Кіріспе
Комедияны орындаушы, көбінесе балалардың ойын-сауығы үшін. Комедия орындаушысы – клоун. Клоун – ашық пікірлілік күйінде, әдетте ерекше макияж немесе костюм киіп, физикалық комедияны қолдана отырып, комедия мен өнер көрсететін адам. Халықтық әдет-ғұрыптарды бұзу да осының бір бөлігі. Клоун ретінде өнер көрсету клоундық немесе буффонерлік деп аталады, ал "клоун" термині шут, ақымақ, жоқшы, арлекин сияқты бұрынғылармен мағынасы жақын сөздердің синонимі ретінде қолданылуы мүмкін. Клоунның киім-кешегі мен өнер көрсету ерекшеліктері әртүрлі дәстүрлерде өзгеріске ұшырайды. Ең танымал клоундар – циркте өнер көрсететіндер, олар түрлі-түсті шаштар, қызыл мұрын және үлкен аяқ киімдерімен ерекшеленеді. Дегенмен, клоундар театр мен фольклорда да маңызды рөл атқарған, мысалы, орта ғасырлардағы патша сарайының шуттары және түрлі халықтардың шуттары мен ритуалдық клоундары. Олардың өнері түрлі эмоцияларды тудыруы мүмкін – әзіл-қалжың мен күлкіден бастап, қорқыныш пен жайсыздыққа дейін, бұл қоғамдық және психологиялық күрделіліктерді көрсетеді. Ғасырлар бойы клоундар қоғамда маңызды рөл атқарып, мәдени нормалар мен өнердің өзгеруімен бірге дамып келеді.
the comic performer
A clown is a person who performs comedy and arts in a state of open mindedness using physical comedy, typically while wearing distinct makeup or costuming and reversing folkway norms. The art of performing as a clown is known as clowning or buffoonery, and the term "clown" may be used synonymously with predecessors like jester, buffoon, joker, fool, or harlequin. Clowns have a diverse tradition with significant variations in costume and performance. The most recognisable clowns are those that commonly perform in the circus, characterized by colorful wigs, red noses, and oversized shoes. However, clowns have also played roles in theater and folklore, like the court jesters of the Middle Ages and the jesters and ritual clowns of various indigenous cultures. Their performances can elicit a range of emotions, from humor and laughter to fear and discomfort, reflecting complex societal and psychological dimensions. Through the centuries, clowns have continued to play significant roles in society, evolving alongside changing cultural norms and artistic expressions.
Тарих
Ең көне клоундар Мысырдың Бесінші династиясынан, шамамен б.з.д. 2400 жылға дейін табылған. Сот әзілкештерiнен айырмашылығы, клоундар дәстүрлі түрде әлеуметтік-діни және психологиялық рөл атқарды, ал діни қызметкер мен клоунның рөлін бір адамдар жиі атқарды. Осы себепті клоундық көбінесе физикалық өнер шеберлігін дамытудың маңызды бөлігі ретінде қарастырылады, себебі ол қиын мәселелерді шешуге мүмкіндік береді, сонымен қатар орындаушыдан жоғары деңгейдегі тәуекелге бару мен ойынға дайындық талап етеді. Антропологияда клоун термині Батыс емес мәдениеттердегі ұқсас әзілкеш немесе ақымақ кейіпкерлерге де қолданылады. Мұндай клоундардың маңызды рөл атқаратын қоғамы клоундық қоғамдар деп аталады, ал діни немесе ритуалдық мақсатта қолданылатын клоундық кейіпкер ритуалдық клоун деп танылады. Көптеген жергілікті тайпаларда клоундық