Кіріспе

Хауденосауне (сонымен қатар Ирокездер Конфедерациясы деп те аталады) Ұлы Бейбітшілік заңы – Каианэре’ко:ва негізінде құрылды, бұл заң олардың қоғамының саясатын және экономикасын анықтайтын ортақ құндылықтар жүйесін егжей-тегжейлі сипаттайтын конституция болып табылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Хауденосауне экономикасы қоғамдық өндіріске негізделген және егіншілік пен аңшы-жинаушылық жүйелерінің элементтерін біріктірген. Кейбіреулер Ирокез экономикасын бастапқы коммунизм деп сипаттаған. Ирокездер Конфедерациясының және басқа да Солтүстік Хурон тайпаларының дәстүрлі аумағы қазіргі Нью-Йорк штатында және Ұлы көлдермен шектес оңтүстік аймақтарда орналасқан. Конфедерация бастапқыда бес тайпадан тұрды: Мохок, Онондага, Онейда, Каюга және Сенека, олар еуропалықтармен байланыс жасамас бұрын ұзақ уақыттан бері одақ құрған. Тускарора тайпасы Солтүстік Каролинадан көшіп келгеннен кейін, он сегізінші ғасырдың басында алтыншы ұлт ретінде қосылды. Қазіргі Канадада орналасқан Хурон халқы да ирокез тілінде сөйлеген және мәдениеттерінің кейбір аспектілерін бөліскен, бірақ ешқашан Ирокездердің құрамына кірген емес. Ирокез халқы негізінен ауыл шаруашылығымен айналысып, Солтүстік Американың түпкілікті халықтары арасында кең таралған «Үш қарындас» – жүгері, бұршақ және қабақ өсірген. Олар белгілі бір мәдени дәстүрлерді қалыптастырды, оның ішінде меншік сипаты мен оны басқаруға қатысты идеялар да болды. Ирокездер қазіргі басым Батыс жүйесінен мүлдем өзгеше жүйе жасады. Бұл жүйе жердің ортақ меншігі, жыныс бойынша еңбек бөлінісі және көбінесе сыйлықтарға негізделген сауда сияқты ерекшеліктерімен сипатталды. 17-шы ғасырдың басында еуропалықтармен байланыс Ирокездердің экономикасына зор әсер етті. Алғашында олар маңызды сауда серіктестеріне айналды, бірақ еуропалықтардың қоныстануының кеңеюі Ирокез экономикасының тепе-теңдігін бұзды. 1800 жылға қарай, Америка Тәуелсіздік соғысынан кейін, көптеген тайпалар британдықтарды қолдады және олардың жеңілісін бөлісуге мәжбүр болды, Ирокездер негізінен АҚШ-тағы Нью-Йорк штатында, Канададағы Квебек және Онтарио провинцияларындағы резервацияларға дейін азайтты. Олар дәстүрлі экономикалық жүйесін күрт өзгерістерге бейімдеуге мәжбүр болды. 20-шы ғасырда АҚШ-тағы Ирокез тайпаларының кейбіреулері өздерінің тәуелсіз статусынан пайдаланып, құмар ойындары мен демалыс орындарын ашты, бұл басқа кәсіпорындарға қарағанда жоғары табыс әкелді. Жекелеген Ирокездер резервациядан тыс қалалардағы үлкен экономиканың бір бөлігіне де енді.

