Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Австралия аборигендері мифологиясындағы қасиетті дәуір.
Sacred era in Australian Aboriginal mythology
Түс, сондай-ақ Түс уақыты деп аталатын бұл термин, австралиялық аборигендердің сенімдеріне тән діни-мәдени көзқарасты білдіру үшін ерте антропологтар тарапынан жасалған. Оны алғаш рет Фрэнсис Гиллен қолданды, оның әріптесі сэр Болдуин Спенсер тез қабылдады, ал кейіннен А. П. Элкин танымал етті, бірақ ол өзінің көзқарасын кейіннен қайта қарады. Түс – аборигендердің әрқашан бар деген ұғымын көрсетеді, онда жерді қаһармандық өлшемдерімен немесе табиғаттан тыс қабілеттерімен ерекшеленетін ата-бабалар мекендеген. Бұл тұлғалар құдайлардан өзгеше болды, өйткені олар материалдық әлемді басқармады және оларға табынбады, тек құрметтеді. Түс уақыты тұжырымы кейіннен өзінің бастапқы австралиялық контекстінен тысқары кеңінен қабылданып, қазір әлемдік танымал мәдениеттің бір бөлігіне айналды. Бұл термин Орталық Австралияның Аранда (Арунта, Арренте) халқы қолданатын аранда тіліндегі алчерингa сөзінің нұсқасына негізделген, бірақ бұл түсініксіздікке немесе қате аудармаға байланысты болуы мүмкін деген пікірлер бар. Кейбір ғалымдар бұл сөздің мағынасы "мәңгілік, жаратылмаған" дегенге жақын деп санайды. Антрополог Уильям Станнер бұл тұжырымды абориген емес адамдар үшін "мағыналардың күрделі жиынтығы" ретінде түсінуге болады деді. Джукуррпа – Варлпири халқы және Батыс Шөлдің басқа да халықтары қолданатын кең таралған термин. 1990 жылдарға қарай Түс австралиялық мифологияның идеализацияланған немесе қиялдағы тұжырымдамаларына негізделген танымал мәдениетте өз мәнін тапты. 1970 жылдардан бері Түс академиялық қолданыстан танымал мәдениет және туризм арқылы қайта оралды және қазір аборигендердің ағылшын тіліндегі сөздігінде "өзін-өзі орындайтын академиялық болжам" сияқты кеңінен қолданылады.
The Dreaming, also referred to as Dreamtime, is a term devised by early anthropologists to refer to a religio cultural worldview attributed to Australian Aboriginal beliefs. It was originally used by Francis Gillen, quickly adopted by his colleague Sir Baldwin Spencer and thereafter popularised by A. P. Elkin, who, however, later revised his views. The Dreaming is used to represent Aboriginal concepts of Everywhen, during which the land was inhabited by ancestral figures, often of heroic proportions or with supernatural abilities. These figures were often distinct from gods, as they did not control the material world and were not worshipped but only revered. The concept of the Dreamtime has subsequently become widely adopted beyond its original Australian context and is now part of global popular culture. The term is based on a rendition of the Arandic word alcheringa, used by the Aranda (Arunta, Arrernte) people of Central Australia, although it has been argued that it is based on a misunderstanding or mistranslation. Some scholars suggest that the word's meaning is closer to "eternal, uncreated". Anthropologist William Stanner said that the concept was best understood by non Aboriginal people as "a complex of meanings". Jukurrpa is a widespread term used by Warlpiri people and other peoples of the Western Desert cultural bloc. By the 1990s, Dreaming had acquired its own currency in popular culture, based on idealised or fictionalised conceptions of Australian mythology. Since the 1970s, Dreaming has also returned from academic usage via popular culture and tourism and is now ubiquitous in the English vocabulary of Aboriginal Australians in a kind of "self fulfilling academic prophecy".
