Кіріспе

Шығыс Маньчжурияның тунгус тілі (журчен тілі) – 12-13 ғасырларда Солтүстік Қытайдағы Цзинь әулетін билеген шығыс Маньчжурияның журчен халқының тунгус тілі. Ол маньчжур тілінің алдындағы тіл. 1635 жылы Хонг Тайцзи журчен этносы мен тілін "Маньчжу" деп атауға өзгертті.

Жазу

1119 жылы Ваньян Сиинь жучжэнь тілі үшін жазу жүйесін жасады. Бірнеше кітап жучжэнь тіліне аударылған, бірақ олардың ешқайсысы сақталған жоқ, тіпті фрагменттері де жоқ. Жучжэнь жазуының сақталған үлгілері өте сирек. Жучжэнь тіліндегі маңызды мәтіндердің бірі – 1185 жылы император Шицзунның тұсында орнатылған «Джин жеңісі ескерткіш стеласының» (t=大金得勝陀頌碑) артқы жағындағы жазу. Бұл стеланың алдыңғы жағындағы қытай мәтінінің қысқартылған аудармасы болып табылады. Басқа да бірқатар жучжэнь жазулары бар. Мысалы, 1950 жылдары Шандоң провинциясының Пенлай қаласында Аотун Лянби есімді ақынның жучжэнь тіліндегі өлеңі жазылған тақташа табылды. Өлең жучжэнь тілінде жазылғанмен, қытайдың «реттелген өлең» форматында, атап айтқанда, қырық жеті буынды өлең (qiyan lüshi) форматында құрылған. Бұл форматты таңдаудың себебі – жучжэнь халық поэзиясына жақын болмауы, бірақ жучжэньдердің білімді тобына қытай әдебиетінің ықпалы болғандығы болжануда. Сондай-ақ, Аудармашылар бюросы (t=會同館) да маңызды рөл атқарды. Екі сөздік те осы екі мекеменің дайындаған қолжазбаларының бөлігі ретінде табылды. Олардың міндеті – император үкіметіне шетелдермен немесе этникалық азшылықтармен жазбаша немесе ауызша қарым-қатынас жасауға көмектесу болды. Аудармашылар бюросының көптілді сөздігі (t=華夷譯語) 1789 жылдан бері еуропалық ғалымдарға белгілі болғанмен (Жан Жозеф Мари Амиоттың еңбегінің арқасында), Хуа Ии Июдің жучжэнь бөлігіндегі көшірмесі 19 ғасырдың соңына дейін табылмай келді. Оны 1896 жылы Вильгельм Грубе зерттеп, жариялады. Одан кейін Жапония мен Қытайда да зерттеулер жалғасты. Осы сөздік жучжэнь тілін зерттеуге алғашқы қадам болды. Сөздікте қытай сөздерінің жучжэнь тіліндегі аудармасы, жучжэнь әріптерімен және фонетикалық транскрипция арқылы қытай әріптеріне аударылған (дәлдігі шектеулі, себебі транскрипция қытай әріптері арқылы жасалған). Аудармашылар бюросы құрастырған сөз тізімдері алғаш рет 1910 жылы батыс ғалымдарына таныс болды, ал 1912 жылы Л. Ауросо Ян Шужин берген қолжазбаның жучжэнь бөлімі бар екенін хабарлады. Бұл сөздіктің құрылымы Аударма бюросының сөздігіне ұқсас, бірақ ол тек жучжэнь сөздерінің «фонетикалық» транскрипциясын (қытай таңбалары арқылы) береді, жучжэнь жазуындағы түрін емес. Оның жасалған уақыты нақты белгісіз; кейбір ғалымдар оның 1601 жылға дейін (Мао Рюйченг) немесе 1450-1500 жылдарға дейін жазылған болуы мүмкін деп санайды. Дэниел Кейннің 1989 жылы жариялаған талдауы, жучжэнь сөздерінің қытай тіліне транскрипциялану әдісіне сүйене отырып, оның 16 ғасырдың бірінші жартысында жазылған болуы мүмкін деген болжамды ұсынады. Екі сөздікте де тілдің өте ұқсас формалары кездеседі, оларды жучжэнь тілінің соңғы формасы немесе маньчжур тілінің ерте формасы деп қарастыруға болады. «Цзинь тарихының» қосымшасы – «Цзинь Гуою Цзие» («Цзинь ұлттық тілінің түсіндірмесі» 金國語解) кітабындағы 125 жучжэнь сөзінің тізімі. Александр Уайли осы тізімді ағылшын және маньчжур тілдеріне аударды. «Цзинь тарихындағы» жучжэнь есімдері мен сөздері. Ювен Мужаоның 1234 жылы дайындаған «Да Цзинь гуоцзи» («Цзинь әулетінің шынайы жылнамалары») кітабындағы жучжэнь сөздерімен қосымша. «Маньчжур тілінің шығу тегі туралы зерттеулерде» «Цзинь тарихының» 135-тарауында кездесетін жучжэнь тіліндегі сөздердің түзетулерінің тізімі бар. Цзинь әулеті жучжэнь тілін Гуою («Ұлттық тіл») терминімен атады, осы терминді Қытайдағы Хан әулеті емес, басқа әулеттер де өз тілдерін атау үшін қолданды, мысалы, Цин әулеті кезінде маньчжур тілі, Юань әулеті кезінде моңғол тілі, Ляо әулеті кезінде хитан тілі және Солтүстік Вэй кезінде Сяньбэй тілі.

Юрчен есімдерін ағылшын тілінде жазу

Юрчен тілінде сақталған жазу үлгілерінің аздығына байланысты, қазіргі ғалымдарға қолжетімді юрчен халқы туралы бастапқы құжаттардың көп бөлігі қытай тілінде жазылған. Сондықтан, юрчендердің есімдері немесе юрчен терминдері ағылшын тілінде жазылғанда, қытай сөздері үшін қолданылатын жазу қағидасы әдетте сақталады, яғни ағылшын тіліндегі жазу, жағдайға қарай, Pinyin немесе Wade–Giles жүйесі арқылы қытай таңбаларының қазіргі стандартты мандаринше айтылуының транскрипциясы болып табылады. Бұл стандартты тәсіл сөздің түпнұсқа юрченше айтылуын немесе тіпті 12 ғасырғы қытайша айтылуын қайта құруға ұмтылмайды (дегенмен, қытай таңбаларының шамамен гипотетикалық орта қытайша айтылуын мамандандырылған сөздіктер мен дерекқорларда табуға болады, сондай-ақ кейбір авторлар кейбір юрчен сөздерінің айтылуын қайта құруға тырысады). Мысалы, алғашқы Цзинь императорының юрчен есімі қытай тілінде [[:zh:完顏阿骨打]] деп жазылса, ағылшын тіліндегі зерттемелерде Ваньянь Агуда (Pinyin бойынша) немесе Вань йен А ку та (Уэйд-Джайлс жүйесі бойынша) деп кездеседі.