тарих бар, мысалы, Качина мәдениетінің Пуэбло клоуны. Хейока – Лакота және Дакота мәдениеттерінде қалыпты мәдени шектеулерден тыс өмір сүретін, барлық нәрсені керісінше жасап, кері клоун рөлін атқаратын адам. Кейде Хейока рөлін Винкте атқарады. Канаданың алғашқы ұлттарында да әзілкеш сияқты ритуалдық өнер орындаушылар бар, оларды бір Анишинайб белсендісі «Арлекиндер» деп аударған, бірақ олардың рөлінің нақты мәні тайпа мүшелерінен сыртқы адамдардан бүгінгі күнге дейін құпия сақталады. Ричард Починко әзірлеген және оның бұрынғы шәкірті Сью Моррисон дамытқан канадалық клоундық әдісі еуропалық және американдық клоундық техникаларды біріктіреді. Бұл дәстүр бойынша, маскалар сазdan жасалады, ал оны жасаушының көзі жұмылған күйде болады. Медициналық дөңгелектің әр бағыты үшін жеке маска жасалады. Осы процесте клоун өзінің жеке мифологиясын жасайды, ол оның жеке тәжірибесін зерттейді. Цирк клоундарының дәстүрі 19-шы және 20-шы ғасырлардың ортасындағы театрлық немесе вариетé шоуларындағы ертеректегі комедиялық рөлдерден пайда болды. Бұл танымал кейіпкердің ерекше костюмдері, ерекше макияжы, түрлі-түсті шаштары, әшекейлі аяқ киімдері және жарқын киімдері бар, бұл стиль көбінесе үлкен аудиторияны көңілдіру үшін жасалған. 21-шы ғасырдағы комедияның қазіргі клоундық мектебі ақ жүзді клоун дәстүрінен өзгеше болды, жеке осалдыққа және күшейтілген сексуалдыққа көбірек мән берілді.
Шығу тегі
Клоун кейіпкері ертедегі зани рустикалық ақымақ кейіпкерлерінен қалыптасты, олар өздері ежелгі грек және рим театрларының рустикалық ақымақ кейіпкерлеріне тікелей негізделген. Классикалық грек театрындағы рустикалық шумақ кейіпкерлер sklêro paiktês (paizein: ойнау (бала сияқты)) немесе deikeliktas деп аталды, сондай-ақ рустикалық немесе шаруаларға қатысты басқа да жалпы терминдер қолданылды. Рим театрында клоунды білдіретін термин – фоссор, яғни сөзбе-сөз қазушы; еңбекші. Ағылшыл тіліндегі «clown» сөзі алғаш рет шамамен 1560 жылы (clowne, cloyne түрінде) «рустикалық, қабақ, шаруа» деген жалпы мағынада тіркелген. Сөздің шығу тегі белгісіз, бірақ скандинавия тіліндегі «қақырық» деген сөзбен этимологиялық байланысы болуы мүмкін. Осы мағынада Клоун Шекспирдің «Отелло» және «Қысқы ертегі» пьесаларында ақымақ кейіпкерлердің аты ретінде қолданылады. Клоунның кәсіби немесе тұрақты ақымақ немесе шумақ ретіндегі мағынасы 1600 жылдан кейін Шекспир сияқты елизаветалық дәуірдегі рустикалық ақымақ кейіпкерлерінің ықпалымен қалыптасты. Арлекинад 17 ғасырда Англияда Арлекино мен комедия делл-артеден шабыт алып дамыды. Осы жерде Клоун тұрақты кейіпкердің аты ретінде қолданыла бастады. Бастапқыда Арлекиннің айлакерлігі мен шеберлігіне қарсы қойылған Клоун – әзілшіге емес, көңілді ақымаққа ұқсайтын шумақ немесе қарапайым адам болды. Ол – құл киімдерін киген төмен дәрежелі тұлға. Клоун кейіпкерінің классикалық белгілері 1800 жылдардың басында Джозеф Грималдидің Чарльз Дибдиннің 1800 жылғы «Питер Уилкинс: немесе Арлекин ұшқыр әлемінде» пантомимасында Клоун рөлін орындауы арқылы қалыптасты. Грималди осы рөлді арлекинаданың орталық тұлғасына дейін жеткізді, бұл Садлер Уэллс театрында болды.
