Кіріспе

Цирк клондары – клоун өнерінің бір түрі. Олар көбінесе цирктерде өнер көрсетеді, көрермендерді қызықтыруға, ойын-сауыққа салуға және күлдіруге арналған.

Дәстүрлі түрлері

Циркте дәстүрлі түрде клоунның үш негізгі түрі кездеседі: ақ жүзді, август және кейіпкер. Көбінесе төртінші түр – саяхатшы немесе көшпенді клоун, жеке танылады, бірақ ол да басқа үш түрге ұқсас. Әр клоун түрін анықтайтын нақты өлшемдер жоқ, өнерпаздар классикалықтан инновациялыққа дейін өте кең стильдерді қолданады.

Ақ жүзді клоун

Ақ жүз (немесе ақ клоун) – клоун архетиптерінің ең көнесі. Қазіргі заманда ақ жүзді клоундар басқа клоундармен бірге өнер көрсеткенде, көбінесе топтың жетекшісі рөлін атқарады. Ақ жүзді клоундар бүкіл бетін және мойнын "клоундық ақ" түсті макияжбен жабады, терінің түсі көрінбейді. Содан кейін бетке қызыл немесе қара түспен сурет салынады. Ақ жүзді клоунның киімдері әдетте басқа екі клоун түрінен көбірек безендіріледі. Олар жиі "клоун костюмі" деп ойлайтын, әдеттегі адамдардың көз алдындағы жағалы жең және үшкір бас киім киеді. Цирк тарихындағы ақ жүзді клоундардың белгілі мысалдары – Франсуа Фрателлини және Феликс Адлер. Руджио Леонкаваллоның танымал трагедиялық операсы "Паглиаччи" басты кейіпкері Канио әдетте ақ жүзді клоун ретінде бейнеленеді. Ол – сырттан күлгенімен, іштей қайғыға толы, наразылық немесе депрессияға байланысты мұңды "көңіл көтеруші клоунның" (немесе шуақтың) классикалық бейнесі.

Аугуст

Ақ клоунмен бірге, көбінесе аугуст немесе қызыл клоун деп аталатын клоунның тағы бір түрі кездеседі. Ескі еуропалық цирктерде аугустарды клоун деп атамаған, себебі олар комедиялық оқиғалардың бастаушысы емес, оларды бастан кешіруші болған. Аугустарға пірді бетке тигізіп, су шашып, жерге құлатып, сосын кездейсоқ ылғал бояуға отырғызып, немесе шалбарларын жыртып тастау жиі болады. Аугуст макияжының негізгі түсі қызыл немесе дене түсі болып табылады. Көздер мен ауыз ақ түспен шеңберленіп, ерекшеліктері дәстүрлі түрде қызыл және қара түстермен бөлінеді. Аугустар көбінесе түрлі-түсті нүктелермен немесе жарқын жолақтармен безенілген кең плащ киеді. Олар кең жағалы көйлектер, ұзын галстуктар, түсті шаштар, үлкен мұрын және аяқ киімдер тағады. Цирк тарихындағы аугустардың белгілі мысалдары – Альберт Фрателлини, Лу Джейкобс, Грег және Карен ДеСанто, Коко Клоун және Чарли Ривел.

Клоунның кейіпкері

Клоун кейіпкері қандай да бір эксцентрикалық бейнесін қабылдайды, мысалы, қасапшы, нан пісіруші, полицей, үй шаруасымен айналысатын әйел немесе саяхатшы. Осы типтегі клоунға жарқын мысалдар – цирктегі саяхатшылар Отто Гриблинг пен Эммет Келли. Кинода Ред Скелтон, Гарольд Ллойд, Бастер Китон және Чарли Чаплиннің бәрі кейіпкер клоунының сипаттамасына сай келеді. (Ескерту: Бүгінде саяхатшы немесе босқындар клоуны көбінесе жеке категория ретінде қарастырылады және клоун конвенцияларындағы жарыстарда осылай танылады.) Кейіпкер клоунының макияжы – стандартты адам бетінің комикалық өзгеруі. Олардың макияжы ет түсіне жаққаннан басталады және көзілдірік, мұрт, сақал, шек, майда тері дерттері, үлкен құлақтар немесе ерекше шаштар сияқты әртүрлі нәрселерді қолдануға болады. Америка циркіндегі ең көп таралған кейіпкер клоуны – қалың сақал қойып, тозған, жиырылған киім киетін саяхатшы немесе босқындар клоуны. Дәстүрлі үштік құрамында жұмыс істегенде, кейіпкер клоуны «контр-огуст» (бірінші огусттан кем жабайы екінші огуст) рөлін ойнайды, ақ немесе қызыл клоунның жағына шығып, олармен бірігеді. Кейде олар огусттан көбірек айлалы және ақылды болады. Цирктегі кейіпкер клоундарының көрнекті мысалдары: Дев Чауб, Барри Любин, Билл Ирвин, Дэвид Шайнер, Джефф Хойл, Чарли Каироли, Олег Попов және Белло Нок. Цирктен тыс үштіктердегі контр-огуст кейіпкерінің мысалдары: Үш қарындастың Ларри Файн және Маркс ағайындыларының Чико Маркс.

