Кіріспе

Иерусалимді азат ету (La dʒeruzaˈlɛmme libeˈraːta;), итальян ақыны Торквато Тассоның 1581 жылы алғаш рет жарияланған эпикалық поэмасы. Ол Бірінші крест жорығының көбінесе мифтендірілген нұсқасын баяндайды, онда Годфри Буйон бастаған христиан рыцарлары Иерусалимді басып алу үшін мұсылмандармен күреседі. Тассо поэманы 1560-шы жылдардың ортасында жазуды бастады. Алғашқыда ол Il Goffredo деп аталды. 1575 жылдың сәуірінде аяқталды және сол жазда ақын шығармасын Феррара герцогы Альфонсо мен Урбино герцогинясы Лукрецияға оқыды. 1580 жылы Венецияда поэмадан 14 әннің пираттық басылымы жарық көрді. "Jerusalemme liberata" кітабының алғашқы толық басылымдары 1581 жылы Парма мен Феррарада жарық көрді. Тассоның тақырыпты таңдауы – христиандар мен мұсылмандар арасындағы нақты тарихи қақтығыс (фантастикалық элементтер қосылған болса да) тарихи негіздемеге ие болды және композициялық мәселелерді тудырды (поэманың сюжеті белгілі бір нүктеде аяқталады және оны көп томдық шығармаға созу мүмкін емес), бұл басқа Ренессанс эпостарында жоқ. Христиандар мен мұсылмандар арасындағы қақтығыстарды бейнелейтін сол кезеңдегі басқа да туындылар сияқты, бұл тақырып Осман империясының Шығыс Еуропа арқылы кеңейіп келе жатқан тұсындағы оқырмандар үшін өзекті болды. Поэма үлкен жетістікке ие болды, ал оқиғаның бөлімдері мен эпизодтары бүкіл Еуропадағы басқа да өнер салаларында қолданылды, әсіресе француз революциясына дейінгі кезеңде және романтизм дәуірінде, олар махаббат, зорлық-зомбылық және экзотикалық ортаны біріктіретін баламалы әңгімелер ұсынды. Поэма 1917 шумақтан тұрады, әр шумақта 8 тармақ бар (15 336 онбір буынды жол), олар әртүрлі ұзындықтағы жиырма кантоға топтастырылған. Бұл туынды итальяндық Ренессанс дәуіріндегі романтикалық эпикалық поэзия дәстүріне жатады, және Тассо сюжеттік элементтер мен кейіпкерлерді тікелей Ариостоның "Orlando Furioso" поэмасынан алды. Тассоның поэмасында Гомер мен Вергилийдің классикалық эпостарынан (әсіресе олардың қоршау және соғыс туралы баяндайтын бөлімдерінен) шабыттанған элементтер де бар. Тассоның поэмасындағы ең ерекше әдеби тәсілдердің бірі – кейіпкерлердің жүректері мен борыштары арасындағы қайшылықтан туындаған эмоционалдық күйзелістері; махаббаттың жауынгерлік батырлықпен немесе ар-намыспен қақтығысуын бейнелеу поэмадағы лирикалық құштарлықтың маңызды көзі болып табылады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Поэма, егжей-тегжейі Крест жорықтарының нақты тарихы мен мәдени ортасына мүлдем ұқсамайды (іс жүзінде, поэманың басында крестшілер Константинопольді басып алып, I Алексий Комненді өлтіргені және Рум сұлтандығын жаулап алғаны айтылады), христиандардың бастапқы келіспеушілігі мен кемсітулері және 1099 жылы Иерусалимді басып алудағы соңғы табысы туралы баяндайды. Бірінші крест жорығының тарихи басшылары көрсетілгенімен, поэманың көп бөлігі толығымен ойдан шығарылған кейіпкерлерді қамтитын романтикалық желілерге арналған, Танкредиден басқа, ол тарихи Танкред, Галилея князімен сәйкестендіріледі. Үш басты әйел кейіпкер мұсылман болып бастайды, христиан рыцарларымен романтикалық қарым-қатынаста болады және соңында христиан дініне өтеді. Олардың барлығы да белсенді әйелдер: екеуі шайқаста күреседі, ал үшіншісі – әйел-сиқыршы. Көптеген сиқырлы элементтер бар, ал сарациндер көбінесе классикалық бұтқа табынушылар сияқты әрекет етеді. Ең танымал эпизодтар, сондай-ақ көбінесе сахналаған және суреттелгендер: Иерусалимдік Софрония (ағылшынша: Sophronia) христиан қызы, мұсылман патшасының христиандарды жалпы қырғынға ұшыратуын болдырмау үшін өзін қылмыс жасады деп айыптайды. Оны құтқару үшін оның сүйіктісі Олинда өз кезегінде өзін айыптайды, әр сүйікті екіншісін құтқару үшін билік органдарына өтініш жасайды. Алайда, оларды құтқаратын жауынгер әйел Клоринданың келуі мен араласуы (2-ән). Клоринда мұсылмандарға