Қазіргі цирктер
Цирк клоундары 19 ғасырда дамыды. Қазіргі цирк 1768 жылы ашылған Филипп Астлидің Лондон ат шабу мектебінен бастау алады. Астли атпен жүгіру көрсетілімдері арасында көрермендерді көңілді ету үшін өзінің шоуларына клоун қосты. Америкалық комедия актері Джордж Л. Фокс 1860 жылдары Гримальдидің тікелей ықпалымен клоун рөлімен танымал болды. Том Беллинг аға (1843–1900) шамамен 1870 жылы қызыл клоун немесе Аугуст (Dummer August) кейіпін жасады, ол күрделі ақ клоунға қарама-қарсы рөлде болды. Беллинг Венадағы Ренц циркінде жұмыс істеді. Беллингтің костюмі цирк немесе балалар клоунының қазіргі заманғы стандартты кейіпінің үлгісіне айналды, ол төменгі топқа жататын немесе саяхатшы кейіпінде, қызыл мұрын, көз бен ауыз айналасында ақ макияж, үлкен киімдер мен аяқ киімдермен бейнеленді. 19 ғасырдың соңында дамыған клоун кейіпі Руджеро Леонкаваллоның 1892 жылғы «Паглиаччи» (Клоундар) операсында бейнеленген. Беллингтің Аугуст кейіпі 1920-1930 жылдары Николай Поляковтың Коко рөлі арқылы одан әрі танымал болды. «Клоун» сөзі ағылшын тілінен, цирк клоунының өнерімен бірге көптеген басқа тілдерге ауысты, мысалы, француз тілінде клоун, орыс (және басқа славян тілдерінде) кло́ун, грек тілінде κλόουν, даниялық/норвегиялық klovn, румын тілінде clovn және т.б. Итальян тілінде Commedia dell'arte zanni кейіпі Pagliaccio сақталған, ал итальян тілінен алынған сөздер басқа роман тілдерінде де кездеседі, мысалы, француз тілінде Paillasse, испан тілінде payaso, каталон/галисиан тілінде pallasso, португал тілінде palhaço, грек тілінде παλιάτσος, түрік тілінде palyaço, неміс тілінде Pajass (француз тілі арқылы), идиш тілінде פּאַיאַץ (payats), орыс тілінде пая́ц, румын тілінде paiață.
XX ғасырдағы Солтүстік Америка
20 ғасырдың басында күнделікті өмірдегі қарапайым немесе ауылдың ақымағы кейіпкерінің жоғалуымен Солтүстік Америка цирктерінде саяхатшылар мен жұмыссыздықтан зардап шеккендер сияқты кейіпкерлер пайда болды. Мысалы, 1905 жылы Гипподрома театрында өнер көрсеткен Марселин Орбс, 1914 жылғы Чарли Чаплиннің "Трамп" және Эммет Келлидің Ұлы Депрессия кезеңіндегі жұмыссыздықтан зардап шеккендерге негізделген "Шаршаған Вилли" кейіпкерлері. 1930-1950 жылдары Отто Гриблинг тағы бір ықпалды саяхатшы рөлін ойнады. Red Skelton’ның "Клоун" (1953) фильміндегі "Додо" клоуны цирк клоунын трагикомикалық кейіпкер ретінде бейнелейді, "ішімдікке құмар күлкілі адам". АҚШ-та Бозо клоуны 1950-ші жылдардың соңынан бастап Аугуст кейіпкері ретінде үлкен ықпалға ие болды. "Бозо шоуы" 1960 жылы тұңғыш рет көрсетілді және 1978 жылы кабельдік теледидарда ұлттық деңгейде пайда болды. Макдональдс 1960 жылдары Бозо кейіпкерінен шабыттанып, өзінің таңбалық клоуны Рональд Макдональдты жасады. 1959-1962 жылдары Бозо рөлін ойнаған Уиллард Скотт 1963 жылы теледидарлық роликтерде талисман ретінде өнер көрсетті. Макдональдс компаниясының бұл таңбаға арналған сауда белгісі 1967 жылы тіркелген. Бозо үлгісіне негізделген, балалар тойларында клоун ретінде өнер көрсетуді ұсынатын жеке кәсіпкерлер – АҚШ-тағы туған күн клоундары 1960-1970 жылдары пайда болды. Балалар ойын-сауығында (Бозодан алынған) клоунның 1960 жылдан бері қалыптасқан қасиеті 1980 жылдардың ортасында балалар ауруханаларында клоундық күтім немесе ауруханалық клоундыққа жол ашты. Америка Клоундары Халықаралық қауымдастығы (1984 жылы құрылған) және Дүниежүзілік Клоундар қауымдастығы (1987 жылы құрылған) – жартылай кәсіби және кәсіби орындаушылардың қауымдастықтары. Аугуст немесе қызыл клоун кейіпкерінің цирктегі немесе пантомимадағы ақ клоунға қарсы рөлінен 1980-ші жылдары балалар ойын-сауығында Бозодан алынған дербес кейіпкерге айналуы зұлым клоун кейіпкерінің пайда болуына әкелді, клоунға деген кішкентай балалардың тартымдылығы олардың негізгі қауіпті немесе қорқынышты табиғатына байланысты. Клоуннан, әсіресе цирк клоунынан қорқу "кульрофобия" терминімен белгілі.