Жерге меншік

Ирокездер жер иелігін негізінен қоғамдық жүйеге ие болды. Француз католик миссионері Габриэль Сагар осы жүйенің негізгі қағидаларын сипаттады. Гурондарда "қажеттігінше жер" болды. Осының нәтижесінде гурондар отбасыларға өздеріне жеке жер беріп, сонымен қатар көп мөлшердегі жерді қоғамдық меншікте қалдыра алды. Кез келген гурон жерді пайдалану құқығымен тазалап, егін шаруашылығымен айналыса алатын. Ол жерді белсенді өңдеп, күтіммен қамтамасыз еткенше иелігінде ұстады. Егер ол жерді тастап кетсе, ол қайтадан қоғамдық меншікке көшіп, кез келген адам оны өз пайдалануына ала алатын. Гурондардың жеке тұлғаларға арналған жерлері болған сияқты, бірақ мұндай иеліктің маңызы шамалы болуы мүмкін; бір туыстық топта бірнеше отбасыдан тұратын ұзын үйлерде жүгері сақтау ыдыстарын орналастыру, ұзын үйдің тұрғындары барлық өнімді бірлесіп иеленгенін көрсетеді. Ирокездер де жерді бөлудің ұқсас қоғамдық жүйесін қолданды. Рудың барлық жері оның меншігінде болды, бірақ олар осы жерлерді әртүрлі руларға шаруашылықтар арасында бөлу үшін берді. Жер бірнеше жыл сайын шаруашылықтарға қайта бөлінетін, ал Ру аналар кеңесі жиналғанда рулар жер участаларын қайта бөлуді сұрай алатын. Жерлерін дұрыс пайдаланбаған немесе оған тиісті күтім көрсетпеген рулар ескертіліп, соңында Ру аналар кеңесі олардың жерін басқа руларға қайта бөлу арқылы жазаланды. Жер иелігі негізінен әйелдердің қамқорлығында болды, себебі егін өсіру – әйелдердің, емес еркектердің жұмысы еді. Ру аналар кеңесі сондай-ақ барлық рулардың әйелдері жұмыс істейтін белгілі бір жерлерді резервтеді. Мұндай жерлерден алынған kěndiǔ"gwǎ'ge' hodi'yěn'tho деп аталатын тағамдар мерекелерде және кеңестердің үлкен жиналыстарында қолданылатын.

Еңбек бөлінісі: ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы

Еңбектің бөлінуі ирокездер мәдениетінде кең таралған өзара толықтай аспектілерді көрсетті: Саплинг (шығыс) және Флинт (батыс) егіз құдайлар екі өзара толықтай жартысын бейнеледі. Әр жыныстың халықты қолдау үшін еңбекке қатысты өз рөлдері болды, олар бір-бірін толықтырып тұрды. Әйелдер егін шаруашылығының барлық жұмыстарын атқарды, соның ішінде егін егу, өсіру және жинау; ал ерлер орманмен байланысты барлық жұмыстарды жасады, оның ішінде ағаштан кез келген зат дайындау. Ирокез еркектері аң аулап, балық аулап, сауда жасап, соғысқа қатысты, ал әйелдер егін шаруашылығымен, азық-түлік жинаумен, бала тәрбиелеумен және үй шаруасымен айналысты. Бұл жыныстық еңбек бөлінісі ирокез қоғамында жұмысты бөлудің басым тәсілі болды. Еуропалықтармен қарым-қатынас барысында ирокез әйелдері тауардың 65%-ын, ал ерлер 35%-ын өндірді. Азық-түлік өндірісінің бірігуі ашаршылық пен аштықты сирек кездестірді; алғашқы еуропалық қоныс аударушылар ирокездердің азық-түлік өндірісінің табысына жиі қызғанышпен қарады. Ирокездердегі жұмыс жүйесі олардың жер иелену жүйесін көрсетеді. Ирокездер бірлесіп меншік иеленгендіктен, бірлесіп жұмыс істеді. Әйелдер үлкен топтарда ауыр жұмыстарды атқарды, бір-бірінің егістіктеріне көмектесіп, бір-біріне қолдау көрсетті. Олар бірге егін себуге кірісті, ал "егістіктің иесі" әр әйелге белгілі бір мөлшерде тұқымды үлестірді. Әрбір ауыл шаруашылығы тобына жататын ирокез әйелдері сол жылы өз тобының ескі, бірақ белсенді мүшесін басшы етіп таңдап, оның нұсқауларын орындауға келісті. Әйелдер басқа да жұмыстарды бірлесіп орындады. Әйелдер әрқайсысы өз отбасының қажеттілігі үшін жеке-жеке ағаш шауып, ал оның тасымалдануын басшылыққа алатын әйел басқарды. Әйелдердің рулары басқа да жұмыстарды атқарды. Мэри Джемисонның айтуынша, жас кезінде Сенека тайпасына қосылған ақ әйелдің еңбегі "біреудің еңбегі көп немесе аз болғаны үшін туындайтын қызғаныштан" сақтады. Ирокез еркектері де бірлесіп жұмыс істеді. Олар әскери қимылдар кезінде бірлесіп әрекет етті. Ерлердің аң аулау және балық аулау сияқты басқа жұмыстары да кооперативтік элементтерді қамтыды. Ерлер көбінесе ру емес, бүкіл ауыл ретінде ұйымдасты. Ерлер аң аулау партияларын ұйымдастырды, онда олар ауызбіршілікпен көптеген аңдарды аулады. Бір аулаушы партияның орманға үлкен бұталы қоршау салып, V пішімін жасағаны туралы куәлік бар. Аң аулаушылар V пішімінің ашық жағына от қойып, аңдарды олар күтіп отырған жерге қарай қуды. Олар осындай жоспармен бір мезгілде жүздей еленді өлтіре алатын. Ерлер ірі топтарда балық аулап та жүрді. Балық аулау экспедицияларына каноэдегі адамдар кірді, олар бөгеттер мен торларды қолданып, бүкіл өзендерді жауып, көп мөлшерде балық аулады, кейде жарты күнде мыңдаған балық аударды. Аң аулаудан және балық аулаудан алынған өнімдер ортақ мүлік деп есептелді; олар партия басшысымен бөлісті немесе ауылға той жасау үшін әкелінді. Аң аулау және балық аулау әрқашан бірлесіп жүргізілген жоқ, бірақ ирокездер көбінесе жеке тұлғаларға қарағанда топта жақсы нәтижелерге қол жеткізді.