Жүректер

Америка цирк терминінде клоунның нөмірі "гаг" деп аталады; еуропалықтар оны "антре" дейді, ал әуесқой клоундар кейде оны "скит" немесе "скетч" деп атайды. Гаг – клоунның жазып, репетициялаған өнернамасы. Олар рингте (рингтік немесе өндірістік гаг), трассада (трассалық гаг немесе көшпелі гаг) немесе көрермендер қатарында орындалуы мүмкін. Олар жеке, рингмейстермен, басқа клоундармен немесе көрермендердің қатысуымен көрсетіледі. Гагтың бастамасы, дамуы және соңы болады, соңында "жарылыс" (blow off) болады. Гаг клоун қолданатын арнайы немесе әртүрлі құрылғылармен жасалған реквизиттерді де білдіруі мүмкін. Гагтер әртүрлі жарылыстарды (соңғы сахналық әрекеттерді) пайдалана алады, бірақ ең танымалдары – конфетиленген шелек, ұзын көйлек, шалбарды түсіру немесе дәстүрлі "барлық клоундар қашып кетеді", бірақ қазіргі заманғы жабық қойылымдар клоунның гагын қараңғылықпен аяқтауы мүмкін.

Жозеф Грималди

Джозеф Грималди – ең ұлы британдық пантомима клоундарының бірі болды. Оның әкесі Джузеппи Гримальди (1788 жылы қайтыс болды), итальяндық би шебері және пантомимист. Жозефтің сахнадағы алғашқы өнері 3 жасында Лондонның танымал варьете театры – Садлер Веллсте би орындауы болды. Грималди ешқашан цирк аренасында өнер көрсетпеген, бірақ өмірінің көп бөлігін толық көлемдегі пантомималарда өткізді. Ол пантомимадағы Клоун кейіпкерінің қалыптасуына зор үлес қосты. Гримальди ақ боялған бетіне аузына, екі жағына және қабауларына көптеген түстер қолданды. Оның макияжындағы ең жарқын элемент – үлкен қызыл үшбұрыштар. Оның бейнесі келесі 50 жыл бойы көптеген британдық клоундардың үлгісі болды. Грималди дене және бет-әлпетін пайдаланудағы шеберлігімен, комикалық уақытты сезіну қабілетімен, шығармашылық ойындарымен және жалпы комикалық дағдыларымен танымал болды. Ол өз заманында Чарльз Диккенске өзінің өмірбаянын жаздыруға лайық дәрежеде танымал және ықпалды болды. Бүгінде клоундарды Джозеф Грималдидің құрметіне Джой деп атайды. (Жоғарыдағы "Цирк клоундарының жаргоны" бөлімін қараңыз.)

Джон Билл Рикетс

Джон Билл Рикетс, алғашқы заманауи циркті Америка Құрама Штаттарына әкелген ағылшын, 1780 жылдары Лондондағы Хьюз Корольдік циркінде актерлік мансабын бастады. 1792 жылы Англиядан Филадельфияға өзінің алғашқы циркін құру үшін келді. 1792 жылдың күзінде Филадельфияда цирк ғимаратын салып, онда атпен жүру мектебін ашты. Пенсильвания жылқыларын жаттығудан өткізген соң, 1793 жылдың 3 сәуірінде аптасына екі-үш рет көрсетулер ұйымдастыра бастады. Оның жарнамаларындағы ат спорты көрсетілімі "Рикетс циркі" деп аталды. Жылқыға деген қызығушылығы болғандықтан, Джордж Вашингтон Рикетс циркінің бірнеше қойылымын тамашалады. Көрсетулерге тек ат спорты ғана емес, клоундар мен музыка, ал кейіннен арқанмен жүрушілер де қосылды.