Үрейленіп
Қорқынышты клоун, сондай-ақ зұлым клоун немесе кісі өлтіретін клоун деп аталады, ол дәстүрлі комедиялық клоун бейнесінің бұрмалануы болып табылады. Онда көңіл көтеруге арналған образдың орнына, қорқыныш элементтері мен қара юмор арқылы көбірек алаңдататын түрде бейнеленеді. Бұл кейіпкер кулофобиясы бар, яғни клоуннан қорқатын адамдардың сезімін оятуға тырысады. Қазіргі заманғы зұлым клоунның архетипі 1940 жылы DC Comics кейіпкері Джокер арқылы және содан кейін Стивен Кингтің "It" романындағы Пеннивайз арқылы танымал болды, ол зұлым клоуннан қорқуды заманауи оқырманға жеткізді. Романдағы басты кейіпкер – көп өлшемді монстр, ол негізінен балаларды клоун түрінде, "Пеннивайз" деп таныстырып, оларды алдап, содан кейін құрбанның ең қорқатын нәрсесінің кейпін қабылдайды.
Кейіпкер
Клоун кейіпкері қандай да бір эксцентрикалық бейнесін қабылдайды, мысалы, қасапшы, нан пісіруші, полицей, үй шаруасымен айналысатын әйел немесе саяхатшы. Осы типтегі клоунның көрнекті мысалдары – цирктегі саяхатшылар Отто Гриблинг пен Эммет Келли. Ред Скелтон, Гарольд Ллойд, Бастер Китон, Чарли Чаплин, Роуэн Аткинсон және Саша Барон Коэннің бәрі кейіпкер клоунының анықтамасына сәйкес келеді. Кейіпкер клоунының макияжы – стандартты адам бетінің комикалық өзгеруі. Олардың макияжы ет түсіне жаққаннан басталады және көзілдірік, мұрт, сақал, шек, майда тері дерттері, үлкен құлақтар немесе ерекше шаштар сияқты әртүрлі нәрселерді қолдануға болады. Америка циркіндегі ең көп кездесетін кейіпкер – саяхатшы, босқындар немесе қаңғыбас клоун. Америкалық кейіпкер клоундарының түрлерінде шамалы айырмашылықтар бар. Осы клоун түрлерінің басты айырмашылығы – мінез-құлқы. Америкалық цирк сарапшысы Хови Берджесс айтуынша, олар:
Саяхатшы: Көшпелі, бара жатқан жерінде жұмыс іздейді. Бақыты жоқ, бірақ позитивті көзқарас сақтайды.
Босқындар: Көшпелі, бара жатқан жерінде жұмыс істемейді. Бақыты жоқ және өзінің жағдайына қапа.
Қаңғыбас: Көшпелі емес, жұмыс істемейді.
The Hobo: Migratory and finds work where he travels. Down on his luck but maintains a positive attitude. The Tramp: Migratory and does not work where he travels. Down on his luck and depressed about his situation. The Bum: Non migratory and non working.
Ұйымдар
Дүниежүзілік клоундар қауымдастығы – клоундар, жонглерлер, әдемі әйнек шеберлері және бет бояушылар үшін әлемдік ұйым. Ол негізінен АҚШ-та жыл сайын конгресс өткізеді. Clowns of America International – Миннесота штатында орналасқан коммерциялық емес клоун өнері мүшелік ұйымы, оның мақсаты – "жауапкершілігі жоғары әуесқойлар, жартылай кәсіби және кәсіби клоундар үшін білім беру, өзара жиналу және бөлісу орталығы болу". Clowns International – 1940 жылдардан бері қызмет ететін британдық клоун ұйымы. Ол клоун жұмыртқаларының тізімін жүргізеді.