Сауда

Ирокездер артық жүгері мен темекіні солтүстік тайпалардан терілерге, ал шығыс тайпалардан вампумға саудаластыратын. Ирокездер басқа кез келген сауда түрінен гөрі сыйлық беруді жиірек қолданды. Сыйлық беру ирокез қоғамындағы өзаралық қарым-қатынасты бейнелейтін. Сауда бір рудың екінші руға немесе тайпаға сыйлық беруімен басталып, оларға қажетті нәрсе қайтарым ретінде беріледі деп күтілді. Бұл сауда түрі ирокез мәдениетінің мүлікті бөлісу және еңбекте ынтымақтасуға бейімділігімен байланысты. Барлық жағдайда нақты келісім жасалмайды, бірақ бір қызмет қауымдастық немесе қауымның басқа мүшесі үшін жасалады, олардың да жақсылыққа жауап қайтаратыны күтіледі. Сыртқы сауда ирокез қоғамында жеке кәсіпкерлік үшін сирек мүмкіндіктердің бірі болды. Жаңа сауда жолын ашқан адам болашақта сол жолмен сауда жасауға эксклюзивті құқыққа ие болды. Көбінесе рулар белгілі бір сауда түріне монополия құру үшін сауда жолдарын біріктіретін. Еуропалықтардың келуі сауданы кеңейтуге мүмкіндік берді. Еуропада теріге сұраныс жоғары болды, оларды жергілікті халықтар өздері шығара алмайтын өндірілген тауарларға ауыстырып, арзанға алуға болатын. Сауда әрқашан жергілікті халыққа пайдалы болмады. Британдықтар сыйлық беру мәдениетін пайдаланды. Олар ирокездерді еуропалық тауарлармен қамтамасыз етіп, мылтықтар мен металл балталар сияқты заттарға тәуелді етті. Бір кезде могавктар мен басқа ирокездердің қару-жарағы болуы оларға басқа тайпалардан артықшылық берді, және олар саудаға белсенді түрде кірісті. Британдықтар осы сыйлықтарды негізінен ирокездердің французға қарсы күресуіне қолдау табу үшін пайдаланды. Ирокездер де еуропалықтардың әкелген алкоголімен сауда жасады. Соңында бұл олардың қоғамына өте теріс әсер етті, себебі олардың арасында алкоголизм деңгейі жоғары болды. 1753 жылы Онейда басшысы Скарауди Пенсильвания губернаторына саудаға араласуды сұрап хат жазды: "Сіздің саудагерлеріңіз енді ром мен ұннан басқа ештеңе әкелмейді; олар ұнтақ пен оқ-дәрі, немесе басқа да құнды тауарларды аз әкеледі. Біздің бұрынғы саудагерлерге қарыз болған тауарларды төлеуге керек болған терілерді олар алады. Осылай істесек, біз өзімізді ғана емес, оларды да қиратамыз. Осы зұлым виски сатушылар, бір рет үндістерді мас қылғаннан кейін, оларды тіпті арқаларындағы киімдерін сатуға мәжбүрлейді. Қысқасы, егер осы әдет жалғаса берсе, біз сөзсіз құрып кетеміз".