Мэтью Салли

Мэтью Салли, танымал ағылшын гарлекині, томбой және Лондонның Садлер Веллс театрындағы әнші, 1795 жылдың жазында Рикетстің труппасына қосылды. Ол әсіресе "Төрт және жиырма шаш періштесі" атты хит-әнімен танымал болды. Кейінірек, сол күзде, оларға алғашқы "Америкада туған" цирк клоуны және кәсіби биші Джон Дюранг қосылды. Рикетстің кәсіпкерлігі туралы біздің көптеген білуіміз Дюрангтың егжей-тегжейлі естеліктерінің арқасы. Жаңа клоун – шебер актер және акробат, оның классикалық комедиялық "Тігіштің Брентфордқа саяхаты" атты көрінісінің нұсқалары өте танымал болды.

Жан Батист Касмиер Брешард

Жан Батист Касмиер Брешар, Пепин мен Брешар циркі, АҚШ-та цирк өнер көрсеткені туралы бірнеше жылдық үзілістен кейін 1807 жылы цирк клоунын Америкаға қайта әкелді.

Джо Пентленд

Джо Пентленд – ертедегі тағы бір танымал әнші-клоун және ең жоғары гонорар алған алғашқы артистердің бірі. Ол Арон Тернер циркінде, содан кейін Sands & Lent циркінде жұмыс істеді. Ол тігіншінің атқа мінуіне тағы бір нұсқасын жасаған адамдардың бірі болып саналады, бұл нұсқа "Мас теңізші" деп аталды. Пентленд мас теңізші болып көрініс беріп, көрермендер қатарынан шығып, жаман мінезді атқа мінуге ұсыныс жасады, оған түрлі ызылдаулар мен қолдаулармен жауап берді. Бірнеше күлкілі сәтсіз әрекеттерден кейін, ол леотарды киіп, шеберлікпен атқа мінді. Бұл көріністің кейінгі нұсқасын Марк Твен "Хаклберри Финннің баяндары" еңбегінде керемет сипаттаған, ал оның басқа да түрлері бүгінгі күнге дейін бірнеше заманауи ат спорты бағдарламаларында, әсіресе Ханнефордтар отбасында сақталған.

Тони Пастор

Тони Пастор, көбінесе "Ваудевилльдің әкесі" деп аталады, 1881 жылы Нью-Йоркте өзінің көп түрлі театрларын ашқанға дейін циркте әнші клоун және акробат ретінде мансабын бастады. Соңында, цирк пионері Дэн Кастелло, В. К. Куптың алғашқы серіктесі, тек батыл иесі және шекарашы ғана емес, сонымен қатар танымал әнші және атқа мінуші клоун болды.