қосылады, бірақ христиан рыцары Танкреди (ағылшынша: Tancred) оған ғашық болады (3-ән). Түнгі шайқаста ол христиан қоршау мұнарасын өртеп жіберіп, оны қателікпен Танкреди өлтіреді, бірақ ол өлер алдында христиан дінін қабылдайды (12-ән). Клоринда кейіпкері Виргилийдің Камилласы және Ариосто романындағы Брадаманта кейіпкерінен шабыттандырылған; оның тууының жағдайы (африкалық ата-анадан туған ақ түсті қыз) Эмесалық Гелиодордың ежелгі грек романындағы басты кейіпкерге (Хариклея) үлгіленеді. Мұсылман сиқыршысы Исмен крестшілердің қоршау машиналарын салу үшін ағаш кесуіне кедерлес болу үшін орманды сиқырмен қорғайды, ол христиан рыцарларын, тіпті Танкредиді де жеңеді (13-ән). Соңында Ринальдо сиқырды бұзады және қоршау машиналары салынады (18-ән). Аймақтың тағы бір әйел, Антиохия ханшайымы Ерминия (немесе "Гермин") да Танкредиге ғашық болады және оған көмектесу үшін өз халқына сатқындық жасайды, бірақ Танкреди Клоринданы жақсы көретінін білгенде қызғанышқа бой алдырады. Бір түні ол Клоринданың қаруын ұрлап, Танкредиді табу үшін қаладан қашып кетеді, бірақ оған христиан сарбаздары шабуыл жасайды (олар оны Клоринда деп қате қабылдайды) және ол орманға қашады, онда оны бағушылар отбасы күтіп алады, кәріз тоққан қарт адаммен бірге (6-7-ән). Кейін поэмада біз оны Армиданың әйелдерімен бірге табамыз, бірақ Ерминия мұсылман халқын тастап, христиан жағына өтеді. Танкреди шайқаста ауыр жарақат алғанда, ол оны емдейді, оның жараларын байлау үшін шашын кесіп алады (19-ән). Армида (Гомердегі Кирке және Ариосто эпосындағы Альцина сияқты) христиан лагеріне кіріп, олардың көмегін сұрайды; оның азғырулары рыцарларды бір-біріне қарсы бөліп, бір топ онымен бірге кетеді, тек оның сиқырымен жануарларға айналады (5-ән). Армида ұйықтап жатқан Ринальдоға, христиан рыцарларының ең ұлысына тап болады және оны өзінің күймесінде ұрлап алады (14-ән). Ол Ариостоның "Орландо Фуриозо" [III, 30] романындағы кейіпкер Каролингтік паладин графпен бірдей атауға ие; ол Бертольдоның ұлы және Эсте әулетінің негізін қалаушы болды. Ол оны өлтіруге ниеттенгенімен, оған ғашық болып, оны сиқырлы аралға алып кетеді, онда ол оған ғашық болып, крест жолын ұмытады. Карло мен Убальдо, екі христиан рыцары және Ринальдоның жақын серіктері, жасырын бекіністі іздейді, оны күзететін қауіптерге төтеп береді және Ринальдо мен Армиданы бір-бірінің құшағында табады. Ринальдоға алмастан жасалған айнаны беру арқылы олар оны өзін әйелдік және махаббатқа берілген күйде көруге және соғысқа қайта оралуға мәжбүр етеді, Армиданың жүрегі ауырады (14-16-ән). Ринальдо жағалауға қойылады, онда ол қалқан мен семсерді табады, ал "Аскалон сиқыршысы" ("Mago d'Ascalona") оған қалқандағы болашақтың көрінісін көрсетеді, оның ішінде Эсте әулетінің даңқы (Тассо 1099 және оның өзі арасындағы бірнеше пайғамбарлықтарды әр түрлі жерлерде айтады). Ринальдо барлық күш-қуатымен крест жорығын жалғастыруға бел буды (17-ән). Армида қайғыға толы және Ринальдоны өлтіру және христиандармен күресу үшін әскер жинайды, бірақ оның батырлары жеңіледі. Ол өзіне-өзі қол жұмсауға тырысады, бірақ Ринальдо оны уақтылы тоқтатады. Ринальдо одан христиан дініне өтуін өтінеді, ал Армида, жүрегі жұмсарып, келіседі (20-ән). (Бұл желі Ариостодағы ұқсас сюжетті қайталайды: сиқыршы Альцина рыцарь Руджиерониді ұстайды, бірақ сиқырды жақсы сиқыршы Мелисса оған әкелген сиқырлы жүзік бұзады; бұрынғы мысалдар Каліпсоның Одиссейді Огигия аралында ұстауға тырысуы және Морган ле Фейдің Огиер даниялықты алыс аралға алып кетуі). Орманға жасалған сиқыр бұзылғаннан кейін крестшілер қабырғаны бұзып, қаланы басып алады, Рақым тауында мұсылмандардың қалдықтары қалады. Бірақ египеттік әскер бірнеше күн ішінде келе жатқаны белгілі (18-ән). Олар келгенде қабырғалардың сыртында үлкен шайқас болады, христиандар жеңіске жетеді, осылайша олардың ізденісі аяқталады (20-ән).

