Кіріспе

Ішкі жану қозғалтқышы цилиндрінің жану тізбегі – цилиндрлердің жану реті. Бензин (немесе жанармай) сияқты ұшқышпен тұтандырылатын қозғалтқышта жану тізбегі ұшқыш шыныларының жұмыс істеу ретімен сәйкес келеді. Дизельді қозғалтқышта жану тізбегі әр цилиндрге отын шашыратылу ретімен сәйкес келеді. Төрт тактілі қозғалтқыштар клапандардың ашылу уақытын жану тізбегіне қарай синхрондауы тиіс, себебі клапандар әр тактіде ашылмайды және жабылмайды. Жану тізбегі қозғалтқыштың діріліне, дыбысына және қуат берудің тепе-теңдігіне әсер етеді, сондай-ақ коленвалдың конструкциясына елеулі ықпал етеді.

Автомобиль қозғалтқыштарының нөмірлеу жүйелері

Цилиндрлерді нөмірлеу жүйесі көбінесе қозғалтқыштың алдыңғы бөлігінен артқы бөлігіне қарай цилиндр нөмірінің өсуімен анықталады (төменде қозғалтқыштың орналасуына назар аударыңыз). Дегенмен, өндірушілер арасында осы жүйені қолдануда ерекшеліктер бар; ең көп қолданылатын жүйелер төменде тізілген.

Тіке қозғалтқыш

Тік қозғалтқышта цилиндрлер алдыңғы жағынан (#1 цилиндр) артқы жағына қарай нөмірленеді.

Радиалды қозғалтқыш

Радиалды қозғалтқышта цилиндрлер шеңбер бойында сағат тілі бойынша нөмірленеді, ал №1 цилиндр жоғары орналасқан.

Көліктегі қозғалтқыштың бағыты

Ең қарапайым жағдай – автомобильдің алдыңғы бөлігінде орналасқан бойлық қозғалтқыш, яғни қозғалтқыштың бағыты автомобильдің бағытына сәйкес келеді. Бұл қозғалтқыштың артқы бөлігі беріліс қорабымен байланысатын жер екенін көрсетеді, ал алдыңғы бөлігінде көбінесе генератор және су насосы сияқты қосымша құрылғыларға арналған жетек белдігі орналасады. Қозғалтқыштың сол жақ қанаты автомобильдің сол жағында (көліктің артынан қарағанда), ал оң жақ қанаты – керісінше жағдайда болады. Автомобильдің алдыңғы бөлігінде орналасқан көлденең қозғалтқышқа келетін болсақ, қозғалтқыштың алдыңғы бөлігі автомобильдің сол немесе оң жағында екенін беріліс қорабы орналасқан жағына (қозғалтқыштың артқы бөлігіне сәйкес) қарап анықтаған дұрыс. Көптеген көлденең қозғалтқышты, алдыңғы жетектегі модельдерде қозғалтқыштың алдыңғы бөлігі автомобильдің оң жағында болады (көптеген Honda автомобильдерін қоспағанда). Осының салдарынан V тәрізді көлденең қозғалтқыштың сол жақ қанаты көбінесе автомобильдің алдыңғы бөлігіне жақын орналасады. Егер қозғалтқыш "кері" орнатылған болса (яғни беріліс қорабы қозғалтқыштан гөрі автомобильдің алдыңғы жағына жақын немесе қозғалтқыштың астында орналасқан болса), онда 1-цилиндр өрттен қорғайтын қабырғаға қарай, автомобильдің артқы бөлігіне орналасады. Бұл Citroën Traction Avant, Saab 99, Saab 900 және көптеген артқы қозғалтқышты автомобильдерге тән.

Кеме қозғалтқыштарының нөмірлеу жүйелері

Көбінесе автомобиль қозғалтқыштарынан өзгеше, кеме қозғалтқыштары жиі қуат шығару бөлігінен бастап нөмірленеді. Ірі дизельді жүк көліктері мен локомотивтердің қозғалтқыштары, әсіресе еуропалық өндірістегілер, осылай нөмірленуі мүмкін. V тәрізді қозғалтқыштардағы цилиндрлер көбінесе цилиндр қатарын көрсететін әріптермен белгіленеді. Мысалы, V6 қозғалтқышында A1, A2, A3, B1, B2, B3 цилиндрлері болуы мүмкін, мұнда A1 және B1 цилиндрлері қозғалтқыштың қуат шығару жағында орналасқан.