Дэн Райс

Алайда, нағыз жұлдыз мәртебесіне қол жеткізген алғашқы американдық клоун жокей, құмар ойыншы және мойнының артқы жағында оқтарды ұстап алатын күшті адам болды. Ол Дэниел МакКларен болып туған, бірақ анасының қыз фамилиясы Райспен әйгілі болды. Нью-Йорк қаласында туған Дэн Райс 19 ғасырда көптеген қабілеттерімен атаққа ие болды, олардың көпшілігі цирктерде клоундық өнермен айналысуымен байланысты. «Клоундық» талантынан өзге, ол жануарларды оқытушы, әнші, комментатор, саяси юморист, күшті адам, актер, режиссер, продюсер, биші және саясаткер болды. Ол Сенатқа, Конгреске және АҚШ Президентіне кандидат болды, бірақ әр сайлаудан бас тартты. Ол цирктің бүгінгідей болуын қамтамасыз етті, жануарларды, акробаттарды және клоундарды біріктірді. Оның алғашқы жетістігі 1841 жылы Сибил атты шошқаны көрсетуге жұмысқа орналасқанда болды, ол көптеген трюктарды орындай алатын, тіпті уақытты да білді. Содан кейін ол ән айту мен билеуге көшті және «негр әнінің» танымалдылығына қатысты, қара бояумен ән шырқады. Кейде ол шектен шығып, әнді түгелдей ұсақтап жіберді. Атақ-даңққа ие болғаннан кейін ол тағы бір стильді өзгертті, Уильям Шекспирдің шығармаларының пародийларында ойнады, соның ішінде «Дэн Райстың «Отелло» нұсқасы» және «Дэн Райс Шекспирдің «Гамлеті» туралы әртүрлі есептері» кірді. Ол оларды әртүрлі әндермен және диалектілермен орындады, өзінің жан-жақтылығын көрсетті. Өзінің көкжиегін кеңейту үшін ол өз шоуларын өндіруге кірісті және бір уақытта бірнеше гастрольдер ұйымдастырды. Ол цирктегі клоундықтан бас тартып, өзін джентльмен ретінде қайта жаңартуды қалады. Ол саясатқа қатыса бастады және оның шоуларында көбінесе демократиялық көзқарастар байқалды. Ол тек көп дағдылы орындаушы ғана емес, сонымен қатар ақылды және құрметті адам ретінде қарастырылды. Ол сол кездегі белгісіз Марк Твен мен Уолт Уитмен сияқты көптеген газетшілер мен жазушылардың ықыласына бөенді. Марк Твен «Хаклберри Финн» романындағы цирк туралы сипаттамасында оған құрмет көрсетті, және бала кезінде Твеннің циркі Ханнибалға келгенде Райстың өнер көрсеткенін көрген болуы мүмкін. Оның шоулары сол кездегі кез келген басқа шоулардан, тіпті бәсекелес Финес Тейлордан да танымал болды. 19 ғасырда оның есімі театрмен синоним болды. Бір кезде Дэн Райс Абрахам Линкольннан да көпке танымал болды. Ол вадевиль стиліндегі театрды вадевиль пайда болмас бұрын қайта жаңартып құрды. Ол өте патриоттық адам болды, кейіннен Джордж М. Кохан сияқтыларға әсер етті. Ол «Америкалық аға» бейнесінің негізгі үлгілерінің бірі болды. Азамат соғысынан кейін цирк пен танымал мәдениеттегі өзгерістермен, оның керемет таланты біртіндеп тарихи ұмытқа кетті; оның өмірбаянының авторы Дэвид Карлион (2001) оны «ешқашан естімеген ең әйгілі адам» деп атады. Дэн Райстың сөйлейтін және ән салатын клоуны Американы дүркіретіп жатқанда, британдық пантомима сахнасында қазіргі американдық цирк клоундығына ұзақ әсер ететін клоунның жаңа түрі пайда болды.