Этимология
Станция бастығы, судья және әуесқой этнограф Фрэнсис Гиллен бұл терминдерді алғаш рет 1896 жылы этнографиялық баяндамада қолданды. Уолтер Болдуин Спенсермен бірге Гиллен 1899 жылы "Орталық Австралияның жергілікті тайпалары" атты маңызды еңбегін жариялады. Сол еңбекте олар Алчеринганы "тайпаның ең ерте дәстүрлерімен байланысты алыс өткен шаққа қолданылатын атау" деп сипаттады. Бес жыл өткен соң, "Орталық Австралияның солтүстік тайпалары" еңбегінде олар бұл алыс өткен шақты "арман уақыты" деп түсіндіріп, оны "арман" мағынасындағы алхери сөзімен байланыстырады және бұл термин Кейтиш және Унматджера тайпаларының арасында да қолданыста екенін мәлімдейді.
The station master, magistrate, and amateur ethnographer Francis Gillen first used the terms in an ethnographical report in 1896. With Walter Baldwin Spencer, Gillen published a major work, Native Tribes of Central Australia, in 1899. In that work, they spoke of the Alcheringa as "the name applied to the far distant past with which the earliest traditions of the tribe deal". Five years later, in their Northern Tribes of Central Australia, they gloss the far distant age as "the dream times", link it to the word alcheri meaning 'dream', and affirm that the term is current also among the Kaitish and Unmatjera.
Аудармалар мен мағынасы
Ағылшын тілінде антропологтар әдетте арман немесе Арман Уақытын білдіретін сөздерді әртүрлі жолдармен аударған, соның ішінде "Everywhen", "дүние таңы", "ата-бабалардың өткені", "ата-бабалардың қазіргісі", "ата-бабалардың қазіргі уақыты" (сатиралық түрде), "уақытқа байланыссыз", "мұрағатталған оқиғалар" немесе "мұрағатталған заң". Арман туралы басқа тілдерге жасалған көптеген аудармалар "арман" сөзінің аудармасына негізделген. Мысалы, француз тіліндегі Espaces de rêves ("арман кеңістіктері") және хорват тіліндегі Snivanje ("армандау" етістігінен туындаған сөз). Арман ұғымын ағылшын тілінде толыққанды түсіндіру қиын, және аборигендік емес мәдениеттер тұрғысынан түсіндіруге келмейді. Ол "өмір сүрудің қағидаларын, моральдық кодексті, сондай-ақ табиғатпен қарым-қатынас жасау ережелерін ұсынатын, толыққанды, біріктірілген өмір салтын қамтамасыз ететін, күнделікті өмірдегі нақты шындық" деп сипатталған. Ол өткенді, қазіргіні және болашақты қамтиды. Тағы бір анықтама бойынша, ол "адамдар, өсімдіктер, жануарлар және жердің физикалық ерекшеліктері арасындағы қарым-қатынасты; осы қарым-қатынастардың қалай пайда болғанын, олардың мағынасын және оларды күнделікті өмірде және рәсімдерде қалай сақтау керектігін білуді" көрсетеді. Арман көбінесе нақты бір орынмен байланысты, сонымен қатар нақты жасқа, жынысқа немесе тері топтарына тиесілі болуы мүмкін. Арманды көркем туындыларда бейнелеуге болады, мысалы, Тео (Фай) Нангаланың "Pikilyi Jukurrpa" шығармасы Солтүстік территориядағы Пикилидің (Ваган Спрингс) Арманын бейнелейді және Japanangka/Nanpanangka және Japangardi/Napanangka тері топтарына жатады.
