Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шығыс Маньчжурияның тунгус тілі (журчен тілі) – 12-13 ғасырларда Солтүстік Қытайдағы Цзинь әулетін билеген шығыс Маньчжурияның журчен халқының тунгус тілі. Ол маньчжур тілінің алдындағы тіл. 1635 жылы Хонг Тайцзи журчен этносы мен тілін "Маньчжу" деп атауға өзгертті.
Tungusic language of eastern Manchuria
Jurchen language (t=女真語) was the Tungusic language of the Jurchen people of eastern Manchuria, the rulers of the Jin dynasty in northern China of the 12th and 13th centuries. It is ancestral to the Manchu language. In 1635 Hong Taiji renamed the Jurchen ethnicity and language to "Manchu".
Жазу
1119 жылы Ваньян Сиинь жучжэнь тілі үшін жазу жүйесін жасады. Бірнеше кітап жучжэнь тіліне аударылған, бірақ олардың ешқайсысы сақталған жоқ, тіпті фрагменттері де жоқ. Жучжэнь жазуының сақталған үлгілері өте сирек. Жучжэнь тіліндегі маңызды мәтіндердің бірі – 1185 жылы император Шицзунның тұсында орнатылған «Джин жеңісі ескерткіш стеласының» (t=大金得勝陀頌碑) артқы жағындағы жазу. Бұл стеланың алдыңғы жағындағы қытай мәтінінің қысқартылған аудармасы болып табылады. Басқа да бірқатар жучжэнь жазулары бар. Мысалы, 1950 жылдары Шандоң провинциясының Пенлай қаласында Аотун Лянби есімді ақынның жучжэнь тіліндегі өлеңі жазылған тақташа табылды. Өлең жучжэнь тілінде жазылғанмен, қытайдың «реттелген өлең» форматында, атап айтқанда, қырық жеті буынды өлең (qiyan lüshi) форматында құрылған. Бұл форматты таңдаудың себебі – жучжэнь халық поэзиясына жақын болмауы, бірақ жучжэньдердің білімді тобына қытай әдебиетінің ықпалы болғандығы болжануда. Сондай-ақ, Аудармашылар бюросы (t=會同館) да маңызды рөл атқарды. Екі сөздік те осы екі мекеменің дайындаған қолжазбаларының бөлігі ретінде табылды. Олардың міндеті – император үкіметіне шетелдермен немесе этникалық азшылықтармен жазбаша немесе ауызша қарым-қатынас жасауға көмектесу болды. Аудармашылар бюросының көптілді сөздігі (t=華夷譯語) 1789 жылдан бері еуропалық ғалымдарға белгілі болғанмен (Жан Жозеф Мари Амиоттың еңбегінің арқасында), Хуа Ии Июдің жучжэнь бөлігіндегі көшірмесі 19 ғасырдың соңына дейін табылмай келді. Оны 1896 жылы Вильгельм Грубе зерттеп, жариялады. Одан кейін Жапония мен Қытайда да зерттеулер жалғасты. Осы сөздік жучжэнь тілін зерттеуге алғашқы қадам болды. Сөздікте қытай сөздерінің жучжэнь тіліндегі аудармасы, жучжэнь әріптерімен және фонетикалық транскрипция арқылы қытай әріптеріне аударылған (дәлдігі шектеулі, себебі транскрипция қытай әріптері арқылы жасалған). Аудармашылар бюросы құрастырған сөз тізімдері алғаш рет 1910 жылы батыс ғалымдарына таныс болды, ал 1912 жылы Л. Ауросо Ян Шужин берген қолжазбаның жучжэнь бөлімі бар екенін хабарлады. Бұл сөздіктің құрылымы Аударма бюросының сөздігіне ұқсас, бірақ ол тек жучжэнь сөздерінің «фонетикалық» транскрипциясын (қытай таңбалары арқылы) береді, жучжэнь жазуындағы түрін емес. Оның жасалған уақыты нақты белгісіз; кейбір ғалымдар оның 1601 жылға дейін (Мао Рюйченг) немесе 1450-1500 жылдарға дейін жазылған болуы мүмкін деп санайды. Дэниел Кейннің 1989 жылы жариялаған талдауы, жучжэнь сөздерінің қытай тіліне транскрипциялану әдісіне сүйене отырып, оның 16 ғасырдың бірінші жартысында жазылған болуы мүмкін деген болжамды ұсынады. Екі сөздікте де тілдің өте ұқсас формалары кездеседі, оларды жучжэнь тілінің соңғы формасы немесе маньчжур тілінің ерте формасы деп қарастыруға болады. «Цзинь тарихының» қосымшасы – «Цзинь Гуою Цзие» («Цзинь ұлттық тілінің түсіндірмесі» 金國語解) кітабындағы 