Джордж Л. Фокс

Джордж Лафайет Фокс – Американың алғашқы атақты ақ жүзді клоуны болды. "Америкалық Грималди" деп аталған Фокс, Джозеф Грималдидің зорлық-зомбылыққа толы және өткір сатиралық өнерін американдық сахнаға енгізді. Ол оны өз заманының оқиғаларын көрсететін ерекше американдық юмор стиліне айналдырды және 20-ғасырға дейін цирк клоундарына үлкен әсер етті. 1867 жылы ол шедевр туындысын – "Хампти-Дампти" пантомимасын жасады, Бродвейде 1000-нан астам қойылым қойды. Осы қойылымдағы кейіпкері ерекше американдық анти-герой болды және "Хампти-Дамптидің" сол кездегі ең танымал пантомималық қойылымға айналуына септігін тигізді. Азамат соғысынан бұрыннан бері Бродвейдің тұрақты бөлігі болған, "слапстик" деп аталатын пантомима түрі, 1860-70 жылдары ең жоғары танымалдылыққа ие болды. Бұл қойылымдарда "Ана каз әңгімелерінен" алынған кейіпкерлер түрлі орталарда пайда болатын, оларды дәстүрлі "commedia dell'arte" (Арлекин, Колумбина және т.б.) клоун кейіпкерлеріне айналдыруға әрқашан мүмкіндік болатын. Көрермендерге демалыс беру үшін, танымал әндер еркін орындалатын. Көрермендерге әсем декорациялар, акробатикалық клоундық және тамаша балеттер ұсынылатын. Осы пантомималардың ең танымал түрі – Фокстың "Хампти-Дампти" қойылымы болды. Сюжет бойынша, жас Хампти және оның достары арлекинада кейіпкерлеріне айналып, тәттілер дүкенінде, сиқырлы бақта және Манхэттеннің жаңа, қымбат қалалық ғимаратында ойнап-шатасты. Фокстың үнсіздігі және сыртқы әлемнен бейтараптығы оны айналасындағы дауы-шудан ерекшелендірді, көрермендер кішкентай адамды жүректеріне жақын сезінді. "Хампти-Дампти" бірнеше рет қайта қойылды. Фокс аталған рөлде 1128 рет өнер көрсетіп, өз заманының ең көп жалақы алатын актеріне айналды. Ол балаларға қойылымның тартымдылығын пайдалану үшін сәрсенбі күнгі таңғы сеанстар дәстүрін қалыптастырды. Көптеген адамдар оны өз заманының ең күлкілі адамы деп есептейді. Оның ақ жүзді кейіпкері американдық мәдениеттің маңызды бөлігіне айналды, оның суреті қайтыс болғаннан кейін де жарнамаларда және балалар кітаптарында жиі қолданылды. Ол Лорел мен Харди, Чарли Чаплин, Бастер Китон және Маркс ағайындылары сияқты ертедегі кинокомедия актерлеріне әсер еткен деп саналады. Соңғы қойылымынан кейін ол сахнадан алып кетіліп, психиатриялық ауруханаға жатқызылды, онда үш жылдан кейін, қорғасын негізіндегі ақ макияжға байланысты уланудан қайтыс болды деген болжам бар.

Фрэнк "Сливерс" Оукли

Фрэнк Оукли, сондай-ақ Сливерс (1871–1916) деп те аталатын, өзінің буынының ең танымал цирк клоуны болды. Швецияда туған Оуклидің ата-анасы концерттік әншілер болған. 14 жасында акробаттық жаттығулармен айналыса бастады, ал 16 жасында алғашқы циркке қосылды. Ата-анасы оны Мичиган университетінде оқуға көндірді, бірақ екі жылдан кейін Оукли қайтадан үлкен шатырға оралды. Оның алғашқы көрсетілімі Эндрю Макдональд циркі болды, бірақ 1897 жылы ол Ринглинг Брос. циркіне қосылды. Ғасырдың басында Оукли Барнум және Бейли циркімен өнер көрсетті, содан кейін Адам Форпо және Селлс Брос. циркімен үш маусым (1900–02) жұмыс істеді. Оукли Барнум мен Бейли циркіне төрт маусымға (1903–07) оралды, онда аптасына 1000 долларға дейін тапқан деген хабар бар. Сливерс рингте жеке өнер көрсетуімен танымал болды. Оның ең әйгілі трюкі – бір адамдық бейсбол ойыны, онда ол екі команданың барлық позицияларын ойнайтын. Оның классикалық шығуында екі алып омардың үстінде ипподром жолымен жүруі болды. Ол басқа цирктерде, водевильде өнер көрсетті және Нью-Йорк ипподромындағы үлкен шоуларда (кейде Марселин Орбспен бірге) қатысты. 1902 жылы ол водевиль әншісі Нелли Данбарға үйленді және олардың Рут есімді қызы болды. Киноның пайда болуымен және Чарли Чаплиннің жұлдыздығымен Сливерс американдық комедия иконы ретінде ығыстырылды. Басқа ұсыныстар тоқтаған кезде ол Ринглингке қайта оралуға тырысты, бірақ оған аптасына 75 доллар ғана ұсынылды. 1916 жылдың 8 наурызында Нью-Йорктегі өз бөлмесінде газға уланып, өзін-өзі өлтірді. Оукли жас водевиль актрисасы Виола Столлға ғашық болды және ол оның қайтыс болған әйелінің зергерлік бұйымдарын ұрлағаны үшін тұтқындалып, түрмеге қамалғаннан кейін де ғашықтығын сақтап қалды. Ол оны Бедфорд реформаториясынан босату үшін оған үйленуді ұсынғанда, ол бас тартты.