In English, anthropologists have variously translated words normally understood to mean Dreaming or Dreamtime in a variety of other ways, including "Everywhen", "world dawn", "ancestral past", "ancestral present", "ancestral now" (satirically), "unfixed in time", "abiding events" or "abiding law". Most translations of the Dreaming into other languages are based on the translation of the word dream. Examples include Espaces de rêves in French ("dream spaces") and Snivanje in Croatian (a gerund derived from the verb for 'to dream'). The concept of the Dreaming is inadequately explained by English terms, and difficult to explain in terms of non Aboriginal cultures. It has been described as "an all embracing concept that provides rules for living, a moral code, as well as rules for interacting with the natural environment [it] provides for a total, integrated way of life a lived daily reality". It embraces past, present and future. Another definition suggests that it represents "the relationship between people, plants, animals and the physical features of the land; the knowledge of how these relationships came to be, what they mean and how they need to be maintained in daily life and in ceremony". A dreaming is often associated with a particular place, and may also belong to specific ages, gender or skin groups. Dreamings may be represented in artworks, for example "Pikilyi Jukurrpa" by Theo (Faye) Nangala represents the Dreaming of Pikilyi (Vaughan Springs) in the Northern Territory, and belongs to the Japanangka/ Nanpanangka and Japangardi/ Napanangka skin groups.
Аборигендер діндері мен мәдениеті
Дири тайпасы мұра-мұра, ал питжантжаджара тайпасы тжукурпа деп атайды. "Арман" қазір тотемдік символдар жүйесін білдіретін термин ретінде де қолданылады, сондықтан абориген адам белгілі бір Арманның "иесі" бола алады, мысалы, Кенгуру Арманы, Акула Арманы, Бал арасы Арманы, Барс Арманы немесе олардың еліне қатысты Армандардың кез келген комбинациясы. Себебі Арманда адамның барлық ата-тектері бірігіп, әлемдік білімнің ата-тектері арқылы жинақталатындығы туралы түсінік қалыптасады. Австралияның көптеген аборигендері әлемнің жаратылу уақытын "Арман уақыты" деп атайды. Арман абориген халқы үшін өмір салтының үлгісін қалыптастырды. Жаратылыс – бұл формасыз жерді аралап, қасиетті орындар мен маңызды қызығушылық тудыратын жерлерді жасаған мәдениет батырларының еңбегі деп есептеледі. Осылайша, "әндер жолдары" (немесе варлпири тілінде Йири) құрылды, олар Австралияның түкпір-түкпірінде алтыдан онға дейін әртүрлі тілдік топтар арқылы өте алады. Осы батыр рухтардың армандары мен саяхаттары – ән жолдары. Өмір күшінің түсінігі жиі қасиетті орындармен байланысты, ал мұндай орындарда орындалатын рәсімдер "Арман кезінде орынның жаратылу оқиғаларын қайта жаңарту" болып табылады. Бұл рәсім орынның өмірлік күшін сақтап, жаңа өмірді жаратуға көмектеседі: егер орындалмаса, жаңа өмір тумайды. Арман адамның өмірі басталғанға дейін де, аяқталғаннан кейін де бар. Өмірге дейін де, өмірден кейін де, осы рух бала Арманда болады және тек ана арқылы дүниеге келген кезде ғана өмірге қадам басады. Баланың рухы жүктіліктің бесінші айында дамитын ұрыққа кіреді деп есептеледі. Ана баланың қозғалысын сезінген кезде, бұл ана тұрған жердің рухының әрекеті деп ойлаған. Бала дүниеге келгеннен кейін, ол осы елдің сол бөлігінің ерекше қамқоршысы болып саналады және сол жердің әңгімелерін мен әндерін үйренеді. Вольф (1994: 14 б.) былай айтады: "Қара адам өз тотемін немесе оның рухы келген жерді өзінің Арманы деп санауы мүмкін. Ол тайпалық заңды да өзінің Арманы деп қарастыра алады". Ванга жанрында өлім мен жаңару тақырыбындағы әндер мен билер орындалады. Олар әнші күнделікті өмірінен композиция жасап немесе nyuidj (өлген рух) туралы армандап, көпшілік алдында орындалады. Арман туралы әңгімелер Австралияда әртүрлі, бірақ бір тақырыпқа байланысты. Арманға байланысты орын мен тіршілік иелерінің мағынасы мен мәні олардың Арманда пайда болуымен байланысты, ал кейбір орындардың ерекше күші бар. Мысалы, Жаңа Оңтүстік Уэльс пен Батыс Австралияда күннің қалай пайда болғаны туралы әңгімелер әртүрлі. Әңгімелерде қасиетті орындардың, жердің, адамдардың, жануарлар мен өсімдіктердің жаратылуы, заң мен әдет-ғұрып сияқты көптеген тақырыптар қамтылған. Перт қаласында нунгар тайпасы Дарлинг шұңқырының Вагильдің денесі екеніне сенеді – ол жер бетінде ары-бері жүріп, өзендерді, су жолдарын және көлдерді жасаған, соның ішінде Свон өзенін де жасаған жылан. Тағы бір мысал ретінде, Какаду ұлттық паркіне ат қойған Арнемландтың Гагуджу халқы, парк пейзажына үстемдік ететін құмтасты жарлықтың Гинга (крокодил адам) рәсім кезінде қатты күйіп, өзін құтқару үшін суға секірген кезде пайда болды деп санайды.