Ирокездер мәдениеті мен қоғамына әсері

Ирокездер экономикасының құрылымы ерекше меншік және еңбек этикасын қалыптастырды. Ұрлық қаупі дерлік болған жоқ, себебі жеке адамның қарапайым құрал-жабдықтарынан басқа ештеңесі болмады, ал олардың көптігінен құны да төмен еді. Ұрлауға тұрарлық жалғыз нәрсе – вампум болатын. Ирокездер жекелеген ынталандырусыз сәттілікке жету үшін, қоғамдық еңбек этикасын дамытуға тиіс болды. Мінез-құлық өнімділікпен теңестірілді. Ирокездердің идеалды еркегі – жақсы жауынгер және өнімді аңшы, ал кемел әйелі – егіншілік және шаруашылық ісінде ерекше көзге түсетін. Әрбір адамның қоғамға пайдалы екенін баса назар аудару арқылы, ирокездер өз мүшелерін қаншалықты еңбек еткеніне қарамастан, бірдей үлес қосуға ынталандыратын ой-сезімді қалыптастырды. Осылайша, олардың қоғамдық жүйесінің нәтижесінде, ирокездерде дербес жауапкершілікке қатысты мықты дәстүр қалыптасты. Ирокездердің еркектеріне өзіне-өзіңді ұстауға, тәуелсіздікке, жауапкершілікке және бейтараптыққа үйретілді. Ирокездер бала кезінде тәуелділік сезімін жоюға және жауапкершілікке құштарлықты дамытуға тырысты. Сонымен қатар, бала қоғамдық мәдениетке қатысуға міндетті болды, балаларды жеке тұлға ретінде ойлауға, бірақ қоғам үшін жұмыс істеуге үйретті.

Қазіргі заманғы экономика

Көптеген ирокездер Америка Құрама Штаттары мен Канаданың батыс экономикасына толыққанды еніп кетті. Ал басқалары үшін олардың экономикалық қатысуы резервацияда көбінесе оқшауланған. Сыртқы экономикаға тікелей қатысы бар ма, жоқ па, ирокез экономикасының көп бөлігі қазір ұлттық және әлемдік экономикалардың күшті ықпалында. Ирокездер болат конструкциялар индустриясында жүз жылдан астам уақыттан бері қатысып келеді, Могавк тайпаларының көптеген өкілдері Эмпайр Стейт Билдингі және Әлемдік сауда орталығы сияқты биік болатты құрылыстарда жұмыс істеген. Резервациялардың ішінде, олар кейде ірі қалалардан оқшауланған, экономикалық жағдай көбінесе қиын болды. Мысалы, Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі Могавк Сент-Регис резервациясының АҚШ жағында жұмыссыздық 46 пайызға дейін жеткен. Алайда, 1999 жылдың сәуір айында Сент-Регис могавктері «Акуэсасне Могавк» казиноын ашты. Ол 2011 және 2012 жылдары қонақүйді, ыңғайлылықтарды және ойын залын кеңейту үшін жаңартылды. Казино тайпа мүшелері мен жергілікті тұрғындарды жұмысқа тартады. Бірақ көптеген резервацияларда сәтті бизнес бар. Сенека резервациясында Нью-Йорк штатындағы Саламанка қаласы орналасқан, ол қатты ағаш өнеркәсібінің орталығы болып табылады. Сенекалар өздерінің егемендігін пайдаланып, бензин мен темекіні салықсыз сатады және жоғары сыйлық қоры бар бинго операцияларын жүргізеді. Сенекалар бірнеше үнді казиноларын ашты, олардың ішінде Нью-Йорктегі Ниагара шарлауының жанындағы «Сенека Ниагара» казиносы және Саламанкадағы казино бар. 2007 жылы Сенекалар Буффалода үшінші казиноны ашты, ол «Сенека Буффало Крик» казиносы деп аталды. Онайда тайпалары да Нью-Йорк және Висконсин штаттарында казинолар жетекшілік етеді. Онайда Висконсин штатының солтүстік-шығысындағы ең ірі жұмыс берушілердің бірі болып табылады, 3000-нан астам қызметкері бар, оның ішінде тайпалық үкіметте 975 адам жұмыс істейді. Тайпа 16 миллион доллардан астам федералды және жеке гранттарды және Үнділердің өзін-өзі анықтау және білім беруға көмектесу туралы заңмен бекітілген бағдарламалар сияқты көптеген бағдарламаларды басқарады. Онайданың бизнес-жобалары қоғамға миллиондаған доллар әкелді және аймақтағы тұрғындардың өмір сүру деңгейін жақсартты.