Жалпы атыс бұйрықтары

Атыс тізбегінің жиі қолданылатын тәртіптері төменде келтірілген. V-тәрізді және қатарлы қозғалтқыштарда цилиндрлерді нөмірлеу жүйесі сол жақ қанатының алдыңғы цилиндрі үшін L1, оң жақ қанатының алдыңғы цилиндрі үшін R1, және т.с.с. болып белгіленеді. Екі цилиндрлі қозғалтқыштарда цилиндрлер бір уақытта (мысалы, қатарлы екі цилиндрлі қозғалтқышта) немесе бірінен кейін бірі (мысалы, төрт тактілі қозғалтқышта жұп немесе тақ отпен жұмыс істеу мүмкіндігі бар) тұтана алады. Қатарлы үш цилиндрлі қозғалтқыштарда 1 2 3 және 1 3 2 ату тізбектерінің арасында ешқандай маңызды айырмашылық жоқ. Қатарлы төрт цилиндрлі қозғалтқыштар көбінесе 1 3 4 2 ату тізбегін қолданады, бірақ кейбір британдық қозғалтқыштар 1 2 4 3 тізбегін пайдаланған. Қатарлы төрт цилиндрлі қозғалтқыштарда әдетте R1 R2 L1 L2 ату тізбегі қолданылады. Қатарлы бес цилиндрлі қозғалтқыштар көбінесе 1 2 4 5 3 тізбегін қолданады, бұл тербеліс жұбынан туындайтын бастапқы тербелісті азайтуға мүмкіндік береді. Қатарлы алты цилиндрлі қозғалтқыштар әдетте 1 5 3 6 2 4 ату тізбегін қолданады, бұл бірінші және екінші деңгейдегі тепе-теңдікті қамтамасыз етеді. Дегенмен, 1 2 4 6 5 3 тізбегі орташа жылдамдықтағы теңіз қозғалтқыштарында жиі қолданылады. Цилиндр қанаттары арасындағы 90 градус бұрышқа ие V6 қозғалтқыштары R1 L2 R2 L3 L1 R3 немесе R1 L3 R3 L2 R2 L1 ату тізбегін қолданған. Кейбір V6 қозғалтқыштары 60 градус бұрышпен R1 L1 R2 L2 R3 L3 тізбегін қолданған. Қатарлы алты цилиндрлі қозғалтқыштар R1 L2 R3 L1 R2 L3 немесе R1 L3 R2 L1 R3 L2 ату тізбегін қолданған. V8 қозғалтқыштары әртүрлі ату тізбектерін қолданады, тіпті бір өндірушінің қозғалтқыштары арасында да әртүрлі тізбектер қолданылуы мүмкін. V10 қозғалтқыштары R1 L5 R5 L2 R2 L3 R3 L4 R4 L1 немесе R1 L1 R5 L5 R2 L2 R3 L3 R4 L4 тізбегін қолданған. V12 қозғалтқыштары әртүрлі ату тізбектерін қолданады. Радиалды қозғалтқышта әр қанатта әрқашан цилиндрлердің тақ саны болады, себебі бұл тұрақты түрде кезектесіп тұтанатын тізбекті қамтамасыз етеді: мысалы, 7 цилиндрден тұратын бір қанатта тізбек 1 3 5 7 2 4 6 болады. Сонымен қатар, цилиндрлердің саны тақ болмаса, қозғалтқыштың алдыңғы бөлігіндегі сақиналы механизм төрт тактілі цикл үшін қажетті кіріс клапанын ашу және шығару клапанын ашу тізбегін қамтамасыз ете алмайды.

Ату аралығы

Дүмбілдеуді азайту үшін көптеген қозғалтқыштарда тең араласқан оттегіш интервал қолданылады. Бұл цилиндрлер арасындағы қуат соққысының уақыты тең аралықта орналасқандығын білдіреді. Төрт тактілі қозғалтқыш үшін бұл 720°-қа бөлінген цилиндрлер санына тең оттегіш интервалын қажет етеді, мысалы, алты цилиндрлі қозғалтқышта 120° оттегіш интервалы болады. Ал, алты цилиндрлі қозғалтқышта тең емес оттегіш интервал 90° және 150° интервалдарға ие болуы мүмкін. Тең оттегіш интервалы бар қозғалтқыштардың дыбысы тегіс, дірілі аз және турбокомпрессорға түсетін эгзоз газының қысым импульстері біркелкі болады. Тең емес оттегіш интервалы бар қозғалтқыштарда әдетте гүңсіреу немесе дауысты, құбырлы қозғалтқыш дыбысы және көбірек діріл болады. Тең емес оттегіш интервалдардың негізгі қолданылуы – мотоцикл қозғалтқыштары, мысалы, «үлкен жарылыс» оттегіш тәртібіндегі қозғалтқыштар. Тақ оттегіш қозғалтқыштардың мысалдары: 1961–1977 жылдарғы Buick V6 қозғалтқышы, 1985 жылдан бергі Yamaha VMAX, 1986 жылдан бергі Honda VFR 750/800, 1992–2017 жылдарғы Dodge Viper V10, 2008 жылдан бергі Audi/Lamborghini 5.2 V10 40v FSI, 1999–2018 жылдарғы Aston Martin 5.9 V12 және 2009–2020 жылдарғы Yamaha R1 (қиылысқан коленвалмен тік төрт цилиндрлі қозғалтқыш).