады.

Кандидат болу

Мысыр конституциясының 142-бабында президенттік лауазымға үміткерлерге қосымша талаптар енгізілді. Бұл түзетулер 2019 жылғы Мысыр конституциялық референдумында мақұлданды. Президент өкілеттік мерзімінде саяси партияның ресми мүшесі бола алмайды. Егер жаңадан сайланған президенттің аты қолданыстағы президенттің өкілеттік мерзімі біткенге дейін жарияланса, қолданыстағы президент өкілеттігінің соңына дейін лауазымында қалады.

Мұрагерлік

Президент уақытша қабілетсіз болған жағдайда, конституция президенттің өкілеттіктерін вице-президентке немесе премьер-министрге беруін қарастырады. Бірақ, билікке келген адамның өкілеттігі шектеулі, себебі жаңа президент парламентті таратуға, конституциялық түзетулер ұсынуға немесе кабинетті қызметтен алуға құқығы жоқ. Президенттік лауазым бос қалғанда немесе президент толыққанды қабілетсіз болғанда, Халық Ассамблеясының Төрағасы уақытша президенттік міндетін атқарады. Егер Халық Ассамблеясы сол кезде таратылса, Жоғарғы Конституциялық Соттың Төрағасы президенттік міндетті өз кандидатурасын ұсынбау шартымен қабылдайды. Екеуінің де өкілеттігі шектеулі, олар парламентті таратуға, кабинетті алмастыруға немесе конституциялық түзетулер ұсынуға құқығы жоқ. Халық Ассамблеясы президенттік лауазымның бос екенін жариялайды, ал жаңа президент лауазым бос қалған күннен бастап ең көп дегенде алпыс күн ішінде сайланады. Конституция президенттік тізбекке қатысты вице-президенттің рөлін тікелей белгілемесе де, Халық Ассамблеясы бос президенттік лауазымға вице-президентті ұсыну дәстүрін қалыптастырды. Садат пен Мұбарак екеуі де президенттік лауазым бос болған кезде вице-президенттер болып қызмет еткен. Алайда, Мұбарак 1981 жылы президенттік лауазымға келгеннен кейін 2011 жылдың 29 қаңтарына дейін вице-президент тағайындамады, ол кезде реформалар талап етіп наразылықтар күшейген кезде Омар Сулейманды осы лауазымға тағайындады.

Отставка

Президент Гамал Абдель Насер 1967 жылы Израильмен соғыстағы ауыр жеңілістен кейін отставкаға кетті, бірақ Мысыр халқының жаппай наразылықтарынан соң қайтадан қызметке оралды. Президент Мубарак та 2011 жылдың 11 ақпанында өзінің үкіметіне қарсы 18 күндік наразылықтардан кейін отставкаға кетті. Президент 2012 және 2014 жылғы Конституцияларға сәйкес, Халық жиналысына өтінімін жолдау арқылы отставкаға кете алады.