Қабылдау

Поэма бүкіл Еуропа бойынша зор табысқа ие болды және келесі екі ғасыр бойы әртүрлі бөлімдері мадригалдар, опералар, пьесалар, балеттер және маскарадтар үшін жеке сюжеттер ретінде жиі бейімделді. Жарияланғаннан кейін бір күнде кітаптың екі мың данасы сатылды. Драмалық қойылымдарға арналған шығарманың үлкен танымалдылығы туралы "Негізделген туындылар" бөлімін қараңыз. Дегенмен, сол дәуірдегі кейбір сыншылар онша құштар болған жоқ, ал Тассо өзінің поэмасының сиқырлы әсемдігі мен повестьтік шатасуы үшін көп сынға ұшырады. Өмірінің соңына қарай ол поэмасын жаңа тақырыппен ("La Gerusalemme Conquistata", яки "Бағындырылған Иерусалим") дерлік толығымен қайта жазды. Алайда, бұл қайта жазылған нұсқасын көрермендер де, сыншылар да көп ұнатқан жоқ.

Ағылшын әдебиетіндегі әсері

Тассоның поэмасының даңқы Еуропа құрлығында жылдам тарады. Англияда Сидни, Дэниел және Дрейтон оған ғашырған сияқты, ал ең бастысы – Эдмунд Спенсер Тассоны «excellente poete» деп сипаттап, «Фея патшайымы» шығармасында «Jerusalemme liberata» поэмасының элементтерін пайдаланды. Қызыл Кресттің Бірінші кітаптағы Құдайдың Иерусалемі туралы көрінісі, Тассоның поэмасының 18-шы кантосындағы Ринальдоның таңертеңгі көрінісімен байланысты. Екінші кітаптың он екінші кантосында Спенсердің әйел колдовник Акрасиясы, Тассоның Армидасына ішінара үлгітелген, ал ағылшын ақыны итальяндық поэмадан екі строфаны тікелей еліктеді. Мильтонның «Жоғалған жұмақ» атты туындысының алғашқы екі кітабындағы Шайтан мен демон туралы суреттемелер де Тассоның поэмасына қарызды. «Jerusalemme liberata» поэмасын ағылшын тіліне аударуға алғашқы әрекет Ричард Керю жасады, ол 1594 жылы алғашқы бес кантоның нұсқасын «Godfrey of Bulloigne немесе Иерусалимді қайтару» деп жариялады. Бірақ Эдвард Фэрфакстың 1600 жылы жарық көрген толық аудармасы одан да маңызды болды және ол ағылшын тіліндегі ең жақсы поэзия аудармаларының бірі деп мойындалды. (Джон Хульдің XVIII ғасырдағы аудармасы, сондай-ақ Энтони Эзолен мен Макс Викерттің заманауи нұсқалары да бар.) Тассоның поэмасы білімді ағылшын оқырмандарының арасында танымал болды және кем дегенде 19 ғасырдың соңына дейін Батыс әдебиетінің ең үлкен жетістіктерінің бірі саналды. Модернизм дәуірінде оның даңқы сәл көмескіленді, бірақ қазір оның қайта жандану белгілері байқалады. Ол, әсіресе қыздар үшін ресми немесе бейресми оқу бағдарламасында сақталған, ал ұлдар мектептерінде оқытылмаған кезде де оқытылып келді. Ағылшын сыншысы Джордж Сентсбери (1845–1933) былай деп жазды: «Скотттың қаһарман қыздарынан бастап, менің әпкелерімге дейін, барлық қызға Данте, Петрарка, Тассо және тіпті Ариостоны оқытқан сияқты».

Пьесалары

Макс Тюриел. Клоринда Делесте, "Күн жолы". "Jerusalemme Liberata" шығармасынан ішінара бейімделген. "Сирена" басылымы, 2006 жыл.

Көркем әдебиет

Уильям Фолкнердің "Каркассон" әңгімесі эпостан алынған бейнелерді өзінің орталық тақырыптық мотиві ретінде пайдаланады.

Жалпы көздер

Иерусалим азат етілді, Ланфранко Каретти басылымы (Мондадори, 1983)
Кристиансен, Кит, ред., Джанбатиста Тиеполо, 1696–1770 (көрме: Венеция, Ка' Резонико мұражайы, 5 қыркүйектен 9 желтоқсанға дейін, 1996; Нью-Йорк Метрополитен өнер мұражайы, 24 қаңтардан 27 сәуірге дейін, 1997, 1996, Метрополитен өнер мұражайы, 9780870998126, Google Books)