Related entities are known as Mura mura by the Dieri and as Tjukurpa in Pitjantjatjara. "Dreaming" is now also used as a term for a system of totemic symbols, so that an Aboriginal person may "own" a specific Dreaming, such as Kangaroo Dreaming, Shark Dreaming, Honey Ant Dreaming, Badger Dreaming, or any combination of Dreamings pertinent to their country. This is because in the Dreaming an individual's entire ancestry exists as one, culminating in the idea that all worldly knowledge is accumulated through one's ancestors. Many Aboriginal Australians also refer to the world creation time as "Dreamtime". The Dreaming laid down the patterns of life for the Aboriginal people. Creation is believed to be the work of culture heroes who travelled across a formless land, creating sacred sites and significant places of interest in their travels. In this way, "songlines" (or Yiri in the Warlpiri language) were established, some of which could travel right across Australia, through as many as six to ten different language groupings. The dreaming and travelling trails of these heroic spirit beings are the songlines. The concept of a life force is also often associated with sacred sites, and ceremonies performed at such sites "are a re creation of the events which created the site during The Dreaming". The ceremony helps the life force at the site to remain active and to keep creating new life: if not performed, new life cannot be created. Dreaming existed before the life of the individual begins, and continues to exist when the life of the individual ends. Both before and after life, it is believed that this spirit child exists in the Dreaming and is only initiated into life by being born through a mother. The spirit of the child is culturally understood to enter the developing fetus during the fifth month of pregnancy. When the mother felt the child move in the womb for the first time, it was thought that this was the work of the spirit of the land in which the mother then stood. Upon birth, the child is considered to be a special custodian of that part of their country and is taught the stories and songlines of that place. As Wolf (1994: p. 14) states: "A 'black fella' may regard his totem or the place from which his spirit came as his Dreaming. He may also regard tribal law as his Dreaming." In the Wangga genre, the songs and dances express themes related to death and regeneration. They are performed publicly with the singer composing from their daily lives or while Dreaming of a nyuidj (dead spirit). Dreaming stories vary throughout Australia, with variations on the same theme. The meaning and significance of particular places and creatures is wedded to their origin in The Dreaming, and certain places have a particular potency or Dreaming. For example, the story of how the sun was made is different in New South Wales and in Western Australia. Stories cover many themes and topics, as there are stories about creation of sacred places, land, people, animals and plants, law and custom. In Perth, the Noongar believe that the Darling Scarp is the body of the Wagyl – a serpent being that meandered over the land creating rivers, waterways and lakes and who created the Swan River. In another example, the Gagudju people of Arnhemland, for whom Kakadu National Park is named, believe that the sandstone escarpment that dominates the park's landscape was created in the Dreamtime when Ginga (the crocodile man) was badly burned during a ceremony and jumped into the water to save himself.