125 жучжэнь сөзінің тізімі. Александр Уайли осы тізімді ағылшын және маньчжур тілдеріне аударды. «Цзинь тарихындағы» жучжэнь есімдері мен сөздері. Ювен Мужаоның 1234 жылы дайындаған «Да Цзинь гуоцзи» («Цзинь әулетінің шынайы жылнамалары») кітабындағы жучжэнь сөздерімен қосымша. «Маньчжур тілінің шығу тегі туралы зерттеулерде» «Цзинь тарихының» 135-тарауында кездесетін жучжэнь тіліндегі сөздердің түзетулерінің тізімі бар. Цзинь әулеті жучжэнь тілін Гуою («Ұлттық тіл») терминімен атады, осы терминді Қытайдағы Хан әулеті емес, басқа әулеттер де өз тілдерін атау үшін қолданды, мысалы, Цин әулеті кезінде маньчжур тілі, Юань әулеті кезінде моңғол тілі, Ляо әулеті кезінде хитан тілі және Солтүстік Вэй кезінде Сяньбэй тілі.
A writing system for Jurchen language was developed in 1119 by Wanyan Xiyin. A number of books were translated into Jurchen, but none have survived, even in fragments. Surviving samples of Jurchen writing are quite scarce. One of the most important extant texts in Jurchen is the inscription on the back of "the Jin Victory Memorial Stele" (t=大金得勝陀頌碑), which was erected in 1185, during the reign of Emperor Shizong. It is apparently an abbreviated translation of the Chinese text on the front of the stele. A number of other Jurchen inscriptions exist as well. For example, in the 1950s a tablet was found in Penglai, Shandong, containing a poem in Jurchen by a poet called (in Chinese transcription) Aotun Liangbi. Although written in Jurchen, the poem was composed using the Chinese "regulated verse" format known as qiyan lüshi. It is speculated that the choice of this format — rather than something closer to the Jurchen folk poetry — was due to the influence of the Chinese literature on the educated class of the Jurchens. and the Bureau of Interpreters (t=會同館). Both dictionaries were found as sections of the manuscripts prepared by those two agencies, whose job was to help the imperial government to communicate with foreign nations or ethnic minorities, in writing or orally, respectively. Although the Bureau of Translators' multilingual dictionary (t=華夷譯語) was known to Europeans since 1789 (thanks to Jean Joseph Marie Amiot), a copy of the Huá Yí yìyǔ with a Jurchen section was not discovered until the late 19th century, when it was studied and published by Wilhelm Grube in 1896. Soon research continued in Japan and China as well. It was this dictionary which first made serious study of the Jurchen language possible. This dictionary contained translation of Chinese words into Jurchen, given in Jurchen characters and in phonetic transcription into Chinese characters (rather imprecise, since the transcription was done by means of Chinese characters). The vocabulary lists compiled by the Bureau of Interpreters became first known to the Western scholars in 1910, and in 1912 L. Aurousseau reported the existence of a manuscript of it with a Jurchen section, supplied to him by Yang Shoujing. This dictionary is similar in its structure to the one from the Bureau of Translators, but it only gives the "phonetic" transcription of Jurchen words (by means of Chinese characters) and not their writing in Jurchen script. The time of its creation is not certain; various scholars thought that it could have been created as late as c. 1601 (by Mao Ruicheng) or as early as 1450–1500; Daniel Kane's analysis of the dictionary, published in 1989, surmises that it may have been written in the first half of the 16th