Орындау рөлі мен біліктіліктері
Циркте клоун басқа да цирк рөлдерін немесе өнерлерін орындай алады. Клоундар тартысқан арқанмен жүру, доп тастау, бір дөңгелекті велосипедте тебу, той басшысының қызметін атқару немесе жануарға мініп көрсету сияқты өнерлерді орындайды. Клоундар оркестрмен бірге ойнауға да қатыса алады. Басқа цирк артистері де уақытша клоунның орнына тұрып, клоун киімімен өздерінің өнерлерін көрсетуі мүмкін.
Нысандар
Фреймворк – клоунға өнернамасын құруға көмектесетін жалпы жоспар. Фреймворк еркін болуы мүмкін, онда өнернаманың басы мен соңы ғана белгіленеді, ал қалғанын клоунның шығармашылығымен толтыруға болады, немесе екінші жағынан, шығармашылыққа мүлдем орын қалдырмайтын толық дамыған сценарий болуы мүмкін. Шоу – клоун қатысатын жалпы өндіріс, ол цирк шоуы сияқты клоуннан басқа да элементтерді қамтуы мүмкін, немесе қамтамауы да мүмкін. Цирк контекстінде клоундық шоулар әдетте кіріспелер, аралық нөмірлер, клоун тоқтаулары, трассадағы әзілдер, әзілдер мен шағын көріністердің комбинациясынан тұрады.
Мәзір
Кіріспе: 5–10 минутқа созылатын клоундық қойылымдар. Әдетте түрлі әзілдер мен эпизодтардан тұрады, көбінесе клоундық шеңберде. Кіріспелерге әрқашан «соққы» (көріністің, эпизодтың, әзілдің, трюктің немесе әдеттегі көріністің комедиялық соңы) қойылады. Қосымша: қысқаша қойылым. Қосымшалар – негізінен кіріспелердің қысқа нұсқасы, әдетте 1–3 минутқа созылады. Әдетте түрлі әзілдер мен эпизодтардан тұратын қосымшалар көбінесе клоундық шеңберде болады. Қосымшаларға да әрқашан «соққы» қойылады.
Интерлюдиялар
Клоундық тоқтаулар немесе интерлюдиялар – циркте құрал-жабдықтар мен жабдықтар ауыстырылып жатқанда клоунның қысқаша пайда болуы. Олар әдетте бірнеше әзіл немесе бірнеше шағын көріністен тұрады. Клоундық тоқтаулардың әрқашан бастамасы, ортасы және соңы болады, және міндетті түрде әсерлі аяқтамамен бітеді. Көптеген адамдар оларды қайталау немесе аралық көрініс деп атайды, ал қазіргі циркте олар өз алдына жеке өнер формасы саналады. Бастапқыда олар көбінесе алдыңғы нөмірді пародиалайтын шағын көріністер болатын. Мысалы, егер арқанмен жүруші болса, онда екі орындық пен олардың арасында тартылған арқан болып, клоун суретшіні еліктеуге тырысып, арасында жүруге әрекеттенетін, нәтижесінде құлаулар мен каскадтар көрермендерді күлдіретін. Бүгінде интерлюдиялар әлдеқайда күрделі, ал көптеген қазіргі заманғы қойылымдарда клоун бүкіл қойылымды байланыстыратын басты тақырыпқа айналады.
Ақымақтық трюктер
Клоунның ең танымал трюктері: гүлді сумен шашу; тым кішкентай машинадан көптеген клоунның шығуы; резеңке тауықпен кез келген әрекет жасау, өз аяғына тосақталу (немесе ауа қуысы немесе едендегі көзге көрінбейтін дақ) немесе әртүрлі қиын көліктермен немесе клоун велосипедтерімен жүру. Жеке құралдарды қолданатын трюктер әдетте жеке номерлер деп есептеледі.