century, based on the way the Jurchen words are transcribed into Chinese. Both dictionaries record very similar forms of the language, which can be considered a late form of Jurchen, or an early form of Manchu. The list of 125 Jurchen words in Jin Guoyu Jie ("Explanation of the national language of the Jin" 金國語解), an appendix to the History of Jin. Alexander Wylie translated the list into English and Manchu. Jurchen names and words throughout the History of Jin. An appendix with Jurchen words in Da Jin guozhi ("The veritable annals of the Jin Dynasty"), the text prepared in 1234 by Yuwen Mouzhao. Researches on Manchu Origins contained a list of corrections of transcribed Jurchen language words found in the History of Jin in Chapter 135 – 金史/卷135, using the Manchu language to correct them, in Chapter 18 – 滿洲源流考/卷18. The Jin dynasty referred to the Jurchen language with the term Guoyu ("National language"), which was also used by other non Han dynasties in China to refer to their languages, like the Manchu language during the Qing dynasty, the Mongolian language during the Yuan dynasty, the Khitan language during the Liao dynasty, and the Xianbei language during the Northern Wei.
Юрчен есімдерін ағылшын тілінде жазу
Юрчен тілінде сақталған жазу үлгілерінің аздығына байланысты, қазіргі ғалымдарға қолжетімді юрчен халқы туралы бастапқы құжаттардың көп бөлігі қытай тілінде жазылған. Сондықтан, юрчендердің есімдері немесе юрчен терминдері ағылшын тілінде жазылғанда, қытай сөздері үшін қолданылатын жазу қағидасы әдетте сақталады, яғни ағылшын тіліндегі жазу, жағдайға қарай, Pinyin немесе Wade–Giles жүйесі арқылы қытай таңбаларының қазіргі стандартты мандаринше айтылуының транскрипциясы болып табылады. Бұл стандартты тәсіл сөздің түпнұсқа юрченше айтылуын немесе тіпті 12 ғасырғы қытайша айтылуын қайта құруға ұмтылмайды (дегенмен, қытай таңбаларының шамамен гипотетикалық орта қытайша айтылуын мамандандырылған сөздіктер мен дерекқорларда табуға болады, сондай-ақ кейбір авторлар кейбір юрчен сөздерінің айтылуын қайта құруға тырысады). Мысалы, алғашқы Цзинь императорының юрчен есімі қытай тілінде [[:zh:完顏阿骨打]] деп жазылса, ағылшын тіліндегі зерттемелерде Ваньянь Агуда (Pinyin бойынша) немесе Вань йен А ку та (Уэйд-Джайлс жүйесі бойынша) деп кездеседі.
Due to the scarcity of surviving Jurchen language inscriptions, the overwhelming majority of primary documentary sources on the Jurchen people available to modern scholars are in Chinese. Therefore, when names of Jurchens, or Jurchen terms, are written in English, the same writing convention is usually followed as for Chinese words, that is, the English spelling is simply the Romanization (Pinyin or Wade–Giles, as the case may be) of the Modern Standard Mandarin pronunciation of the Chinese characters that were used to render the Jurchen name or word. This standard presentation does not attempt to reconstruct the original Jurchen pronunciation of the word, or even the 12th century Chinese pronunciation of the Chinese characters (even though more or less hypothetical Middle Chinese pronunciation of Chinese characters can be looked up in specialized dictionaries and databases, and reconstructing pronunciation of some Jurchen words is attempted by some authors as well). Thus, for example, the Jurchen name of the first Jin emperor is written in Chinese as [[:zh:完顏阿骨打, and appears in English scholarship as Wanyan Aguda (using Pinyin) or Wan yen A ku ta (using the Wade–Giles system).